Ayr─▒l─▒k Tohumu Mes├óbesinde ├ťST├ťM├ťZE VAZ─░FE OLMAYAN MESELELER

YAZAR : Do├ž. Dr. Harun ├ľ─×M├ť┼× ogmusharun@yahoo.com

harun_ogmus_yuzakidergisi-temmuz2015
─░sl├óm d├╝┼č├╝ncesinde g├╝ndeme ta┼č─▒n─▒p tarih boyunca tart─▒┼č─▒lm─▒┼č ve m├╝sl├╝manlar─▒ ayr─▒┼čt─▒rm─▒┼č bir├žok mesele, asl─▒nda gayba taalluk etti─či i├žin akl─▒n ├ž├Âzemeyece─či bir mahiyet arz eder. Bu itibarla, insan─▒n haddini bilip bu konulara hi├ž dalmamas─▒ gerekirken; ne yaz─▒k ki m├╝sl├╝manlar ba┼člang─▒├žtan beri bu konular─▒ ├Âne ├ž─▒kararak, birbirlerini f─▒sk, ilhad ve hatt├ó k├╝f├╝rle su├žlam─▒┼člar, kel├óm kitaplar─▒n─▒n semÔÇśiyy├ót (nakle dayal─▒ konular) b├Âl├╝mleri bu polemiklerle dolmu┼čtur. Maksad─▒m─▒z─▒n anla┼č─▒lmas─▒ i├žin MuÔÇśtezileÔÇÖnin g├╝ndeme getirdi─či me┼čhur birka├ž ├Ârnek verelim:

1. G├Ârme organ─▒ ancak somut cisimleri alg─▒layabildi─či i├žin, All├óhÔÇÖ─▒n ├óhirette g├Âr├╝lmesi s├Âz konusu olamaz. ├ç├╝nk├╝ OÔÇÖnun g├Âr├╝lebilece─čini ileri s├╝rmek -h├ó┼č├ó- somut bir cisim olmas─▒n─▒ gerektirir. Bu ise OÔÇÖnu cisme, yani mahl├╗k─üta benzetmek olur. H├ólbuki O, benzeri olmaktan m├╝nezzehtir. (e┼č-┼×├╗r├ó, 42/11) Her neye benzetilirse o ┼čeyden ba┼čkad─▒r. Nitekim Hazret-i Peygamber -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem- de All├óhÔÇÖ─▒n z├ót─▒n─▒n de─čil de kudretinin d├╝┼č├╝n├╝lmesini sal─▒k vermi┼čtir.

2. Kullar─▒n─▒n maslahat─▒n─▒ g├Âzetmek Allah i├žin bir zorunluluktur. ├ç├╝nk├╝ O, hikmetsiz ve faydas─▒z bir i┼č yapmaz. OÔÇÖnun yapt─▒─č─▒ her i┼čin bir ama├ž ve sebebi vard─▒r.

3. ┼×efaat bir nev├« iltimast─▒r. Birilerine iltimas ge├žmek All├óhÔÇÖ─▒n ad├óletiyle ba─čda┼čmaz. Dolay─▒s─▒yla ├óhirette ┼čefaat s├Âz konusu olamaz.

4. Kabir azab─▒ yoktur. ├ç├╝nk├╝ meyyit cezay─▒ hissedemez. Dolay─▒s─▒yla ona ceza vermek anlams─▒zd─▒r. Allah ise anlams─▒z bir i┼č yapmaz.

5. KurÔÇÖ├ón-─▒ KerimÔÇÖde zikredilen amel defterleri, m├«zan vb. hususlar─▒n bir ger├žekli─či olmay─▒p bunlar─▒n hepsi bir temsilden ibarettir. ├ç├╝nk├╝ ameller ├órazd─▒r, (kendi ba┼člar─▒na var olamaz, varl─▒klar─▒ bir ba┼čka ┼čeye ba─čl─▒d─▒r). Dolay─▒s─▒yla tart─▒lamazlar. Kald─▒ ki, Allah Te├ól├ó zaten kimin ne yapt─▒─č─▒n─▒ bilmektedir, dolay─▒s─▒yla kayda-k├╝t├╝─če gerek yoktur.*

Bu g├Âr├╝┼čler ve bunlar─▒n dayand─▒r─▒ld─▒─č─▒ gerek├želere bak─▒ld─▒─č─▒nda, i├žinde ya┼čamakta oldu─čumuz mevcut d├╝nya ┼čartlar─▒n─▒n dikkate al─▒nd─▒─č─▒ ve hen├╝z alg─▒layamad─▒─č─▒m─▒z, dolay─▒s─▒yla keyfiyetini bilemedi─čimiz ├óhiret ahv├ólinin de bunlara k─▒yas edildi─čini g├Âr├╝r├╝z. Kel├óm ilmindeki ad─▒yla k─▒y├ósuÔÇÖl-g─üib aleÔÇÖ┼č-┼č├óhid (g├Âr├╝lmeyeni g├Âr├╝lene k─▒yas etmek) veya istidl├ól biÔÇÖ┼č-┼č├óhid aleÔÇÖl-g─üib (g├Âr├╝lenle g├Âr├╝lmeyene delil getirmek) metoduna istin├óden var─▒lan bu h├╝k├╝mler, kendi i├žinde tutarl─▒ g├Âr├╝nse de, ad─▒ ge├žen metodun dile getirilen konulara uygulanmas─▒ olduk├ža su g├Ât├╝r├╝r. Zira ├óhirete gidip oran─▒n ┼čartlar─▒n─▒ g├Âren ve b├Âylece iki ├ólem aras─▒nda bir benzerlik kurulabilece─čini s├Âyleyen bir babayi─čit olmad─▒─č─▒na g├Âre, bu s├Âylenenlerin hepsi spek├╝l├ósyondan ibaret kal─▒r. Bu konular─▒ s─▒ras─▒yla ele alal─▒m:

1. D├╝nya ve ├óhiretin ┼čartlar─▒ aras─▒nda bir benzerlik oldu─ču kesin olarak ileri s├╝r├╝lemeyece─čine g├Âre; yeniden dirili┼čten sonraki bedenimiz ve organlar─▒m─▒z─▒n, dolay─▒s─▒yla onlar─▒n alg─▒lama g├╝c├╝n├╝n ┼čimdikinden ├žok farkl─▒ olmas─▒, buna ba─čl─▒ olarak -┼ču anda bizim bilemeyece─čimiz bir ┼čekilde- All├óhÔÇÖ─▒ g├Ârmemiz pek├ól├ó m├╝mk├╝nd├╝r. Nitekim KurÔÇÖ├ón-─▒ Kerim; cennetin yerle g├Âk geni┼čli─činde oldu─čunu bildirmesine (├él-i ─░mr├ón, 3/133; el-Had├«d, 57/21) ra─čmen, cennetlik ve cehennemliklerin y├╝z y├╝ze imi┼člercesine konu┼čup sohbet edeceklerini g├Âsteren tablolar sunmaktad─▒r. (Bkz. el-AÔÇśr├óf, 7/44-51; es-S├óff├ót, 37/50-59)

┼×u h├ólde yap─▒lmas─▒ gereken, hadislerde ge├žti─či ve KurÔÇÖ├ónÔÇÖda da i┼čaret edildi─či ├╝zere ┬źCem├ólull├óh┬╗─▒n g├Âr├╝lece─čini tasdik ve teslim etmektir. MuÔÇśtezile bunu yapmad─▒─č─▒ gibi, bunu yapan ehl-i s├╝nneti m├╝cessime olmakla, yani All├óhÔÇÖ─▒ cisme benzetmekle su├žlamaktad─▒r. H├ólbuki All├óhÔÇÖ─▒ noksanl─▒klardan ar─▒nd─▒rmay─▒ temel bir ilke olarak benimseyen ehl-i s├╝nneti bu ┼čekilde itham etmek, g├Âlge boksu yapmaktan ba┼čka bir ┼čey de─čildir.

2. Allah i├žin bir ┼čeyin zorunlu oldu─čunu s├Âylemek her ┼čeyden ├Ânce k├╝stahl─▒k ve had bilmezliktir. ├ç├╝nk├╝ hi├ž kimse All├óhÔÇÖa norm koyacak bir mevkide olamaz. ├ľte yandan bu k├╝stahl─▒─ča cevap vermek ad─▒na -E┼čÔÇśar├«lerÔÇÖin yapt─▒─č─▒ gibi- All├óhÔÇÖ─▒n hi├žbir i┼či ama├ž i├žin yapmad─▒─č─▒n─▒ s├Âylemek de isabetli de─čildir. Zira bu da, All├óhÔÇÖ─▒n fiillerinin geli┼či g├╝zel oldu─ču anlam─▒n─▒ ├ža─čr─▒┼čt─▒rabilece─či gibi KurÔÇÖ├ónÔÇÖda sebebe ba─članan bir├žok il├óh├« fiilin zikredilmi┼č olmas─▒yla da ├želi┼čir. Bu iki g├Âr├╝┼č de KurÔÇÖ├ón-─▒ KerimÔÇÖde yasaklanm─▒┼č olan Allah hakk─▒nda delilsiz-bilgisiz s├Âz s├Âylemenin (el-AÔÇśr├óf, 7/33) kapsam─▒na girmektedir.

3 ve 5. maddelerdeki konular; -en ba┼čta s├Âyledi─čimiz gibi- insan─▒n d├╝nyev├« ┼čartlardaki bilgi donan─▒m─▒yla bilemeyece─či gayba m├╝teallik konular olup m├╝ÔÇÖmine d├╝┼čen, bunlar─▒ nasslarda geldi─či ┼čekliyle tasdik ve teslim etmesidir. Ne var ki, tarih boyunca MuÔÇśtezileÔÇÖnin bu konulara yakla┼č─▒m bi├žimi bu ┼čekilde olmam─▒┼č; aksine yukar─▒da k─▒saca tasvir etti─čimiz ┼čekilde bu meseleleri d├╝nyev├« ┼čartlar ve kapasiteler ├žer├ževesinde anlamaya ├žal─▒┼čm─▒┼č, bu ├žer├ževeye s─▒─čd─▒ramay─▒nca da reddetmi┼čtir. Ehl-i s├╝nnet ise daima onlara cevap vermek durumunda kalm─▒┼čt─▒r. Bu konular─▒n tart─▒┼čmas─▒ ve kar┼č─▒l─▒kl─▒ serdedilen deliller kaynaklarda teferruat─▒yla mevcuttur.

Bizim burada as─▒l i┼čaret etmek istedi─čimiz nokta; as─▒rlarca tart─▒┼č─▒l─▒p ├╝mmeti ayr─▒┼čt─▒ran, MuÔÇśtezileÔÇÖnin hi├žbir mensubunun kalmad─▒─č─▒ ├ža─člarda bile kitaplarda yer almaya devam eden bu meselelerin pratik faydas─▒n─▒n ├žok fazla sorgulanmamas─▒d─▒r! Mesel├ó All├óhÔÇÖ─▒n ├óhirette g├Âr├╝lece─čine inanmak veya onu reddetmek; bizim dindarl─▒─č─▒m─▒za, takv├óm─▒za, ahl├ók─▒m─▒za olumlu veya olumsuz y├Ânde nas─▒l katk─▒da bulunmaktad─▒r? Veya kulun maslahat─▒n─▒ g├Âzetmesinin Allah i├žin v├ócib oldu─čunu ya da OÔÇÖnun hi├žbir i┼či bir ama├ž i├žin yapmad─▒─č─▒n─▒ ileri s├╝rd├╝─č├╝m├╝zde daha m─▒ dindar olmaktay─▒z? OÔÇÖna olan sayg─▒m─▒z m─▒ art─▒yor? Meselenin bu y├Ân├╝ ├žok fazla g├╝ndeme getirilmemi┼č, s├╝r├╝p giden bir tart─▒┼čman─▒n harareti i├žerisinde taraflar ha bire birbirlerine cevap yeti┼čtirmeye ├žal─▒┼čm─▒┼člard─▒r. Bu konular─▒n -keyfiyeti ak─▒lla bilinemeyecek olsa bile- nasslarda geldi─či ┼čekliyle kabul edilmesi dururken, tart─▒┼čmaya a├ž─▒lmas─▒ da la─čv (l├╝zumsuz i┼č) kab├«lindendir. H├ólbuki -hadiste buyuruldu─ču ├╝zere- kendisini ilgilendirmeyen bir i┼či (m├ó l├ó yaÔÇśn├«) b─▒rakmas─▒ ki┼činin M├╝sl├╝manl─▒─č─▒n─▒n iyi oldu─čunu g├Âsterir.

Diyeceksiniz ki, tarihte kalm─▒┼č bir f─▒rkan─▒n g├Âr├╝┼člerini g├╝ndeme getirmek la─čv de─čil midir? Amac─▒m─▒z do─črudan bu g├Âr├╝┼čleri g├╝ndeme getirmek olursa evet! Ancak bizim yukar─▒daki ├Ârnekleri vermekle ama├žlad─▒─č─▒m─▒z ┼čey, ge├žmi┼čteki hatalar─▒n tekrar edilmemesi ve faydadan h├ól├« meselelerin ayr─▒┼čt─▒r─▒c─▒ olmas─▒na meydan verilmemesi hususunda ikazda bulunmakt─▒r. Zira bug├╝n ├╝lkemizde burada dile getirilenlerden daha k├╝├ž├╝k meselelerin bile ayr─▒┼čt─▒rmaya arac─▒ k─▒l─▒nd─▒─č─▒n─▒ ├╝z├╝lerek g├Âr├╝yoruz.

Allah Te├ól├ó her birimizi farkl─▒ ├Âzelliklerde, ├ódeta tek tek ├Âzenerek yaratm─▒┼č. Yarat─▒l─▒┼č, huy, d├╝┼č├╝nce, duygu, tem├óy├╝l vb. y├Ânlerden hi├žbirimiz di─čerinin ayn─▒ de─čil! Bu itibarla zar├╗r├ót-─▒ d├«niyye (d├«nin kesin delilleri) ile ├želi┼čmedik├že farkl─▒ g├Âr├╝┼č ve kanaatlere sahip olmam─▒z gayet tabi├«dir. Tabi├« olmayan, farkl─▒ g├Âr├╝┼č ve kanaatlerimizi ayr─▒l─▒k sebebi k─▒lmakt─▒r. Birli─čimizi korumam─▒z─▒n ve bir arada ya┼čamam─▒z─▒n bundan ba┼čka bir ├žaresi yoktur. ─░sl├óm d├╝nyas─▒; tarihine d├Ânerek, farkl─▒l─▒klar─▒ bir arada ├óhenk i├žerisinde bar─▒nd─▒ran bir ya┼čama k├╝lt├╝r├╝n├╝ yeniden ve hemen h├ókim k─▒lmaya ├žaba g├Âstermelidir.

_________________

* Teft├óz├ón├«, ┼×erhuÔÇÖl-ÔÇśAk─üidiÔÇÖn-Nesefiyye (n┼čr. Muhammed Adn├ón Derv├«┼č), s. 164, 166.