SA─░D HAL─░M PA┼×A

YAZAR : M├╝cahid BULUT mucahidbulut@yandex.com

mucahit_bulut-yuzakidergisi-eylul2015

ÔÇťOsmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnu cihan ├žok arayacak…

Onun elinden al─▒nm─▒┼č yerlerde kurulan yetersiz ve sunÔÇś├« devletler; ne idaresine tevd├« ve em├ónet edilmi┼č halka ne de devletler manz├╗mesine, faydal─▒, ┼čerefli bir hizmet ├«f├ó edebilecekler. Bu topraklar ├╝zerinde h├ókimiyet ve ayr─▒l─▒k kavgas─▒ son bulmayacakt─▒r.ÔÇŁ

Said Halim Pa┼ča bu uyar─▒ mektubunu; ─░sl├óm co─črafyas─▒n─▒, ellerinde kalem-cetvel, fikirlerinde yaln─▒z madd├« endi┼čelerle b├Âld├╝kten sonra s├Âzde bar─▒┼č─▒ sa─člayacak ┬źMilletler Cemiyeti┬╗ÔÇÖni kurmak i├žin toplanan ├╝lke temsilcilerine g├Ândermi┼čtir. Ac─▒d─▒r ki tarih Said Halim Pa┼čaÔÇÖy─▒ hakl─▒ ├ž─▒karm─▒┼č o g├╝nden bu g├╝ne ─░sl├óm co─črafyas─▒nda zul├╝m, kan ve g├Âzya┼č─▒ eksik olmam─▒┼čt─▒r. Milletler Cemiyeti ise yirmi sene i├žinde Avrupa merkezli yeni bir cihan harbi ├ž─▒kmas─▒yla kurucu devletlerinin s├Âm├╝r├╝c├╝ hedeflerini ger├žekle┼čtirmekten ├Âteye gidemedi─čini g├Âstermi┼čtir.

Son Osmanl─▒ sadrazamlar─▒ndan Said Halim Pa┼ča, 1864 senesinde KahireÔÇÖde d├╝nyaya gelmi┼čtir. M─▒s─▒r Valisi Kavalal─▒ Mehmed Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n torunu olup babas─▒ ┼×├╗r├ó-y─▒ Devlet ├╝yesi Mehmed Abd├╝lhalim Pa┼čaÔÇÖd─▒r. Babas─▒n─▒n vazifesi gere─či; ailesiyle birlikte 1870ÔÇÖte ─░stanbulÔÇÖa yerle┼čmi┼č, ilk├Â─črenimini ├Âzel hocalardan alm─▒┼čt─▒r. K├╝├ž├╝k ya┼čta Arap├ža, Fars├ža, Frans─▒zca ve ─░ngilizce ├Â─črenmi┼č ├╝niversite tahsilini ─░svi├žreÔÇÖde siyas├« ilimler alan─▒nda tamamlam─▒┼čt─▒r.

─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝─č├╝nde saraydan kendisine b├╝y├╝k bir tevecc├╝h g├Âsterilmi┼č; II. Abd├╝lhamid Han taraf─▒ndan sivil pa┼čal─▒k r├╝tbesi verilerek 21 May─▒s 1888ÔÇÖde ┼×├╗r├ó-y─▒ Devlet ├╝yeli─čine tayin edilmi┼čtir. G├Ârevindeki ba┼čar─▒s─▒ndan dolay─▒ k─▒sa zamanda Rumeli Beylerbeyli─či mertebesine y├╝kseltildiyse de Yenik├ÂyÔÇÖdeki yal─▒s─▒nda zararl─▒ evrak, ayr─▒ca sil├óh bulundurdu─ču gerek├žesiyle saraya jurnallenmi┼č, 1903ÔÇÖte J├Ân T├╝rklerle ili┼čkisi bulundu─ču ileri s├╝r├╝lerek ─░stanbulÔÇÖdan uzakla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. ├ľnce M─▒s─▒rÔÇÖa, ard─▒ndan AvrupaÔÇÖya gidip J├Ân T├╝rklerÔÇÖle do─črudan m├╝nasebet kuran Pa┼ča II. Me┼črutiyetÔÇÖin il├ón─▒yla birlikte ─░ttihat ve Terakk├« Cemiyeti i├žinde y├╝ksek p├óyeli vazifeler ├╝stlenmi┼čtir.

Geni┼č k├╝lt├╝r sahibi bir devlet adam─▒ olan Said Halim Pa┼ča; kibar, al├žak g├Ân├╝ll├╝, iyi ahl├ókl─▒, n├ózik ve d├╝r├╝st karakteri, ─░sl├ómÔÇÖ─▒ esas alan fikr├« yap─▒s─▒ ile ─░ttihat ve Terakk├« i├žindeki a┼č─▒r─▒l─▒klar─▒ frenleyen ki┼či olarak tan─▒nm─▒┼čt─▒r. Pa┼ča, ├╝lkenin i├žinde bulundu─ču vaziyetin sebeplerini ortaya koyarken d├Ânemindeki di─čer m├╝tefekkirlerden ayr─▒l─▒r.

Devlet-i AliyyeÔÇÖnin son d├Ânemdeki peri┼čan h├óline;

ÔÇťSel├ómeti, daha ├Ânce bulduklar─▒ tarafta, yani ─░sl├ómÔÇÖ─▒n ahl├ók, ya┼čay─▒┼č ve siyasetinde arayacaklar─▒ yerde; bat─▒n─▒nkilerde bulacaklar─▒ fikrine kap─▒ld─▒lar.ÔÇŁ diyerek ele┼čtirdi─či, bat─▒n─▒n siyas├«, i├žtima├«, ve fenn├« yap─▒s─▒n─▒ bire bir tatbik etmek isteyen son d├Ânem Osmanl─▒ m├╝nevverlerinin sebep oldu─čuna inan─▒r.

Ona g├Âre;

┬źBat─▒l─▒la┼čmak zaruretine olan inanc─▒m─▒z─▒n bu kadar k├Ât├╝ neticeler vermesi; milliyetimize ayk─▒r─▒ olmas─▒ndand─▒r. ├ç├╝nk├╝ milliyet ile medeniyet ayn─▒ ┼čey demektir ve bat─▒l─▒la┼čmak, kendi medeniyetimizi terk veya ink├ór etmek m├ón├ós─▒n─▒ ta┼č─▒r. Netice olarak da kendi milliyetimizden vazge├žmek demek olur. Bunun i├žin bat─▒dan al─▒nacak olan ┼čeyleri aynen tatbik etmek yerine; mill├«le┼čtirerek, toplum b├╝nyesine uygun h├óle getirerek al─▒nmas─▒ l├óz─▒md─▒r.┬╗

Said Halim Pa┼ča, i├žtima├« hayat─▒n, ─░sl├óm esaslar─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda tutmak e─čiliminin ba┼č g├Âsterdi─či Bat─▒c─▒l─▒k ve Milliyet├žilik gibi yeni re├žetelerin sunuldu─ču Osmanl─▒ toplumunda; ─░sl├ómc─▒l─▒─č─▒n ├Ânde gelen m├╝tefekkirlerinden birisidir. O, bir├žok d├╝┼č├╝n├╝r gibi ─░slamÔÇÖ─▒ savunmu┼č ve onun ger├žek bir hayat tarz─▒ oldu─čunu ortaya koymaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Milleti;

┬ź├ľteki insan topluluklar─▒ndan ayr─▒lmalar─▒na sebep olacak ahl├ók├« ve r├╗h├« bir k├╝lt├╝r meydana getirmi┼č fertler toplulu─ču┬╗ bi├žiminde tan─▒mlayarak Osmanl─▒ co─črafyas─▒ndaki b├╝t├╝n m├╝sl├╝manlar─▒ tek bir millet olarak g├Ârm├╝┼čt├╝r.

ÔÇťCemiyet ba─člar─▒, m├óz├«de birlikte ge├žirilen hayat ile ecdattan kalan m├ónev├« ve fikr├« mirastan do─čar. Yani cemiyeti meydana getiren fertler aras─▒ndaki birlik ve beraberli─či temin eden ba─člar, insanlar ile zaman─▒n m├╝┼čterek eseri olan anÔÇśane ve te├óm├╝llerin meydana gelmesi ile te┼čekk├╝l eder. Bu ba─člar─▒n yerini insanlar─▒n hayal edecekleri ba┼čka bir ba─č─▒n tutamayaca─č─▒n─▒ bilmeliyiz.ÔÇŁ diyerek Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n ah├« ve f├╝t├╝vvet te┼čkil├ót─▒yla ├Ârd├╝─č├╝ ─░sl├óm co─črafyas─▒ndan ├žekilmesiyle kopacak ba─člar─▒n geri d├Ân├╝lmez yaralara sebep olaca─č─▒n─▒ tahmin etmi┼čtir.

Said Halim Pa┼čaÔÇÖn─▒n genellikle Mehmed imzas─▒yla kaleme ald─▒─č─▒ sekiz kitab─▒, h├ót─▒ralar─▒ ve mektuplar─▒ bulunmaktad─▒r. ─░lk yaz─▒lar─▒ S─▒r├ót-─▒ M├╝stak├«m dergisinde tefrika edilmi┼čtir. Mukallitliklerimiz adl─▒ eserinde; bat─▒n─▒n siyas├« ve i├žtim├ó├« m├╝esseselerini taklit etmekle u─črad─▒─č─▒m─▒z fel├óketler ├╝zerinde durulmakta, her de─či┼čikli─čin mutlaka iyi sonu├žlar getirece─čini d├╝┼č├╝nmenin bir gaflet oldu─čuna, ├Âzellikle ├Ârf ve ├ódetlerin de─či┼čmesiyle gerileme ve ├ž├Âk├╝┼č├╝n ba┼člayaca─č─▒na dikkat ├žekilmi┼čtir. Osmanl─▒ toplumunun ├ž├Âk├╝┼č├╝ ├╝zerinde durdu─ču toplumun eski g├╝c├╝n├╝ yeniden kazanabilmesi i├žin ilimden ├Ânce ahl├ók ve faz├«lete ehemmiyet verilmesi gerekti─čini vurgulad─▒─č─▒ eseri; Buhr├ón-─▒ ─░├žtim├ó├«miz 1916ÔÇÖda iki defa bas─▒lm─▒┼č 1918ÔÇÖde Seb├«l├╝rre┼čadÔÇÖda ┬źPrens Said Halim Pa┼ča┬╗ imzas─▒yla tefrika edilmi┼čtir.

1913 senesinde Mahmud ┼×evket Pa┼ča ├Âld├╝r├╝l├╝nce Said Halim Pa┼ča vezirlik r├╝tbesi verilerek sad├óret kaymakaml─▒─č─▒na, sonras─▒nda da sadrazaml─▒k makam─▒na getirildi. H├óriciye n├óz─▒rl─▒─č─▒n─▒ da ├╝zerine al─▒p h├╝k├╗meti kurdu. Said Halim Pa┼ča, sadrazaml─▒─č─▒ d├Âneminde ├Âzellikle EdirneÔÇÖnin geri al─▒nmas─▒nda ve Adalar meselesinde b├╝y├╝k hassasiyet g├Âsterdi. EdirneÔÇÖnin geri al─▒nmas─▒yla ilgili ├žal─▒┼čmalar─▒ndan dolay─▒ padi┼čah taraf─▒ndan kendisine Murass├ó ─░mtiyaz ni┼čan─▒ verildi. L├ókin fikr├« konular─▒ndaki maharetlerine ra─čmen Enver ve Talat Pa┼čaÔÇÖn─▒n devlet ├╝zerindeki etkisinin ├Ân├╝ne ge├žememi┼čtir. Onun sadrazaml─▒─č─▒nda, kendisinin haberi olmadan T├╝rk bayra─č─▒ ├žekilmi┼č iki Alman gemisi Rus limanlar─▒n─▒ bombalay─▒nca Osmanl─▒, 1. Cihan HarbiÔÇÖne d├óhil olmu┼č, yeterli haz─▒rl─▒k yap─▒lmadan Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒ ve Ermeni tehciri ger├žekle┼čtirilmi┼čtir. 1917ÔÇÖde Tal├ót Pa┼čaÔÇÖyla aralar─▒n─▒n gittik├že a├ž─▒lmas─▒ neticesinde daha ├Ânce de ├žekilmek istedi─či, ancak padi┼čah─▒n ricas─▒yla devam etmek zorunda kald─▒─č─▒ sad├óret makam─▒ndan rahats─▒zl─▒─č─▒n─▒ ileri s├╝rerek ayr─▒lm─▒┼čt─▒r.

Cihan harbi sonras─▒nda ─░ngilizler Said Halim Pa┼čaÔÇÖy─▒ sava┼č su├žlusu olarak yarg─▒lamak istemi┼č, ─░stanbul ve M─▒s─▒rÔÇÖa girmesine izin vermemi┼čtir. RomaÔÇÖya yerle┼čmek zorunda kalan Pa┼ča, 5 Aral─▒k 1921ÔÇÖde kona─č─▒n─▒n ├Ân├╝nde Ermeni bir komitac─▒ taraf─▒ndan ┼čehid edilmi┼čtir. NaÔÇś┼č─▒ ─░stanbulÔÇÖa getirilerek II. Mahmud T├╝rbesi bah├žesinde babas─▒n─▒n yan─▒na defnedilmi┼čtir.

Said Halim Pa┼čaÔÇÖn─▒n eserlerini sadele┼čtirip yeniden yay─▒nlayan Ertu─črul D├ťZDA─×ÔÇÖ─▒n bu suikast hakk─▒ndaki de─čerlendirmesi c├ólib-i dikkattir:

ÔÇťYeni kurulmakta olan T├╝rk devletinin tamamen bat─▒c─▒ fikirlerle tesis olunmas─▒ i├žin, ─░ngilizler taraf─▒ndan b├╝y├╝k gayretler g├Âsterildi─či, kadrolar─▒n haz─▒rland─▒─č─▒ ve oyunlar─▒n kuruldu─ču bir s─▒rada; Said Halim Pa┼ča gibi devlet tecr├╝besi olan ve sayg─▒ duyulan bir ─░sl├ómc─▒ m├╝tefekkirin, ─░stanbul ve hele de AnkaraÔÇÖya gitmesi, son derece mahzurlu g├Âr├╝lm├╝┼č olmal─▒d─▒r. (…) Kendisinin, yeni kurulmakta olan T├╝rk devletinin, tam bir ─░sl├óm devleti olmas─▒ i├žin elinden geleni yapaca─č─▒, gerek fikr├« ve madd├« kudreti ve kadrolar ├╝zerindeki n├╝f├╗zu sayesinde, bunda b├╝y├╝k bir ba┼čar─▒ da g├Âsterebilece─či tahmin olunabilirdi…ÔÇŁ