BOSNA-HERSEK NOTLARI -2-

YAZAR : Do├ž. Dr. Harun ├ľ─×M├ť┼× ogmusharun@yahoo.com

─░nsanlar─▒n s─▒rf m├╝sl├╝man kimlikleri sebebiyle b├╝y├╝k zul├╝mlere maruz kald─▒─č─▒ ve -SaraybosnaÔÇÖda, MostarÔÇÖda ve daha ba┼čka yerlerde kur┼čunlarla delik de┼čik olmu┼č bir├žok binan─▒n ┼čuurlu olarak hasarl─▒ h├ólde muhafaza edili┼činden anla┼č─▒ld─▒─č─▒ ├╝zere- sava┼č─▒n h├ót─▒ralar─▒n─▒n h├ól├ó unutulmad─▒─č─▒ BosnaÔÇÖda, bir k─▒sm─▒n─▒ tan─▒tt─▒─č─▒m─▒z camilerin ├ževresi d─▒┼č─▒nda maalesef ─░sl├óm├« bir hava hissedilmiyor. Rehberimize; sava┼č esnas─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖye, bu arada benim de o zaman ya┼čamakta oldu─čum ┼čehre gelip halka hitap eden sar─▒kl─▒-sakall─▒ m├╝c├óhidlerin nerede oldu─čunu soruyorum.

ÔÇťÔÇôOnlar hak ettikleri de─čeri g├Ârmediler abi!ÔÇŁ me├ólinde bir cevap al─▒yorum. Anla┼č─▒lan -b├Âyle durumlarda genellikle oldu─ču gibi- yap─▒lan anla┼čma gere─či onlar, zarur├« olarak saf d─▒┼č─▒ edilmi┼člerdi. SaraybosnaÔÇÖda kald─▒─č─▒m─▒z otelin yan─▒nda ├žay oca─č─▒ i┼čletmekte olan Erzurumlu bir esnaf ise; ayn─▒ soruya, benim ho┼članmad─▒─č─▒m ve bu sebeple burada aktarmayaca─č─▒m t├╝rden, m├╝sl├╝manlar─▒ ayr─▒┼čt─▒r─▒c─▒ mahiyette bir cevap vermi┼čti. Bununla birlikte ben, MostarÔÇÖda nehrin H─▒rvatlar taraf─▒ndaki yakas─▒nda tarih├« k├Âpr├╝ye yak─▒n olan bir mescidde sar─▒kl─▒-sakall─▒ biriyle kar┼č─▒la┼čma ┼čerefine erdim! Acelesi oldu─ču anla┼č─▒lan ve bu sebeple k─▒sa s├╝re Arap├ža konu┼čup anla┼čabildi─čimiz gen├ž ya┼člardaki bu ki┼či, kendisinin ┬źd├ó├«/davet├ži┬╗ oldu─čunu s├Âyledi. Davetini ayr─▒┼čt─▒r─▒c─▒ ┼čekilde yapmamas─▒ kayd─▒yla, ke┼čke davette bulunsun da ├╝lkesinde ─░sl├ómÔÇÖ─▒n tez├óh├╝rleri arts─▒n! ─░ki g├╝nl├╝k m├╝┼č├óhedelerimden hareketle mutlak h├╝k├╝mlerde bulunmak istemem, ama g├Ârebildi─čim kadar─▒yla -├╝lkemizin b├╝y├╝k bir kesimi i├žin oldu─ču gibi- BosnaÔÇÖda da ─░sl├óm maalesef bir kimlikten ibaret! Bunu Bo┼čnak karde┼člerimizi k─▒namak i├žin yazm─▒yorum. H├ó┼č├ó! Ne yapt─▒k ki bundan ├Âte bir beklenti i├žinde olal─▒m? U─črad─▒klar─▒ onca bask─▒ya ra─čmen m├╝sl├╝manl─▒klar─▒n─▒ muhafaza edebilmi┼čler, bu ┼čuuru kaybetmemi┼čler ya, buna da ┼č├╝k├╝r!

Yine de SaraybosnaÔÇÖda H├╝nk├ór Camii ve Gazi H├╝srev Bey Camii ├ževresinde ─░sl├óm├« atmosfer ├žok yo─čun hissediliyor. ─░ki cami de ├žok g├╝zel ve bizimse s├╝remiz ├žok k─▒sa olunca, hangisinde daha ├žok vakit ge├žirece─čimizi ┼ča┼č─▒rd─▒k. G├╝nd├╝z rehberimiz e┼čli─činde gezerken, H├╝nk├ór CamiiÔÇÖnde bir nik├óh merasimine rast geldik. Orada ik─üme etti─čimiz ak┼čam namaz─▒ sonras─▒nda ise, Amme C├╝z├╝ÔÇÖn├╝ ezberlemi┼č ├žocuklar i├žin yap─▒lan ic├ózet kab├«linden bir ihtif├óle tesad├╝f ettik. K─▒zl─▒-erkekli ├žocuklar, bir kandil gecesine tev├ófuk eden o ak┼čam; anne-babalar─▒n─▒n da bulundu─ču b├╝y├╝k bir kalabal─▒k ├Ân├╝nde kimi teker teker, kimi iki┼čerli-├╝├žerli, kimi s├╗releri payla┼čarak b├╝t├╝n c├╝z├╝ ya┼člar─▒na g├Âre olduk├ža ba┼čar─▒l─▒ bir ┼čekilde okudular. Biz program─▒n sonuna do─čru, yats─▒ namaz─▒na Gazi H├╝srev Bey CamiiÔÇÖne yeti┼čmek ├╝zere ayr─▒ld─▒k.

─░ki gazinin eseri olan bu camilerin ve ├çar┼č─▒ CamiiÔÇÖnin SaraybosnaÔÇÖya verdi─či ruh ne ise, MostarÔÇÖda nehrin kuzeydo─ču k─▒sm─▒nda k├Âpr├╝ye yak─▒n yerde 1618ÔÇÖde yap─▒lm─▒┼č olan Koski Mehmed Pa┼ča CamiiÔÇÖnin de bulundu─ču ┼čehre verdi─či ruh o… Camiyi T├╝rkiye Cumhuriyeti Diyanet ─░┼čleri Ba┼čkanl─▒─č─▒ restore etmi┼č ve ayr─▒ca sava┼čta y─▒k─▒lm─▒┼č olan minaresini de yenileyerek ib├ódete a├žm─▒┼č. Ad─▒ ge├žen Koski Mehmed Pa┼ča, Sadrazam Sokullu Mehmed Pa┼čaÔÇÖn─▒n yeti┼čtirmelerinden imi┼č. Nehrin g├╝neybat─▒ k─▒sm─▒nda, k├Âpr├╝ye yak─▒n mahallerde birka├ž tarih├« mescid daha var.

Menk─▒bev├« bir yap─▒l─▒┼č hik├óyesi olan Mostar K├Âpr├╝s├╝; SinanÔÇÖ─▒n talebelerinden Hayreddin taraf─▒ndan yap─▒lm─▒┼č, 1993ÔÇÖte H─▒rvatlar─▒n ┼ču an b├╝y├╝k ha├ž─▒n dikili oldu─ču tepeden yapt─▒klar─▒ top at─▒┼člar─▒yla y─▒k─▒lm─▒┼č. Sava┼č sonras─▒nda D├╝nya Bankas─▒, T├╝rkiye, H─▒rvatistan vb. ├╝lkelerin katk─▒lar─▒yla bir T├╝rk firmas─▒ taraf─▒ndan asl─▒na uygun olarak yeniden yap─▒lm─▒┼č. S├Âylendi─čine g├Âre, MostarÔÇÖda, olduk├ža y├╝ksek g├Âr├╝nen k├Âpr├╝den atlayamayan gence k─▒z verilmiyormu┼č. K├Âpr├╝ ├╝zerinde duran gen├žler; ge├žmekte olan turistlere, para kar┼č─▒l─▒─č─▒nda nehre atlamak s├╗retiyle heyecan─▒ y├╝ksek bir tem├ó┼č├ó sunmay─▒ teklif ediyorlar. K├Âpr├╝, ┼čehri ikiye ay─▒ran ve ileride Buna Nehri ile birle┼čen bir nehrin ├╝zerine kurulmu┼č. ┼×ehirde H─▒rvatlar─▒n yerle┼čik oldu─ču kesimden ak─▒p, ana nehre kar─▒┼čan ba┼čka nehirler de var. T├╝rk Konsoloslu─ču ve Yunus Emre Enstit├╝s├╝ de Koski Mehmed Pa┼ča CamiiÔÇÖnin hizas─▒nda, k├Âpr├╝ye yak─▒n bir yerde hizmet veriyor.

Blagay; MostarÔÇÖ─▒n 12 kilometre a┼ča─č─▒s─▒nda yer alan, 8 bin n├╝fuslu ve y├╝zde 99ÔÇÖunu m├╝sl├╝manlar─▒n olu┼čturdu─ču bir kasaba. Buras─▒ 1468ÔÇÖde fethedilen Hersek b├Âlgesinin ilk fethedilen noktas─▒ imi┼č. Fetih esnas─▒nda yirmi h├ónelik k├╝├ž├╝k bir k├Ây iken, daha sonra geli┼čmi┼č. Burada Horasan dervi┼člerinden Sar─▒ SaltukÔÇÖun T─░KA taraf─▒ndan restore edilmi┼č tekke ve t├╝rbesi var. Benzer ki┼čilerde hep oldu─ču ├╝zere; RumeliÔÇÖnde 11 farkl─▒ yerde daha tekke ve t├╝rbesi olan, ama b├╝y├╝k ihtimalle RomanyaÔÇÖda bir yerde yatt─▒─č─▒ s├Âylenen Sar─▒ Saltuk, buralara fetihten ├Ânce insanlara d├«ni tebli─č etmek amac─▒yla gelip bu tekkeyi kurmu┼č. Her y─▒l May─▒s ay─▒nda, d├╝nyan─▒n d├Ârt bir yan─▒ndan gelen dervi┼čler burada toplan─▒yorlarm─▒┼č. Tekke, alt─▒ndan Buna NehriÔÇÖnin ├ž─▒kt─▒─č─▒ yal├ž─▒n bir kayan─▒n yan─▒nda kurulmu┼č. Bu kayay─▒ ve belki ondan da y├╝ksek bir kaya ├╝st├╝nde kurulmu┼č olan Poti├žerÔÇÖi d├╝┼č├╝n├╝yorum… Sonra SaraybosnaÔÇÖdan MostarÔÇÖa gelirken a┼čt─▒─č─▒m─▒z etraf─▒ u├žurumlarla dolu y├╝ksek da─člar─▒ ve derin vadileri, co┼čkun akan nehirleri g├Âz├╝m├╝n ├Ân├╝ne getiriyorum… Ve sonunda kendi kendime ┼ču h├╝kme var─▒yorum: B├Âyle ├žetin bir co─črafya, ne kadar g├╝├žl├╝ olursa olsun yaln─▒zca asker├« bir g├╝├žle fethedilemez!

BlagayÔÇÖda ayr─▒ca Sultan S├╝leyman Camii var. Tek ta┼č minareli, ├žat─▒l─▒ bir cami. Kap─▒ ├╝st├╝ndeki eski yaz─▒l─▒ kit├óbeden hat─▒r─▒mda kalan bir m─▒sra:

┬źS├╝leyman H├ón-─▒ K─ün├╗n├«┬╗

Namaz vakti ge├žti─či i├žin a├ž─▒k de─čildi, bu sebeple namaz─▒m─▒z─▒ son cemaat mahallinde k─▒ld─▒k. Tamiri i├žin yard─▒m isteyen muhtelif dildeki yaz─▒lardan, tamire muhta├ž oldu─ču anla┼č─▒l─▒yor.

Poti├žer ise BlagayÔÇÖ─▒n da g├╝neyinde yer alan, ┼×i┼čman ─░brahim Pa┼ča taraf─▒ndan fethedilmi┼č bir k├Ây. Fetihten sonra geli┼čen k├Ây├╝n, mescidi de d├óhil olmak ├╝zere bir k─▒sm─▒ ├žok yal├ž─▒n bir kaya ├╝st├╝nde kurulmu┼č. Gitti─čimiz yerler i├žinde AdriyatikÔÇÖe en yak─▒n nokta olan Poti├žer; 1699ÔÇÖda imzalanan Karlof├ža Anla┼čmas─▒ÔÇÖyla VenedikÔÇÖe verilmi┼č, ancak 1717ÔÇÖde geri al─▒nm─▒┼č. 1993ÔÇÖte S─▒rplar taraf─▒ndan y─▒k─▒lan k├Ây, T─░KA taraf─▒ndan imar edilmi┼č. ┼×u an UNESCOÔÇÖnun himayesi alt─▒nda.

Hersek b├Âlgesi AdriyatikÔÇÖe yak─▒n oldu─ču i├žin, daha s─▒cak bir iklime sahip. Saraybosna-Mostar yolu ├╝zerinde bulunan Kuri├ž ve Jablanica, MostarÔÇÖdan sonra b├Âlgenin en b├╝y├╝k yerle┼čim yerleri. Her ikisinin de y├╝zde 70ÔÇÖi Bo┼čnak, gerisi ise H─▒rvat. Her ikisinde de sava┼č─▒n izlerini g├Âsteren kur┼čun ve bombalarla delik de┼čik binalar─▒ g├Ârmek m├╝mk├╝n. Kuri├žÔÇÖte do─čan Dectna Nehri MostarÔÇÖa kadar yol boyu ak─▒yor. ├ťzerine bir├žok baraj kurulmu┼č. Nehir ├╝zerinde 1682ÔÇÖde yap─▒l─▒p ─░kinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda Hitler taraf─▒ndan y─▒k─▒lan bir k├Âpr├╝, T─░KA taraf─▒ndan yeniden yap─▒lm─▒┼č. Kocaeli Belediyesi de JablanicaÔÇÖda bir cami yapt─▒rm─▒┼č. Jablanica ─░kinci D├╝nya Sava┼č─▒ tarihi bak─▒m─▒ndan da ehemmiyet arz eden bir yer. Tito; buradaki k├Âpr├╝y├╝ y─▒karak, Almanlar─▒n sil├óh ve benzin ikm├óli yapmas─▒n─▒ engellemek s├╗retiyle HitlerÔÇÖi g├╝├ž durumda b─▒rakarak ma─čl├╗p etmi┼č. S├Âz konusu k├Âpr├╝, h├ól├ó y─▒k─▒k vaziyette durmakta. Yol boyunca TitoÔÇÖnun yapt─▒rd─▒─č─▒ 8-10 kadar t├╝nelden ge├žtik. MostarÔÇÖ─▒ ge├žtikten sonraki d├╝zl├╝klerde, ├žok bak─▒ml─▒ ve muntazam g├Âr├╝nen geni┼č ├╝z├╝m ba─člar─▒ uzan─▒yor. Asl─▒nda Mostar, TitoÔÇÖnun zaman─▒nda kamyon ve u├žak par├žas─▒ imal edilen bir sanayi ┼čehri imi┼č. ┼×u anda ise ziraat ve turizm ┼čehri h├óline gelmi┼č. Rehberimizin belirtti─čine g├Âre, ├╝lkeye yap─▒lan d─▒┼č yard─▒mlar da halk─▒ meskenet ve tembelli─če al─▒┼čt─▒rm─▒┼č.

Bosna-Hersek tabiat manzaralar─▒ bak─▒m─▒ndan da fevkal├óde bir ├╝lke. Her taraf ye┼čillik ve su… ├édeta her da─č ve ta┼čtan bir ─▒rmak ├ž─▒k─▒yor. Hususiyle SaraybosnaÔÇÖn─▒n g├╝ney do─čusunda mill├« park il├ón edilmi┼č bir yer var ki, da─čdan koca bir nehir ├ž─▒k─▒yor ve be┼če alt─▒ya ayr─▒larak her biri bir nehir h├ólinde ak─▒yor. ┼×ehri ikiye b├Âlen ve H├╝nk├ór Camii ├Ân├╝nden akan Milatka NehriÔÇÖnden daha ├Ânce s├Âz etmi┼čtim. Bunlardan ba┼čka SaraybosnaÔÇÖda ┼×enetza ve Bosna nehirleri de ak─▒yor. Daha ├Ânce bahsetti─čim Kuri├žÔÇÖte do─čan Dectna Nehri ve hususiyle Sar─▒ SaltukÔÇÖun tekkesinin yan─▒ndaki kayadan ├ž─▒kan Buna Nehri insan─▒ hayran b─▒rakan tabiat manzaralar─▒ndan. Mostar i├žinde ise zaten bir├žok nehir ak─▒yor. Esasen Mostar, ismini bu nehirler ├╝zerinde kurulan k├Âpr├╝lerden al─▒yormu┼č. ├ç├╝nk├╝ ┬źMostar┬╗ kelime anlam─▒ itibar─▒yla ┬źk├Âpr├╝┬╗ demekmi┼č.*

Daha benim g├Ârmedi─čim hangi nehirler ak─▒yor, bilmiyorum. Ben iki g├╝n i├žinde g├Ârd├╝klerimi kalemim el verdik├že yazmaya ├žal─▒┼čt─▒m. Ancak en mahir kalem de olsa, asla oray─▒ g├Ârm├╝┼č gibi tasvir edemez. Onun i├žin imk├ón bulabilenler mutlaka BosnaÔÇÖy─▒ g├Ârmelidirler. Sadece tabiat manzaralar─▒n─▒ tem├ó┼č├ó etmek i├žin de─čil, T├╝rkiyeÔÇÖnin s─▒n─▒rlar─▒ d─▒┼č─▒ndaki T├╝rkiyeÔÇÖyi tan─▒mak i├žin de BosnaÔÇÖy─▒ g├Ârmek gerekir.

_______________________

* Bu yaz─▒da m├╝┼č├óhedeler d─▒┼č─▒ndaki mal├╗mat ve ├Âzellikle rakamlar, gezi rehberinin verdi─či bilgilere dayanmaktad─▒r.