VEL─░YYULLAH F─░ÔÇÖL-ARZ

YAZAR : M├╝cahid BULUT mucahidbulut@yandex.com

m_bulut_yuzakidergisi_subat2016

BA┼×K├ľ┼×E NERES─░?

Cel├óleddin Karatay, KonyaÔÇÖda yapt─▒rd─▒─č─▒ medresenin a├ž─▒l─▒┼č─▒ i├žin b├╝y├╝k bir cemiyet tertiplemi┼čti. Zaman─▒n b├╝y├╝k ├ólim ve me┼č├óy─▒h─▒ da davetliler aras─▒ndayd─▒.

Karatay, y├╝r├╝tt├╝─č├╝ sultan n├óibli─či ile mevk├« olarak devletin en ba┼č─▒ndaki b├╝rokratt─▒. Davete gelen Mevl├ón├ó Cel├óledd├«n-i R├╗m├« HazretleriÔÇÖni de al─▒p, Karatay ve b├╝y├╝k m├╝derrislerin bulundu─ču k─▒sma ├ža─č─▒rd─▒lar. ┼×ems-i Tebriz├« ise bu protokole al─▒nmam─▒┼č, kap─▒n─▒n dibinde kalm─▒┼čt─▒.

Hazret-i Mevl├ón├óÔÇÖn─▒n nereye oturtulaca─č─▒ mesele olunca, bunca ulem├ón─▒n bir araya geldi─či meclislerin ├ódetince ortaya bir tart─▒┼čma mevzuu ├ž─▒kt─▒:

ÔÇťÔÇôBa┼čk├Â┼če neresidir?ÔÇŁ

Herkes birtak─▒m cevaplar verdi. S─▒ra Mevl├ón├ó HazretleriÔÇÖne gelince;

ÔÇťÔÇô├élimlerin ba┼čk├Â┼česi sofan─▒n ortas─▒d─▒r. ├ériflerin ba┼čk├Â┼česi evinin k├Â┼česidir. (Onlar─▒n ┼č├Âhretle, itibarla i┼či yoktur.) Sof├«lerin ba┼čk├Â┼česi ise sofan─▒n kenar─▒d─▒r (Hizmet i├žin kap─▒n─▒n dibinde otururlar). ├é┼č─▒klar─▒n ba┼čk├Â┼česi dostun yan─▒d─▒r.ÔÇŁ dedi ve gidip kap─▒n─▒n kenar─▒ndaki ┼×emsÔÇÖin yan─▒na oturdu.

Bu h├ót─▒raya vesile olan Cel├óleddin KaratayÔÇÖdan bahsedece─čiz bu yaz─▒m─▒zda:

Mevl├ón├ó Cel├óledd├«nÔÇÖin mu├ós─▒r─▒ ve ada┼č─▒ olan bu Cel├óleddin de b├╝t├╝n hizmetleri en sevgilinin g├Ânl├╝ne girmek i├žin, OÔÇÖnun r─▒z├ós─▒na n├óil olmak i├žin yapan bir kimseydi. KaratayÔÇÖa ferman ve men┼čurlarda; bir unvan de─čil, samim├« bir ifade olarak; ┬źveliyullah fiÔÇÖl-arz: All├óhÔÇÖ─▒n yery├╝z├╝ndeki vel├«si/dostu┬╗ diye hitap edilirdi. Onun tev├ózu ve mahviyetine misal i├žin anlat─▒l─▒r ki:

G├ľRMEYEY─░M!

Cel├óleddin Karatay, Elbistan yolu ├╝zerinde b├╝y├╝k bir kervansaray yapt─▒r─▒r. ─░n┼čas─▒ tamamlan─▒nca onu g├Ârmek i├žin KayseriÔÇÖden hareket eder. L├ókin yakla┼č─▒nca g├Ânl├╝ne bir h├ól gelir. Yapt─▒rd─▒─č─▒ kervansaray─▒n o b├╝y├╝k binalar─▒n─▒ g├Âr├╝nce g├Ânl├╝ne kibir d├╝┼čer de; ┬źsevap i┼člerinden geri kal─▒r─▒m┬╗ diye d├╝┼č├╝nerek geri d├Âner. Vefat─▒na kadar da zaman─▒nda e┼či bulunmayan bu muhte┼čem eseri g├Ârmez. Ayn─▒ eserin hesap masraf defterleri kendisine getirildi─či zaman, artan bakiyeyi g├Âr├╝nce sevinmez. Hemen; ┬źAcaba alaca─č─▒ olan kald─▒ m─▒?┬╗ diye ara┼čt─▒r─▒lmas─▒ emrini verir. Sonra da defterleri yakt─▒r─▒r. Kit├óbesine de ad─▒n─▒ yazd─▒rmad─▒─č─▒ bu eseri, onun yapt─▒rd─▒─č─▒ ancak vakfiyeden ve tarih├« eserlerden anla┼č─▒labilmi┼čtir.

Cel├óleddin Karatay ba┼čka riv├óyetler olsa da muhtemelen Sel├žukluÔÇÖnun Ender├╗nÔÇÖu vasf─▒ndaki gul├ómh├ónede yeti┼čtirilmi┼č bir dev┼čirmedir. Burada ald─▒─č─▒ e─čitim sayesinde k─▒sa s├╝rede Sultan Al├óeddin Keyk├╗badÔÇÖ─▒n en yak─▒n adamlar─▒ndan biri olur. Tahta ├ž─▒k─▒┼č─▒ndan ├Âl├╝m├╝ne kadar hazarda ve seferde bu b├╝y├╝k SultanÔÇÖ─▒n hizmetinden ayr─▒lmaz. Anadolu Sel├žuklu Devleti bu d├Ânemde en parlak y─▒llar─▒n─▒ ya┼čam─▒┼č, Karatay da SultanÔÇÖ─▒n yan─▒nda ├Ânemli siy├ós├« ve i├žtim├ó├« tecr├╝beler kazanm─▒┼čt─▒r.

Al├óeddin Keyk├╗badÔÇÖ─▒n ├Âl├╝m├╝nden sonra bir s├╝re devlet i┼člerinden uzak durmu┼čtur. Tahta ├ž─▒kan II. G─▒y├óseddin Keyh├╝srev K├Âseda─č Sava┼č─▒ÔÇÖnda ─░lhanl─▒lara yenildi ve Anadolu i├žin k├óbus ba┼člad─▒. ├ťlke b├╝y├╝k bir Mo─čol bask─▒s─▒ alt─▒na girdi. Bunun ├╝zerine, Karatay, vazifesine geri d├Ânm├╝┼čt├╝r. Ayr─▒ca hazine-i h├óssa emirli─čine getirilmi┼čtir. Bu d├Ânemde ├╝lkenin ├že┼čitli yerlerine kervansaraylar in┼ča ettirmi┼č, masraflar─▒ i├žin vak─▒flar kurmu┼čtur.

II. G─▒y├óseddin Keyh├╝srevÔÇÖin vefat─▒ndan sonra, Anadolu Sel├žuklu Devleti tarihine, tecr├╝be ve zek├ós─▒yla Cel├óleddin Karatay damga vurmu┼čtur, diyebiliriz.

II. G─▒y├óseddin Keyh├╝srev, G├╝rc├╝ mel├«kesinin k─▒z─▒ndan olan en k├╝├ž├╝k o─člu Al├óeddin Keyk├╗badÔÇÖ─▒ veliaht tayin etmi┼čti. L├ókin ┼čehzadenin, annesinin tesiri alt─▒nda kalaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nen Muhammed el-─░sfah├ón├«, Cel├óleddin Karatay, Has O─čuz gibi d├Ânemin g├╝├žl├╝ devlet adamlar─▒n─▒n deste─čiyle ile tahta, b├╝y├╝k ┼čehzade II. ─░zzeddin Keyk├óvus ├ž─▒kar─▒ld─▒. Karatay da n├óib-i saltanat tayin edildi. Bu geli┼čme Mo─čol bask─▒s─▒ alt─▒ndaki AnadoluÔÇÖnun nisbeten ferahlamas─▒na sebep oldu.

Mo─čol sald─▒r─▒lar─▒yla bir├žok ah├« ├Âld├╝r├╝lm├╝┼č veya esir edilmi┼č; KayseriÔÇÖye yap─▒lan sald─▒r─▒lar s─▒ras─▒nda ┬źAh├«ler┬╗in p├«ri olarak kabul edilen Ah├« Evran da hapsedilmi┼čti. Cel├óleddin Karatay umum├« bir af ├ž─▒kararak hapisteki Ah├«leri ve Ah├« EvranÔÇÖ─▒ serbest b─▒rakm─▒┼čt─▒r. Ah├« te┼čkil├ót─▒ KaratayÔÇÖ─▒n da destekleri ile AnadoluÔÇÖda faaliyetlerini h─▒zla artt─▒rm─▒┼čt─▒r.

Karatay, tasavvuf erbab─▒na madd├«-m├ónev├« destek vermi┼č; Mevl├ón├ó Cel├óledd├«n-i R├╗mi, Fahr├╝dd├«n-i Ir├ók├« ve Evhad├╝dd├«n-i Kirm├ón├« gibi ilim ve tasavvuf erbab─▒ da Mo─čollar─▒n bu co─črafyada olu┼čturduklar─▒ y─▒k─▒m─▒; tasavvuf, ilim ve edebiyat ile tel├ófi etmeye ├žal─▒┼čm─▒┼člard─▒r.

Hazret-i Mevlânâ da mektuplarında, onunla ilgili olarak;

ÔÇťMukarreb meleklerin s─▒fat─▒yla s─▒fatlanm─▒┼č hay─▒r ve insaf madeni, padi┼čahlarla sultanlar─▒n en yak─▒n─▒… Mazlumlar─▒n yard─▒m─▒na ko┼čan millet ve din Cel├óli…ÔÇŁ ┼čeklinde methedici s├Âzler kullan─▒r.

Cel├óleddin KaratayÔÇÖ─▒n tarihimize belki de en b├╝y├╝k hizmeti ise II. ─░zzeddin Keyk├óvus ile Mo─čollar─▒n deste─čini alan ortanca ve k├╝├ž├╝k karde┼či aras─▒nda muhtemel bir b├Âl├╝nme ile sonu├žlanacak i├ž sava┼č─▒n ├Ân├╝ne ge├žmesidir.

B─░R TAHTTA ├ť├ç KARDE┼×

II. ─░zzeddin Keyk├óvusÔÇÖun karde┼či IV. K─▒l─▒├žarslan, ─░lhanl─▒ H├╝k├╝mdar─▒ G├╝y├╝k HanÔÇÖ─▒n c├╝l├╗s merasimine kat─▒lmak ├╝zere gitti─či Mo─čolistanÔÇÖdan sultan─▒n azledildi─čini bildiren bir ferman ve Mo─čol ordusunun bir k─▒sm─▒yla d├Âner. ─░htil├ófa en k├╝├ž├╝k karde┼č de kat─▒l─▒nca ├╝lke bir i├ž sava┼ča do─čru s├╝r├╝klenir. Cel├óleddin Karatay n├╝fuz ve gayretleriyle h├ódiseye m├╝dahale eder. B├Âylece karde┼čler aras─▒ndaki ihtil├óflar─▒ giderir. Ayn─▒ zamanda onlar─▒ tahrik ederek ┼čahs├« ihtiraslar pe┼činde ko┼čan beyleri de bertaraf eder.

B├╝y├╝k karde┼č dururken k├╝├ž├╝─č├╝n sultan olmas─▒ ├Ârfe uygun de─čildir. B├╝y├╝k devlet adam─▒, bir ├ž├Âz├╝m bulur: ├ť├ž karde┼čin birden tahta ├ž─▒kar─▒lmas─▒n─▒ teklif eder. M├╝zakereler sonucu ├╝├ž karde┼čin birlikte saltanat s├╝rmeleri temin edilerek devletin par├žalanmas─▒ ├Ânlenir.

├ť├ž karde┼čin h├╝k├╝m s├╝rd├╝─č├╝ bu d├Ânemde, Cel├óleddin Karatay; atabeylik* mevkiine ge├žmi┼čtir. Vefat─▒na kadar kald─▒─č─▒ bu makamda karde┼čler aras─▒nda ge├žimsizli─če meydan b─▒rakmam─▒┼č, devlet adamlar─▒n─▒n onlar─▒ menfaat ve ihtiraslar─▒na vas─▒ta k─▒lmalar─▒n─▒ ├Ânlemi┼čtir. Nitekim karde┼člerin birlikte h├╝k├╝m s├╝rmeleri ancak o hayattayken k─übil olabilmi┼č ve KaratayÔÇÖ─▒n vefat─▒ndan sonra tekrar dirlik ve d├╝zen bozulmu┼čtur.

Cel├óleddin Karatay 1254ÔÇÖte KayseriÔÇÖde, vefat etti. Bu esnada Keyk├óvus, Mo─čol h├╝k├╝mdar─▒ Meng├╝ HanÔÇÖ─▒ ziyaret etmek ├╝zere yola ├ž─▒km─▒┼čt─▒. SivasÔÇÖta iken durumu ├Â─črenince, memleketin ba┼čs─▒z kald─▒─č─▒n─▒ g├Ârerek geri d├Ând├╝. KaratayÔÇÖ─▒n cenazesi KonyaÔÇÖya getirilerek medresesinin yan─▒ndaki t├╝rbede defnedildi.

Mo─čol m├╝dahale ve bask─▒lar─▒n─▒n en yo─čun oldu─ču bir devirde devlete sahip ├ž─▒kan, ├╝lkede dirlik ve d├╝zeni sa─člamak i├žin samimiyetle ├žal─▒┼čan, mutasavv─▒flarla el ele ─░sl├ómiyetÔÇÖin yay─▒lmas─▒na gayret eden Karatay; dindar, ahl├ókl─▒, hay─▒rsever, fir├ósetli ve g├╝├žl├╝ bir devlet adam─▒ olarak tarihimize ge├žmi┼čtir.

_______________

* Atabey, Sel├žuklu DevletiÔÇÖnde ┼čehzadeleri e─čitip yeti┼čtiren y├╝ksek r├╝tbeli memurlara verilen unvand─▒r.