AHÎ EVRAN

YAZAR : M├╝cahid BULUT mucahidbulut@yandex.com

mucahit_bulut-yuzakidergisi-temmuz2015

AnadoluÔÇÖdaki ilk f├╝tuhat sah├óbe asr─▒na kadar uzan─▒r. Ancak vatan─▒m─▒z h├ólini almas─▒na MalazgirtÔÇÖi mil├ót g├Âstermek yerinde olur. 1071ÔÇÖden itibaren vatanla┼čan AnadoluÔÇÖnun mill├«-m├ónev├« dokusunu ise, F├╝t├╝vvet te┼čkil├ót─▒, B├óc─▒y├ón-─▒ Rum ve ├Âzellikle Ah├« te┼čkil├ót─▒ gibi ocaklar, derg├óhlar i┼člemi┼čtir.

AnadoluÔÇÖda Ah├«lik te┼čkil├ót─▒n─▒n kurucusu, 32 esnaf z├╝mresinin p├«ri; kel├óm, tefsir, tasavvuf ve f─▒k─▒h ├ólimi Ah├« Evran; 1171 senesinde ─░ranÔÇÖ─▒n Bat─▒ Azerbaycan taraflar─▒nda bulunan Hoy kasabas─▒nda do─čmu┼čtur. As─▒l ad─▒; babas─▒n─▒n ad─▒ ve do─čum yerine nisbetle Mahmud bin Ahmed el-Hoy├«ÔÇÖdir. T├╝rk├že bir kelime olup ┬źb├╝y├╝k y─▒lan, ejderh├ó┬╗ m├ón├ós─▒na gelen Evran (Evren) ismini ise menk─▒belere g├Âre; herkesin g├Âr├╝nce korkup ka├žt─▒─č─▒ b├╝y├╝k y─▒lan ve ejderh├ólar─▒n onu g├Âr├╝nce sakinle┼čmesi ve ona itaat etmesi dolay─▒s─▒yla alm─▒┼čt─▒r.

Ah├« EvranÔÇÖ─▒n ├žocuklu─ču ve ilk tahsil devresi, memleketi olan AzerbaycanÔÇÖda ge├žmi┼č, sonras─▒nda Horasan ve M├óver├ó├╝nnehir b├Âlgelerine giderek Ahmet Yesev├«ÔÇÖnin talebelerinden dersler alm─▒┼čt─▒r. HeratÔÇÖta zaman─▒n en b├╝y├╝k ├ólimlerinden olan Fahrudd├«n-i R├óz├«ÔÇÖnin hizmetinde bulunmu┼č, bir hac yolculu─ču esnas─▒nda R├óz├«ÔÇÖnin talebelerinden ┼×eyh Evhad├╝ddin Kirm├ón├« ile tan─▒┼čt─▒ktan sonra onun talebeleri aras─▒na kat─▒lm─▒┼čt─▒r. Ona ba─čl─▒l─▒─č─▒ Evhad├╝dd├«nÔÇÖin vefat─▒na kadar devam etmi┼čtir. Ah├« Evran, Evhad├╝ddin Kirm├ón├«ÔÇÖnin del├óletiyle 34. Abb├ós├« hal├«fesi N├ós─▒r Li-d├«nill├óhÔÇÖ─▒n kurdu─ču f├╝t├╝vvet te┼čkil├ót─▒na girmi┼č; b├Âylece tefsir, hadis, f─▒k─▒h, kel├óm ve t─▒p ilimlerinde derin ├ólim, tasavvuf yolunda y├╝ksek makam sahibi bir vel├« olmu┼čtur.

Ah├« Evran, Anadolu Sel├žuklu Sultan─▒ G─▒y├ósedd├«n Keyh├╝srevÔÇÖin hocas─▒ Mecd├╝ddin ─░shakÔÇÖ─▒n daveti ├╝zerine; insanlara dinlerini ├Â─čretmek, karde┼člik ve beraberli─či a┼č─▒lamak i├žin Muhyiddin ─░bn-i Arab├« ve hocas─▒ Evhad├╝dd├«n-i Kirm├ón├«ÔÇÖyle birlikte 1205 y─▒l─▒nda AnadoluÔÇÖya gelmi┼čtir. Anadolu ┼čehirlerini dola┼čt─▒─č─▒ senelerde, vaazlar─▒nda; ├Âzellikle esnafa ─░sl├ómiyetÔÇÖi anlatarak d├╝nya ve ├óhiret i┼člerini d├╝zenli h├óle getirmeleri i├žin nasihatlerde bulunmu┼čtur. Kendisine sual sorup nasihat isteyenlere ise;

ÔÇťEy ah├« (karde┼čim)! Al─▒┼čveri┼č ilmini bilmeyen, haram lokmadan kurtulamaz. Haram lokma yiyen ise ib├ódetlerinin sevab─▒n─▒ bulamaz. Zahmetleri hep bo┼ča gider. Sonunda b├╝y├╝k azaba yakalan─▒r ve pi┼čman olur.ÔÇŁ derdi.

Hocas─▒n─▒n vefat─▒ndan sonra KayseriÔÇÖye yerle┼čip, burada bir debba─č (deri i┼čleme) at├Âlyesi kurmu┼čtur. Zamanla bu debba─č at├Âlyesinin b├╝y├╝mesi, i┼č├ži ve ustalar─▒n─▒n ├žo─čalmas─▒ sonucu buras─▒ bir debba─člar mahallesi h├óline gelmi┼čtir. Bilhassa sanat sahibi kimseler aras─▒nda ├žok sevildi. Bug├╝nk├╝ m├ón├óda esnaf te┼čkil├ót─▒ diyebilece─čimiz Ah├«lik m├╝essesesini kurarak bir├žok ┼čehir ve kasabada te┼čkil├ótlanmas─▒n─▒ sa─člad─▒. Ah├«lik mensuplar─▒n─▒n toplan─▒p sohbet edebilecekleri, birbirlerinin ilimlerinden faydalanacaklar─▒, gelen misafirleri a─č─▒rlayabilecekleri derg├óhlar kuruldu.

Devletin himaye ve deste─či ile sanatk├órlar─▒n sanatlar─▒n─▒ icra etmeleri i├žin KayseriÔÇÖde bir zanaat merkezi in┼ča edilmi┼čti. Debba─č olan Ah├« Evran, b├╝t├╝n sanatk├órlar─▒n lideri olarak bu merkezde hizmet vermekteydi. Bu y├╝zden tarih boyunca debba─člar─▒n p├«ri ve 32 ├že┼čit esnaf ve sanatk├ór z├╝mresinin lideri olarak kabul edilmi┼čtir. Bu sanayi sitesinde Debba─člar ├çar┼č─▒s─▒ÔÇÖn─▒n orta yerinde bulunan cami ve z├óviyesinde, kurdu─ču te┼čkil├ót─▒n mensuplar─▒n─▒n d├«n├« ve fikr├« t├ólim ve terbiyeleri ile de u─čra┼čm─▒┼čt─▒r.

─░sl├óm ├óleminde daha ├Ânce de mevcut bulunan; c├Âmertlik, mertlik, m├╝r├╝vvet m├ón├ólar─▒na gelen ve g├╝zel ahl├ók─▒n en y├╝ksek mertebesi ┼čeklinde bilinen f├╝t├╝vvet te┼čkil├ót─▒ ile Ah├« EvranÔÇÖ─▒n nasihatlerinden Ah├«lik te┼čkil├ót─▒n─▒n umdeleri ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Buna g├Âre;

Ah├« ve ┼čeyh hel├ólinden kazanmal─▒d─▒r. Te┼čkil├ót mensuplar─▒n─▒n hepsi sanat sahibi olmal─▒d─▒r. C├Âmert olup yoksullara yard─▒m etmelidir. ├élimleri sevmeli, gereken h├╝rmeti g├Âstermelidir. Namazlar─▒n─▒ zaman─▒nda k─▒lmal─▒, kaz├óya b─▒rakmamal─▒d─▒r. Al├žak g├Ân├╝ll├╝ olmal─▒, fakirleri sevmelidir. Nefsine h├ókim olup, haramlardan ka├ž─▒nmal─▒d─▒r. Beylerin, zenginlerin kap─▒s─▒na gitmemelidir.

Bir Ah├«nin ├╝├ž ┼čeyi a├ž─▒k olmal─▒d─▒r:

1) C├Âmert olup eli a├ž─▒k olmal─▒, fakat israf etmemelidir.

2) Misafire kap─▒s─▒ a├ž─▒k olmal─▒, gelene ikramda kusur etmemelidir.

3) Sofras─▒ a├ž─▒k olmal─▒, a├ž geleni tok d├Ând├╝rmelidir.

├ť├ž ┼čeyi de kapal─▒ olmal─▒d─▒r:

1) G├Âz├╝; harama ve ba┼čkas─▒n─▒n ay─▒b─▒n─▒ g├Ârmeye kapal─▒ olmal─▒d─▒r. Kimseye s├╗-i zan etmemeli, g├Âz ucuyla olsa dah├« haram olan hi├žbir ┼čeye bakmamal─▒d─▒r.

2) Dili ba─čl─▒ olmal─▒, kimseye k├Ât├╝ s├Âylememeli, l├╝zumsuz yere konu┼čmamal─▒d─▒r.

3) Beli ba─čl─▒ olmal─▒, kimsenin n├ómusuna, ─▒rz─▒na, haysiyet ve ┼čerefine g├Âz dikmemelidir.

Ah├« te┼čkilat─▒na kad─▒nlar ├╝ye olamazd─▒. L├ókin sanata, ilme ve ahl├óka son derece ehemmiyet verilen Ah├«likte, kad─▒nlar─▒n da ekonomik ve sosyal hayatta hayli m├╝him bir rol├╝ vard─▒. Bunun i├žin Ah├« EvranÔÇÖ─▒n han─▒m─▒ Fatma Bac─▒ ├Ânderli─činde, Anadolu kad─▒n─▒ ├Ârg├╝tlenebilsin diye B├óc─▒y├ón-─▒ Rum te┼čkil├ót─▒ kurulu┼čtur. Bu te┼čkil├ót─▒n temel esaslar─▒ ┼čunlard─▒r:

1) ─░┼čine dikkatli ol; evinin, ailenin i┼čini unutma.

2) A┼č─▒na dikkatli ol; ailenin hel├ól ve temiz beslenmesini ihmal etme.

3) E┼čine dikkatli ol; idareli ol ve kocana sahip ├ž─▒k.

I. Al├óadd├«n Keyk├╗badÔÇÖ─▒n Ah├« te┼čkil├ót─▒n─▒ himayesi sonucunda Ah├«lik b├╝t├╝n AnadoluÔÇÖya yay─▒ld─▒. Ah├« EvranÔÇÖ─▒n n├óm─▒ da te┼čkil├ót─▒yla birlikte yay─▒lmaktayd─▒. Yakla┼čan Mo─čol tehlikesine kar┼č─▒ Ah├« Evran halk─▒ uyand─▒rmaya ve kar┼č─▒ koymaya ├ža─č─▒rd─▒. Onlara ┼č├Âyle nasihatlerde bulundu:

ÔÇťEy Ah├«ler!

M├╝c├óhidler; yi─čit, aslan y├╝rekli olur. D├╝┼čmandan korkmaz, ka├žmaz ve ona boyun e─čmez. Ya─čmada kurt gibi sald─▒rsalar hi├ž sars─▒lmaz. At─▒lan oklara ve k─▒l─▒├ž darbelerine met├ónetle kar┼č─▒ koyar. Sava┼č─▒rken safta, namazdaki gibi sessiz olup, kumandan─▒na itaatte cemaatin imama uymas─▒ gibidir. D├╝┼čman─▒na kar┼č─▒ hayk─▒r─▒┼č─▒ g├Âk g├╝r├╝lt├╝s├╝ gibi olmal─▒d─▒r. D├╝┼čmandan korkmay─▒n, Allah Te├ól├óÔÇÖn─▒n emir ve yasaklar─▒na uyamamaktan korkun. Vatan sevgisinin ├«mandan oldu─čunu unutmay─▒n!ÔÇŁ

Al├óadd├«n Keyk├╗badÔÇÖ─▒n tahtan indirilmesi sonras─▒nda, Anadolu Sel├žuklu DevletiÔÇÖne kar┼č─▒ meydana gelen bir h├ódise bahanesiyle onun n├╝fuzundan rahats─▒z olan baz─▒ kimselerin ┼čik├óyeti ├╝zerine Ah├« Evran tutuklan─▒p hapsedildi. Bu s─▒ralarda ├«man, ├«tikat ve tasavvuf esaslar─▒n─▒ i┼čleyen bir├žok eser yazm─▒┼čt─▒r. Bunlar g├╝n├╝m├╝zde ┬źTasavvuf├« D├╝┼č├╝ncenin Esaslar─▒┬╗ ba┼čl─▒─č─▒ alt─▒nda yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

Be┼č y─▒ll─▒k zindan hayat─▒ bittikten sonra ilk olarak Denizli ve KonyaÔÇÖda bir m├╝ddet ikamet edip, m├╝sl├╝manlar─▒ ir┼čad ile me┼čgul olup, vaaz ve nasihatlerde bulundu. Daha sonra, K─▒r┼čehirÔÇÖe (G├╝l┼čehirÔÇÖe) yerle┼čti. Bu d├Ânemde; halk─▒ tehlikesi konusunda uyard─▒─č─▒ Mo─čollar AnadoluÔÇÖda kontrol├╝ asker├« tehditle ele ge├žirmi┼č, buna kar┼č─▒ direni┼č g├Âsteren halk ile Sel├žuklu beyleri aras─▒nda siyas├« kar─▒┼č─▒kl─▒klar meydana gelmi┼čtir.

Mo─čollar, Ah├« EvranÔÇÖ─▒n halk─▒ te┼čkil├ótland─▒rmas─▒ndan rahats─▒z olmu┼č onun n├╝fuzundan ve sevenlerinin ├žoklu─čundan korkmu┼člard─▒. Bu sebeple bir i├ž kar─▒┼č─▒kl─▒k esnas─▒nda; 1 Nisan 1261 g├╝n├╝ Mevl├ón├óÔÇÖn─▒n o─člu Al├óaddin ├çelebi ile birlikte ┼čehid edilmi┼čtir.

├ľl├╝m├╝nden sonra da Ah├« te┼čkil├ótlanmas─▒ h─▒zla devam edip b├╝t├╝n AnadoluÔÇÖya yay─▒lm─▒┼č, ┼čeceren├ómeler ve hakk─▒nda yaz─▒lm─▒┼č menk─▒beler sayesinde Ah├« Evran ismi de te┼čkil├ót─▒n tarihi boyunca debba─člar─▒n p├«ri ve 32 ├že┼čit esnaf ve sanatk├ór z├╝mresinin lideri olarak zikredilmi┼čtir.

G├╝n├╝m├╝zde a─č─▒r su├žlara kar─▒┼čan, intihar eden, a─č─▒r ailev├« vb. krizler ya┼čayan meslek erbab─▒n─▒n, ge├žmi┼čteki Ah├« te┼čkil├ót─▒ gibi, var─▒p s─▒─č─▒naca─č─▒, m├ónev├« ve psikolojik destek alabilece─či, teskin olaca─č─▒ bir meslek kurulu┼ču var m─▒d─▒r?