Müslüman Lâik Olabilir mi,
Ne Kadar Olabilir?

YAZAR : Do├ž. Dr. Harun ├ľ─×M├ť┼× ogmusharun@yahoo.com

Bilindi─či ├╝zere l├óiklik, bat─▒da ortaya ├ž─▒km─▒┼č ve bat─▒ya ait olan bir kavramd─▒r. L├óik kelimesi, H─▒ristiyanl─▒kÔÇÖta ruhbanl─▒k ve din adamlar─▒ s─▒n─▒f─▒n─▒n d─▒┼č─▒ndaki insanlar i├žin kullan─▒l─▒yordu. ─░sl├ómÔÇÖda ruhbanl─▒k ve din adamlar─▒ s─▒n─▒f─▒ olmad─▒─č─▒ i├žin, asl─▒nda bizim d├╝nyam─▒zda b├Âyle bir kelimenin de yeri yoktu. Ne var ki, ├╝lkemizde XIX. asr─▒n ikinci ├žeyre─činden ba┼člay─▒p bir as─▒r sonra ivme kazanan bat─▒l─▒la┼čma ile birlikte bu kavramla da tan─▒┼čm─▒┼č olduk. Esasen bu kavram; g├╝ndemimize sokulduktan yak─▒n zamanlara kadar, ─░sl├ómÔÇÖ─▒n sosyal hayattan ├ž─▒kar─▒lmas─▒ ve vicdanlara hapsedilmesinin bir arac─▒ olarak kullan─▒ld─▒. Her ┼čeyi bat─▒l─▒ g├Âzle g├Âr├╝p bat─▒l─▒ de─čerlerle de─čerlendiren ve bu sebeple ─░sl├ómÔÇÖla H─▒ristiyanl─▒k aras─▒ndaki farklar─▒ g├Ârmeyen m├╝nevverlerimizin, bilhassa Ayd─▒nlanma D├ÂnemiÔÇÖnde kilisenin otoritesi etraf─▒nda ya┼čanan tart─▒┼čmalar─▒n etkisiyle jakoben bir l├óiklik anlay─▒┼č─▒n─▒ benimseyen FransaÔÇÖy─▒ model almalar─▒ da i┼čin cabas─▒ oldu. B├Âylece devletin 80 y─▒l dayatt─▒─č─▒ kat─▒ bir l├óiklik yorumuyla kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kald─▒k. Bu sebeple bu kavram, ├žok de─či┼čik ┼čekilde tarif edilen ve ├╝zerinde bir t├╝rl├╝ anla┼čmaya var─▒lamayan bir ihtil├óf konusu oldu. Bu yaz─▒da de─či┼čik l├óiklik anlay─▒┼člar─▒n─▒ verip; bunlar─▒ ─░sl├óm nokta-i nazar─▒ndan de─čerlendirerek, m├╝sl├╝man─▒n l├óik olup olamayaca─č─▒ sorusuna cevap vermeye ├žal─▒┼čaca─č─▒z. ├ťlkemizde ├Âteden beri g├Âr├╝len ba┼čl─▒ca l├óiklik anlay─▒┼člar─▒ ┼čunlard─▒r:

1. Ki┼činin d├«n├« inanc─▒n─▒ kamuya ve ├Âzellikle devlet kurumlar─▒na ta┼č─▒mamas─▒, inanc─▒n─▒n herhangi bir tez├óh├╝r├╝ne oralarda yer vermemesi; onu yaln─▒zca kendisi ve tanr─▒ aras─▒nda bir ili┼čki olarak g├Âr├╝p vicdan─▒yla s─▒n─▒rl─▒ tutmas─▒.

2. Din ve devlet i┼člerinin ayr─▒lmas─▒.

3. Devletin kanun├« d├╝zenlemelerini yaparken hi├žbir d├«ni referans almamas─▒.

4. Din ve vicdan h├╝rriyetinin sa─član─▒p garanti alt─▒na al─▒nmas─▒.

5. Devletin b├╝t├╝n dinlere e┼čit mesafede durup, vatanda┼člar─▒ndan herhangi birinin d├«nini di─čerine ye─člememesi.

─░lk anlay─▒┼č, -daha ├Ânceki say─▒lar─▒m─▒zda da belirtti─čimiz ├╝zere- bir├žok sosyal ve siyas├« talep i├žeren ─░sl├ómÔÇÖla ba─čda┼čmaz. ├ťstelik ki┼činin benli─činde par├žalanmalara ve iki y├╝zl├╝ davranmas─▒na yol a├žar.

─░kinci ve onun daha dakik bir ifadesi olan ├╝├ž├╝nc├╝ anlay─▒┼člar da, yine ─░sl├ómÔÇÖ─▒n siyas├« ve sosyal taleplerini g├Âz ard─▒ etmesi hasebiyle onunla ba─čda┼čmaz.

D├Ârt ve be┼činci anlay─▒┼člar, l├óikli─či din ve vicdan h├╝rriyeti nokta-i nazar─▒ndan ele alan anlay─▒┼člard─▒r. D├Ârd├╝nc├╝s├╝ ─░sl├ómÔÇÖ─▒n gayr-i m├╝slimlere g├Âsterdi─či m├╝samahay─▒, be┼čincisi ise tarihte m├╝sl├╝manlar─▒n kurdu─ču devletlerin gayr-i m├╝slim vatanda┼člar─▒na tan─▒d─▒─č─▒, kendi mahkemelerinde yarg─▒lanma hakk─▒n─▒ da ├ža─čr─▒┼čt─▒r─▒yor. Ancak l├óiklikte devletin hi├žbir d├«n├« referans─▒ esas almamas─▒ vazge├žilmez ilke oldu─ču i├žin bu ├ža─čr─▒┼č─▒m bir yan─▒lg─▒dan ibaret. Bu son iki anlay─▒┼č ├Âncekilere g├Âre daha ho┼č olsa da ─░sl├ómÔÇÖ─▒n sosyo-politik taleplerini kar┼č─▒lamaktan yine de uzak. ├ç├╝nk├╝ ─░sl├ómÔÇÖ─▒n hadler (KurÔÇÖ├ónÔÇÖda belirlenmi┼č d├╝nyev├« cezalar) ve cihad gibi baz─▒ h├╝k├╝mlerinin uygulanmas─▒ siyas├« bir erk gerektirir. Her ne kadar bu h├╝k├╝mler -daha ├Ânceki say─▒lar─▒m─▒zda de─či┼čik vesilelerle yazd─▒─č─▒m─▒z ├╝zere- g├╝zel ahl├óktan ibaret olan ─░sl├ómÔÇÖ─▒n ama├ž olan h├╝k├╝mleri de─čil, tedbir kab├«linden h├╝k├╝mleridir. Ancak b├Âyle de olsalar; onun, yukar─▒da zikredilen l├óiklik anlay─▒┼člar─▒ndan hi├žbiriyle ba─čda┼čamayaca─č─▒n─▒ g├Âsterirler. Pe┼čin h├╝k├╝mden uzak olmas─▒ kayd─▒yla, KurÔÇÖ├ón en k├Ât├╝ terc├╝mesinden bile okunsa bu ger├žek ortaya ├ž─▒kar. Bu hakikati en yal─▒n ┼čekilde belirtmek gerekir. ┼×imdiye kadar zaman zaman yap─▒ld─▒─č─▒ gibi KurÔÇÖ├ónÔÇÖdan l├óiklik ├ž─▒karmaya ├žal─▒┼čmak, -e─čer resm├« ├ževrelere ┼čirinlik i├žin yap─▒l─▒yorsa- hem devletimize kar┼č─▒ d├╝r├╝st davranmamak demektir hem de dindar kitleler nezdinde me┼čr├╗iyet ve g├╝ven kayb─▒na sebebiyet vermektedir. Hele hele bu t├╝r yorumlar I┼×─░D zihniyetindeki insanlar─▒ cayd─▒rmak i├žin yap─▒l─▒yorsa; bir fayda sa─člamak ┼č├Âyle dursun, bu yorumlar─▒ yapanlar─▒ ├Âtekile┼čtirmeleri ve k├Ât├╝ ├Ârnek olarak sunup halk─▒n g├Âz├╝nden d├╝┼č├╝rmeleri i├žin onlar─▒n eline m├╝kemmel bir malzeme vermektedir.

Peki, ├Âyleyse ne yapaca─č─▒z? Yukar─▒da zikredilen l├óiklik anlay─▒┼člar─▒ndan hi├žbiri ─░sl├ómÔÇÖla ba─čda┼čmad─▒─č─▒na, dolay─▒s─▒yla m├╝sl├╝man yukar─▒daki hi├žbir ┼čekilde l├óik olamayaca─č─▒na g├Âre l├óik bir toplumda ya┼čayamaz m─▒? Elbette ya┼čayabilir! Nitekim Hazret-i Peygamber -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem-, MekkeÔÇÖde m├╝┼čriklerin bask─▒s─▒ alt─▒ndaki korumas─▒z ash├ób─▒n─▒ h─▒ristiyan bir ├╝lke olan Habe┼čistanÔÇÖa g├Ândermi┼čti. ├ľyleyse yukar─▒da vurgulad─▒─č─▒m─▒z ─░sl├ómÔÇÖ─▒n l├óiklikle ba─čda┼čmamas─▒yla, m├╝sl├╝manlar─▒n gayr-i m├╝slim veya l├óik bir toplumda ya┼čamalar─▒ ba┼čka meselelerdir. B├Âyle bir toplumda do─čup yeti┼čmi┼č veya sonradan ona kat─▒lm─▒┼č bir m├╝sl├╝man, o toplumda -varsa- d├«niyle ├želi┼čen hususlar─▒ benimsemez; ancak oradaki toplumsal kurallar─▒ ihl├ól etmez, g├╝venlik vb. istifade etti─či haklara mukabil olarak askerlik ve vergi gibi m├╝kellefiyetlerini yerine getirir. Onun bu konudaki ├Ârne─či, kendisini tahttan indirmeye y├Ânelik bir isyanla kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kalan Habe┼č Nec├ó┼č├«ÔÇÖsine yard─▒m etmek ├╝zere ba┼čvurmu┼č vef├ól─▒ Habe┼č muh├óciri sah├ób├«lerdir. Ancak m├╝sl├╝man─▒n b├Âyle gayr-i m├╝slim veya l├óik bir ├╝lkede bu ┼čekilde ya┼čayabilecek olmas─▒, bunu ideal bir durum olarak benimseyebilece─či anlam─▒na da gelmez. M├╝sl├╝man bulundu─ču yerde d├«nini iyi temsil edip o konuda g├╝zel bir model sunmal─▒, sonra da o ├╝lkedeki insanlar─▒n ─░sl├ómÔÇÖ─▒ benimseyip KurÔÇÖ├ón ve S├╝nnetÔÇÖin de─čerlerinde uzla┼čmalar─▒ i├žin bar─▒┼č├ž─▒ yollarla elinden gelen ├žabay─▒ g├Âstermelidir. Bu, g├╝n├╝m├╝z d├╝nyas─▒nda -teoride de olsa- kabul edilmi┼č olan ─░nsan Haklar─▒ Evrensel Beyann├ómesiÔÇÖyle de ├Ârt├╝┼č├╝r. ├ç├╝nk├╝ mezk├╗r Beyann├ómeÔÇÖye g├Âre; herkes kendi inanc─▒n─▒ ya┼čay─▒p, kanaatlerini ba┼čkalar─▒na anlatmakta h├╝rd├╝r.

Hul├ósa m├╝sl├╝man yukar─▒da verdi─čimiz anlay─▒┼člar─▒n hi├žbirine g├Âre l├óik olamaz. Ancak bir ├Ânceki paragrafta izah etti─čimiz ┼čekilde l├óik bir toplumda ya┼čayabilir. E─čer onun b├Âyle bir toplumda belirtti─čimiz ┼čekilde ya┼čamas─▒ onu l├óik yaparsa o da ┬źl├óik┬╗tir. Ancak -bu do─čru bir isimlendirmeyse- o, zorunlu bir ┬źl├óik┬╗tir. Bu zorunluluk, yaln─▒zca onun bulundu─ču ┼čartlar─▒n dayatmas─▒ olarak anla┼č─▒lmamas─▒ l├óz─▒md─▒r. Bu ayn─▒ zamanda d├«n├« bir zorunluluktur. ├ç├╝nk├╝ KurÔÇÖ├ónÔÇÖ─▒n yaln─▒zca siyas├« erk taraf─▒ndan uygulanabilece─čini belirtti─čimiz h├╝k├╝mleri, ancak KurÔÇÖ├ón ve S├╝nnet de─čerlerini benimsemi┼č ve onlar ├╝zerinde uzla┼čm─▒┼č bir toplumda uygulanabilir. Bununla birlikte bizim tercihimiz; bat─▒dan al─▒nd─▒─č─▒ ve k├╝lt├╝r├╝m├╝zle doku uyu┼čmazl─▒─č─▒ i├žinde bulundu─ču i├žin s├╝rekli tart─▒┼čma konusu olan bu kavram yerine, l├óikli─čin yukar─▒daki tonlar─▒ndan herhangi birini benimseyenlerle hi├žbirini benimsemeyenleri kucaklayacak yeni bir terim bulup onu kullanmakt─▒r. Ba┼čka k├╝lt├╝r ve inan├žlara engin m├╝samaha ├Ârnekleriyle dolu olan tarih ve k├╝lt├╝r├╝m├╝z, bu ├Âzellikte bir├žok kelime bulup kavramla┼čt─▒rmam─▒za imk├ón verecektir.