HARCAMAK ─░Y─░ M─░ H─░SSETT─░R─░R?

YAZAR : Aynur TUTKUN aytutkun@gmail.com

a_tutkun-SAYI119

Herkesin dikkatini ├žekmi┼čtir mutlaka! AVMÔÇÖlerde; reng├órenk, c─▒v─▒l c─▒v─▒l, ─▒┼č─▒kl─▒, hareketli vitrinler g├Âz al─▒r. Ma─čazalara giri┼čte pahal─▒ ├╝r├╝nler vard─▒r. ─░lerledik├že ucuzlar─▒ da g├Âr├╝l├╝r ve insan; ÔÇť─░┼čte bu hesapl─▒ olan─▒!ÔÇŁ diyerek bir alg─▒ yan─▒lmas─▒yla ┬źucuz┬╗ ├╝r├╝ne y├Âneliverir. Temel g─▒da ve temizlik ├╝r├╝nleri ise hi├žbir zaman en ba┼čta olmaz! Onlara ula┼čana kadarki reyonlarda insan, g├Âz├╝ne tak─▒lan birka├ž ┼čey daha sepetine at─▒verir. Sonra, al─▒┼čveri┼č arabalar─▒ da pek b├╝y├╝kt├╝r; att─▒k├ža at─▒l─▒r i├žine. Yine bir alg─▒ yan─▒lmas─▒ daha olu┼čur insanda; sepet dolmad─▒ysa h├ól├ó; ÔÇťBiraz daha al─▒┼čveri┼č yapabilirim!ÔÇŁ d├╝┼č├╝ncesi olur. Giyim ma─čazalar─▒nda kabinler en diptedir; oraya ula┼čana kadar da pek ├žok ├╝r├╝n daha g├Ârmek ve almak m├╝mk├╝nd├╝r. ├çok katl─▒ AVMÔÇÖlerde y├╝r├╝yen merdivenler ├Âyle bir yere kurulmu┼čtur ki bu merdivenler kullan─▒l─▒rken pek ├žok ma─čazan─▒n vitrinini g├Ârmek m├╝mk├╝nd├╝r. Promosyonlarda ┬źson 2 g├╝n, 3 g├╝n┬╗ gibi s─▒n─▒rlamalarla insan─▒n acele karar vermesinden yararlan─▒l─▒r. Ve ├žo─ču insan sa─č elini kulland─▒─č─▒ i├žin ma─čazaya ya da AVMÔÇÖye girdi─činde ├Ânce sa─č tarafa y├Ânelir. Bu y├╝zden de b├╝y├╝k ve k├ór marj─▒ y├╝ksek ma─čazalar sa─č taraftad─▒r.

T├╝m bunlar elbette tesad├╝f de─čildir. D├╝nya ekonomisi kapitalizm ├╝zerine bina edildi─či i├žin t├╝m ├žabalar insan─▒n daha fazla harcamas─▒ ├╝zerine kurulmu┼čtur. Sadece ihtiyac─▒m─▒z olan birka├ž ┼čey almaya gitti─čimizde; daha fazlas─▒yla eve d├Ânmemizin sebebi, insan─▒n daha fazla harcamas─▒na y├Ânelik verilen u─čra┼člara yenik d├╝┼čmesidir.

Bir ma─čazan─▒n i┼č yap─▒p yapmayaca─č─▒n─▒ de─čerlendiren ve tasarlanmas─▒na yard─▒mc─▒ olan ├žal─▒┼čma sahas─▒na ┬źperakende sat─▒┼č antropolojisi┬╗ denir. Al─▒┼čveri┼č merkezlerinin, ma─čazalar─▒n, tan─▒t─▒m standlar─▒n─▒n ve ├╝r├╝n reyonlar─▒n─▒n tasarlanmas─▒nda mimarlar ve end├╝stri tasar─▒mc─▒lar─▒ kadar psikologlar da aktif rol al─▒rlar. Psikolojinin bu sahas─▒ ┬źbili┼čsel ergonomi┬╗ olarak adland─▒r─▒l─▒r; temel olarak; insanlar─▒n nas─▒l alg─▒lad─▒─č─▒, nas─▒l d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ ve nas─▒l davrand─▒─č─▒ konusundaki dinamikler ├╝zerinde ├žal─▒┼č─▒r. Ve ├žo─ču zaman ihtiya├ž d─▒┼č─▒ ve kontrols├╝z bir ┼čekilde para harcama, a┼č─▒r─▒ al─▒┼čveri┼č yapma arzusu, al─▒┼čveri┼č ve para harcama ile yo─čun zihn├« me┼čguliyet ┼čeklinde ortaya ├ž─▒kan ba─č─▒ml─▒l─▒─ča da onyomani denir. (Serap ALTEK─░N, Al─▒┼čveri┼č Olgusunun Psikolojik Dinamikleri ve ONYOMAN─░, 2007, Kas─▒m)

Hi├ž d├╝┼č├╝nd├╝k m├╝ verdik├že mutlu olan bir medeniyet iken, harcad─▒k├ža mutlu olan bir medeniyet h├óline nas─▒l geldik? 15-20 y─▒l ├Ânce hafta sonlar─▒m─▒z─▒ nas─▒l ge├žiriyorduk? Bizim harcamaktan ba┼čka yapacak bir ┼čeylerimiz yok mudur? Para israf─▒ ve vakit israf─▒ insana ne kadar huzur verir? Paran─▒n mutlak sahibi biz miyiz de b├Âyle pervas─▒zca harcama yap─▒yoruz?

Al─▒┼čveri┼č yapanlar; -├Âzellikle kad─▒nlar- harcad─▒klar─▒yla kendilerini iyi hissettiklerini, de─čerli hissettiklerini s├Âylerler. ├ťz├╝ld├╝klerinde, k─▒zd─▒klar─▒nda, yaln─▒z hissettiklerinde kendilerini AVMÔÇÖlere atarlar. ─░nsan olman─▒n de─čerini harcad─▒klar─▒m─▒z m─▒ belirler? Yapmay─▒n Allah a┼čk─▒na! ─░nsan zaten de─čerli de─čil midir? Allah de─čer verdi─či i├žin insan─▒ yaratmam─▒┼č m─▒? All├óhÔÇÖa yakla┼čt─▒k├ža bunu hissedemez miyiz? ─░ncik boncuklar, giydi─čimiz bilmem ka├ž liral─▒k elbiseler, ├žantalar, oturdu─čumuz evler, bindi─čimiz arabalar m─▒ de─čerimizi artt─▒racak? Yoksa as─▒l s─▒k─▒nt─▒ All├óhÔÇÖa yak─▒nla┼čamamakta m─▒?!. Son zamanlarda al─▒┼čveri┼čin anlam─▒ madd├« ihtiya├žlardan ├žok hiss├« ihtiya├žlar─▒ gidermeye y├Âneliktir.

┬źBen de─čerliyim┬╗in g├Âstergesi, ├Âl├ž├╝s├╝; k─▒yafetlerimiz, evlerimiz, otomobillerimizse; c├Âmertlik, d├╝r├╝stl├╝k, ad├ólet, merhamet, yard─▒mseverlik, kadir┼činasl─▒k gibi ki┼čilik ├Âzelliklerimiz ne i┼če yarayacak? ┬źYe k├╝rk├╝m ye┬╗ d├╝nyas─▒nda ya┼časak da ┬źk─▒yafetlerimizle kar┼č─▒lan─▒r; fikirlerimizle, ki┼čili─čimizle u─čurlan─▒r─▒z.┬╗ Sahip oldu─čumuz maddiyat, ki┼čili─čimizin ├╝st├╝ne yap─▒lm─▒┼č tonlarca makyaj gibi durur. Harcad─▒klar─▒m─▒zla de─čerlendi─čimizi d├╝┼č├╝nmek, ┬źben┬╗imizi g├╝├žlendirmek, sonu h├╝sran olan ┬źkontrols├╝z bir ego┬╗ya do─čru g├Ât├╝r├╝r insan─▒. Ve eski psikiyatri literat├╝r├╝nde olmayan yeni hastal─▒klar tan─▒mlan─▒r: Onyomani. T─▒pk─▒ internet ba─č─▒ml─▒l─▒─č─▒ gibi! ├ça─č─▒n yeni t├╝reyen hastal─▒klar─▒ genelde egoya; ┬źDur!┬╗ diyememenin ve Yarat─▒c─▒ÔÇÖdan uzakla┼č─▒p bo┼člukta kalman─▒n neticesindedir.

Harcayarak huzuru bulma sevdas─▒, bir t├╝rl├╝ tatmin olamayan r├╗hu tatmin etme ├ž─▒rp─▒n─▒┼člar─▒d─▒r. Her ├ž─▒rp─▒n─▒┼č ise insan─▒ biraz daha bat─▒rmaktad─▒r. ┬ź─░htiya├žlar─▒n┬╗ evde belirlenerek al─▒┼čveri┼če ├ž─▒k─▒lmas─▒ ve bu listeye s├ód─▒k kal─▒nmas─▒, kapitalizmin ekme─čine ya─č s├╝rmekten insan─▒ kurtaracakt─▒r. Harcayarak huzur ve de─čer aramak, egoya ge├žici tatmin sa─člayarak onu besler. Bu durum ise, ger├žek huzurun insandan bir ad─▒m daha uzakla┼čmas─▒ demektir. ─░yi ve k├Ât├╝ potansiyelin ikisine de sahip olan insan, bu potansiyellerden hangisini besleyip geli┼čtirirse onu g├╝├žlendirir. Egomuzu g├╝├žlendirirsek o galip gelir, r├╗humuzu g├╝├žlendirirsek biz galip geliriz.

Bir K─▒z─▒lderili dede ve torunu oturmaktad─▒r. Kap─▒s─▒n─▒n ├Ân├╝nde bir siyah bir de beyaz iki k├Âpek besleyen dedeye bir g├╝n torunu sorar:

ÔÇťÔÇôDede, ni├žin iki k├Âpek besliyorsun, teki yeterli de─čil mi?ÔÇŁ

Dede;

ÔÇťÔÇôSiyah k├Âpek i├žimizdeki k├Ât├╝ g├╝├žleri, beyaz olan─▒ da iyi olanlar─▒ temsil ediyor. Bu durumu s├╝rekli hat─▒r─▒mda tutay─▒m diye b├Âyle yap─▒yorum.ÔÇŁ der.

Torun;

ÔÇťÔÇôPeki dede hangisi daha g├╝├žl├╝?ÔÇŁ diye sorar.

Dedesi ise ┼č├Âyle der:

ÔÇťÔÇôBen hangisini daha iyi beslersem o g├╝├žleniyor!ÔÇŁ

─░stedik├že isteyen egomuza yani nefsimize bir yerlerde; ┬źDur!┬╗ demenin ve onun isteklerinin aksini yapman─▒n bir yolu mutlaka olmal─▒d─▒r! Allah; ak─▒l denen nimeti, k├óin├ót─▒n en de─čerli varl─▒─č─▒ olan insana bu y├╝zden vermi┼č olsa gerektir!