G├ľK KUBBEN─░N MUHAFIZI

YAZAR : ├ľmer Sami HIDIR samihidir@gmail.com

o_s_hidir_2_yuzakidergisi_mart2016

Âyet-i kerîmede buyurulur:

ÔÇťYedi g├Â─č├╝, kat kat yaratan OÔÇÖdur. O Rahm├ónÔÇÖ─▒n yaratt─▒─č─▒nda hi├ž bir d├╝zensizlik g├Âremezsin. Haydi ├ževir g├Âz├╝ (sem├óya) bir ├žatlak g├Ârebilir misin?ÔÇŁ (el-M├╝lk, 3)

─░nsan do─čdu─čunda korunmaya muhta├ž bir h├óldedir. Ama sadece k├╝├ž├╝kken de─čil bir ├Âm├╝r boyu muh├ófazaya muhta├žt─▒r asl─▒nda. ├ç├╝nk├╝ tam olarak idrak edemesek de i├žerisinde bulundu─čumuz uzayda muhtelif tehlikeler bulunmaktad─▒r. G├╝ne┼čÔÇÖin s─▒cakl─▒─č─▒n─▒ bilmeyen yoktur sadece ─▒┼č─▒─č─▒ ile ne kadar ─▒s─▒n─▒yoruz, har├óretinden dolay─▒ do─črudan bakam─▒yoruz bile. Fakat a┼č─▒r─▒ de─čil ihtiyac─▒m─▒z oldu─ču kadar s─▒cak. G├╝ne┼čÔÇÖin b├╝y├╝kl├╝─č├╝ d├╝nyam─▒zdan ├žok fazla. Bir jet ile d├╝nyan─▒n ├ževresini d├Ânmemiz 40 saat al─▒r, fakat G├╝ne┼čÔÇÖin ├ževresini d├Ânmemiz i├žin 181 g├╝n yani yakla┼č─▒k yar─▒m sene gerekir! Fakat yine olmas─▒ gerekti─či kadar b├╝y├╝kt├╝r. G├╝ne┼če olan mesafemiz de ├Âyle, bir kur┼čun jet ile hemen hemen ayn─▒ h─▒zdad─▒r, e─čer d├╝nyadan G├╝ne┼čÔÇÖe bir kur┼čun atabilseydik bu kur┼čun 17 sene sonra G├╝ne┼čÔÇÖe var─▒rd─▒! Fakat bu da yine olmas─▒ gereken dengeli bir mesafedir. Bu ve benzeri say─▒s─▒z kaideler ├╝zerine bina edilmi┼č k├óinat. Ker├«m Kit├ób─▒m─▒z tefekk├╝r eden g├Ân├╝llere nice ufuklar a├žmakta, bu dengeleri hat─▒rlatmakta.(er-Rahm├ón, 7) Yery├╝z├╝n├╝n derinliklerinde neler olup bitti─činden habersiz bir h├óldeyiz. R├╗ha ferahl─▒k veren g├Âk kubbemizin b├Âyle huzurlu olmas─▒, d├╝nyan─▒n i├žindeki ├žekirde─čin ve onu kat kat saran tabakalar─▒n muhafazas─▒ ile m├╝mk├╝n olmakta.

Bu tabakalar Troposfer, Stratosfer, Mezosfer, Termosfer, Ekzosfer, ─░yonosfer ve Manyetosfer olarak isimlendirilmi┼č. Her biri farkl─▒ ve ├žok ├Ânemli vazifeler ├╝stlenmekte. Son d├Ânemde elde edilen bilgiler manyetik alan─▒n ├Ânemini ├Ân pl├óna ├ž─▒karmaktad─▒r. Manyetik tabaka di─čer tabakalardan yap─▒s─▒ itibar─▒yla daha farkl─▒. Bu zamana kadar d├╝nyan─▒n manyetik alan─▒n─▒n nas─▒l olu┼čtu─čuna dair farkl─▒ fikirler ├Âne s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Geldi─čimiz noktada manyetik alan─▒n kayna─č─▒n─▒ d├╝nyan─▒n ├žekirde─činde aramam─▒z gerekiyor.

D├╝nyan─▒n ├žekirde─či erimi┼č demir ve nikel kar─▒┼č─▒m─▒ndan olu┼čmakta ve b├╝y├╝kl├╝─č├╝ AyÔÇÖdan daha b├╝y├╝k. Aya─č─▒m─▒z─▒ bast─▒─č─▒m─▒z yer kabu─čunun tam 3.000 km alt─▒nda yer al─▒yor. Burada her biri binlerce kilometre y├╝ksekli─če ve onlarca kilometre geni┼čli─če sahip s─▒v─▒ metalden meydana gelmi┼č hortumlar bulunuyor. Burada s─▒cakl─▒k yakla┼č─▒k 4.000Ôü░C derece. Bu hortumlar─▒ olu┼čturan da bu s─▒cakl─▒k. Devaml─▒ d├Ânen bu s├╝tunlar hep birlikte ├žekirde─či dev bir elektro-m─▒knat─▒sa d├Ân├╝┼čt├╝rmekte. Bu m─▒knat─▒s─▒n tesiri o kadar b├╝y├╝k ki ├╝retti─či enerji manto ve yer kabu─čunun tabakalar─▒n─▒ ge├žip ├žok uzaklara, uzaya kadar ula┼č─▒yor. D├╝nyan─▒n ├žepe├ževre her taraf─▒nda manyetik bir kalkan meydana getirip d├╝nyay─▒ G├╝ne┼čÔÇÖten ve di─čer y─▒ld─▒zlardan gelen ├Âld├╝r├╝c├╝ uzay ─▒┼č─▒nlar─▒ndan muhafaza ediyor. Bu manyetik alan─▒ d├╝nyan─▒n etraf─▒nda bir tavana benzetmek m├╝mk├╝nd├╝r. ┼×u ├óyet-i ker├«menin bu hakikati de dile getirdi─či ifade edilmektedir:

ÔÇťBiz g├Âky├╝z├╝n├╝ korunmu┼č bir tavan yapt─▒k.ÔÇŁ (el-Enbiy├ó, 32)

K─▒talar levha h├ólinde dev kayalardan olu┼čmakta. Bunlar yerin s─▒v─▒ h├ólde bulunan manto tabakas─▒n─▒n hareketleri sebebiyle ├žok yava┼č fakat devaml─▒ s├╗rette hareket etmekteler. Depremler ve volkanlar da ├žekirdek taraf─▒ndan ├╝retilen enerji ile meydana gelmekte. Daha da ├Ânemlisi toprak alt─▒nda ya┼čayan canl─▒lar─▒n hayatta kalmas─▒ i├žin gerekli s─▒cakl─▒k da buradan gelmekte. Buras─▒ ├ódeta d├╝nyan─▒n kalbi. ├ťstlendi─či vazife o kadar m├╝him ki bu manyetik koruma kalksa veya sadece biraz zay─▒flasa uzaydan gelen tesirler d├╝nyadaki hayatiyeti tamamen yok ederdi.1

Ara┼čt─▒rmalar G├╝ne┼čÔÇÖin manyetik etkisinin d├╝nyadaki hayat─▒m─▒z─▒ ve kulland─▒─č─▒m─▒z b├╝t├╝n elektronik cihazlar─▒ etkileyebilecek bir g├╝ce sahip oldu─čunu g├Âsterdi. G├╝ne┼č sahip oldu─ču y├╝ksek ─▒s─▒dan kaynaklanan enerji ile d├╝nyam─▒za y├╝ksek h─▒zlarda hareket eden elektrik y├╝kl├╝ par├žac─▒klar g├Ândermektedir. Buna G├╝ne┼č r├╝zg├ór─▒ (Solar wind) diyoruz. Kutuplarda g├Ârd├╝─č├╝m├╝z e┼čsiz g├╝zellikteki g├Âky├╝z├╝ resimleri de sanki bu par├žac─▒klardan meydana gelen f─▒r├žalar taraf─▒ndan ├žiziliyor.2

o_s_hidir_yuzakidergisi_mart2016

G├╝ne┼č ├╝zerinde baz─▒ lekeler g├Âr├╝lmektedir bunlar asl─▒nda y├╝ksekli─či milyonlarca kilometreyi bulan patlamalar sonucu olu┼čan halkalar. Etraf─▒na nazaran daha az s─▒cak olduklar─▒ i├žin koyu renkte g├Âr├╝l├╝yorlar. Milyonlarca n├╝kleer bomba g├╝c├╝nde olan bu patlamalara CME (Coronal Mass Enjection) deniyor.

─░┼čte bu t├╝r patlamalardan bizi muh├ófaza eden kalkan, ├žekirdekten beslenen manyetik aland─▒r.

Bilinen son b├╝y├╝k CME 1859ÔÇÖda meydana gelmi┼čtir. Avrupa ve AmerikaÔÇÖda bulunan t├╝m telgraf ┼čebekeleri ├ž├Âkm├╝┼č fakat o d├Ânemde haberle┼čme ├žok yayg─▒n olmad─▒─č─▒ i├žin tesir fazla hissedilmemi┼čtir. Peki bug├╝n o ├žapta bir CME meydana gelse ne h├óle geliriz? D├╝nya ├╝zerinde b├╝t├╝n elektri─čin kesildi─čini, b├╝t├╝n elektronik ├óletlerin tamamen bozuldu─čunu bir d├╝┼č├╝nelim.3

├ťzerimizdeki nimetler ne kadar fazla…

Ayr─▒ca manyetik alan─▒n uzaydan gelen ve radyasyon tesiriyle DNAÔÇÖlar─▒m─▒n─▒z─▒ bozabilecek ─▒┼č─▒nlara kar┼č─▒ bir kalkan olmas─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra v├╝cudumuz i├žin de ├Ânemi b├╝y├╝kt├╝r. ├ç├╝nk├╝ b├╝t├╝n maddeler ve insan v├╝cudu manyetik ├Âzelli─če sahiptir. G├╝ne┼č, hava ve su gibi d├╝nyan─▒n manyetik etkisi de insan i├žin elzemdir. H├╝crelerin birbiriyle haberle┼čmek i├žin kulland─▒─č─▒ manyetik alan d├╝nyan─▒n manyetik alan─▒ ile insicam i├žinde olmak zorundad─▒r.4

Manyetik alan do─črudan g├Âzle g├Âr├╝lemeyen veya kolayca hissedilemeyen fakat sonu├žlar─▒ g├Âr├╝lebilen bir vak─▒ad─▒r. Bu manyetik irtibat h├╝cre zarlar─▒nda madde al─▒┼čveri┼člerini m├╝mk├╝n k─▒lar. B├Âylece bir fabrika gibi ├žal─▒┼čan h├╝crenin, zehirli at─▒k maddeleri b├╝nyesinden uzakla┼čt─▒r─▒p; su, g─▒da, oksijen ve mineralleri b├╝nyesine alarak canl─▒l─▒─č─▒n─▒ devam ettirmesi m├╝mk├╝n olmaktad─▒r. Bunun yan─▒nda ├žok eski zamanlardan bu yana pusula ile y├Ân bulmam─▒z yine bu manyetik etki ile m├╝mk├╝n olmaktad─▒r.

Mevl├óÔÇÖm i├žerisinde bulundu─čumuz sonsuz nimetleri idrak edebilen rikkat sahibi g├Ân├╝llerden olmay─▒ nasip eylesin.

___________________________

1 Widgery, 2002; Whitehouse, 2001; Britt, 2001
2 http://spacemath.gsfc.nasa.gov
3 History Channel
4 Bold, A., Toros, H. ve ┼×en O., 2003. Manyetik alan─▒n insan sa─čl─▒─č─▒ ├╝zerindeki etkisi, III. Atmosfer Bilimleri Sempozyumu.