SANAL ÂLEM KULLANMA KILAVUZU!

YAZAR : Aynur TUTKUN aytutkun@gmail.com

─░nsanl─▒k tarihine bak─▒ld─▒─č─▒nda ate┼č, b─▒├žak, yaz─▒, sil├óh, otomobil, u├žak, televizyon ve nihayetinde bilgisayar, internet gibi pek ├žok harikalar─▒n icad─▒n─▒n birtak─▒m endi┼čeleri de beraberinde getirdi─či g├Âr├╝l├╝r. ─░nsano─člu; yak─▒p k├╝l edebilen ate┼či, ┼čiddete sebep olabilen b─▒├ža─č─▒, k├Ât├╝ fikirlerin yay─▒lmas─▒na sebep olabilen yaz─▒y─▒, masum ├Âl├╝mlerin ├óleti sil├óh─▒, kazalar─▒n ve ├Âl├╝mlerin m├╝sebbibi olabilen otomobilleri, modern sava┼člar─▒n ta┼č─▒t─▒ u├ža─č─▒, m├╝stehcen ve zararl─▒ fikirlerin yay─▒lmas─▒na sebep olabilen televizyonu ve bilgisayar─▒ zararlar─▒ndan dolay─▒ kullanmamay─▒ g├Âze alamam─▒┼čt─▒r hi├ž. ├ç├╝nk├╝ do─čru kullan─▒ld─▒─č─▒nda icatlar─▒n yararlar─▒ zararlar─▒ndan daha ├žoktur. ├ľnemli olan insan─▒n her konuda do─čruyu, do─čru olan─▒ g├Âzetmesidir.

Her yeni bulu┼č gibi facebook ve twitter ve benzeri sosyal payla┼č─▒m sitelerinin de yararlar─▒ yan─▒nda zararlar─▒ da vard─▒r. T─▒pk─▒ di─čerleri gibi do─čru kullan─▒lmas─▒ ├Â─črenilene kadar do─čru mu yanl─▒┼č m─▒ oldu─ču konusunda gelgitler ya┼čan─▒lmas─▒ ka├ž─▒n─▒lmazd─▒r. ─░nsan denen varl─▒k; erdemli olmay─▒ d├╝stur edinmi┼čse, kendisinin ve insanl─▒─č─▒n iyili─či i├žin gayret etmeyi hedef olarak g├Ârm├╝┼čse, her yeni ┼čey insan denen o harikan─▒n elinde daha ├žok fayda getirecektir.

Uzmanlar─▒n ┼čiddetli tavsiyelerinden yola ├ž─▒karak; ilk defa ekran kar┼č─▒s─▒na oturman─▒n, araba kullanman─▒n ya┼č─▒ndan bahsediliyorsa; sil├óh, baz─▒lar─▒n─▒n elinde l├╝zumlu, baz─▒lar─▒n─▒n elinde tehlikeli g├Âr├╝l├╝yorsa; televizyon ve bilgisayar kullanman─▒n saatine vurgu yap─▒l─▒yorsa; yani her ┼čeyin bir edebi, ├ód├ób─▒ var deniliyorsa sanal ortam─▒n da kurallar─▒ndan bahsetmek m├╝mk├╝nd├╝r, hatt├ó gereklidir.

Ve asl─▒nda sanal hayat─▒n kurallar─▒ ger├žek hayat─▒n kurallar─▒ndan hi├ž de farkl─▒ de─čildir. Fakat insan; t├╝m d├╝nyayla ileti┼čim h├ólinde oldu─čunu bilmesine ra─čmen, bilgisayar─▒n kar┼č─▒s─▒nda yaln─▒z oldu─čunu alg─▒lamas─▒ndan dolay─▒ olsa gerek, ├žok rahat oluvermektedir. Duygu ve d├╝┼č├╝ncelerini ifade eden payla┼č─▒mlar ve diyaloglar ger├žek hayattakinden daha kolay olmaktad─▒r. ├ç├╝nk├╝ sanal ├ólemde insan kendiyle ba┼č ba┼čad─▒r. Ve bu kendilik h├óli ┼čuuralt─▒ndakilerin meydana ├ž─▒kmas─▒na f─▒rsat verir. Bu y├╝zden facebook, twitter gibi sosyal payla┼č─▒m adreslerinden; insanlar─▒n duygu ve d├╝┼č├╝ncelerini, zay─▒f ve g├╝├žl├╝ y├Ânlerini fark etmek, bast─▒r─▒lm─▒┼č duygular─▒n─▒, beklentilerini, ego seviyelerini tahmin etmek ├žok zor olmamaktad─▒r. ┬źBana facebook adresini s├Âyle, sana kim oldu─čunu s├Âyleyeyim.┬╗ demek zann─▒m─▒zca do─čru bir tespittir. Bunun fark─▒nda olarak ger├žek hayatta ┼čuuralt─▒ndakileri ortaya d├Âkmeden insanl─▒k erdemiyle davranmaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z gibi, sanal ├ólemde de bu erdemle ba─č─▒ml─▒l─▒k olu┼čturmayacak kadar s├╝re boyunca, payla┼č─▒mlarda bulunmak en do─črusu olsa gerektir. Bu icad─▒n do─čru kullanma k─▒lavuzu da budur.

Yeni olmas─▒na ra─čmen bu konuda da yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar mevcuttur. Kaliforniya ├ťniversitesinden Larry RosenÔÇÖin ara┼čt─▒rmas─▒na g├Âre sosyal a─člarda ├žok fazla vakit ge├žiren ├žocuklar─▒n ileti┼čim zorlu─ču ya┼čad─▒─č─▒ tespit edilmi┼čtir. Genel ├Âzelliklerine bak─▒ld─▒─č─▒nda, bu ├žocuklar─▒n; a┼č─▒r─▒ derecede bencil, sab─▒rs─▒z, h─▒r├ž─▒n ve kibirli olduklar─▒ g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. 2008 y─▒l─▒nda Georgia ├ťniversitesi taraf─▒ndan yap─▒lan ara┼čt─▒rmaya g├Âre, yine sosyal a─člarda profillerini s─▒k s─▒k g├╝ncelleyenlerin; uzun s├╝reli sa─čl─▒kl─▒ ili┼čki yeteneksizli─čine yol a├žan narsistik e─čilimde olduklar─▒ saptanm─▒┼čt─▒r. Yani sosyal a─člar, bu ki┼čilerin narsizmini beslemektedir.

├ťniversite ├Â─črencileri ├╝zerinde yap─▒lan bir ba┼čka ara┼čt─▒rma ise, gen├žler ├╝zerindeki olumlu etkileri a├ž─▒klamas─▒ bak─▒m─▒ndan ├Ânemli ipu├žlar─▒ sunar. Ara┼čt─▒rma sonu├žlar─▒na g├Âre, sosyal a─člarda yer alan gen├žler; bu yolla kendilerini daha kolay ifade edebildiklerini, olaylara bak─▒┼č a├ž─▒lar─▒n─▒n de─či┼čti─čini ve zenginle┼čti─čini, ki┼čilik geli┼čimlerinin ilerledi─čini, ├Âzg├╝venlerinin ve ileti┼čim becerilerinin artt─▒─č─▒n─▒, streslerinin azald─▒─č─▒n─▒, sosyal ili┼čkilerinin geli┼čti─čini, istedikleri bilgiye ├žok h─▒zl─▒ ve k─▒sa yoldan ula┼čabildiklerini ifade etmi┼člerdir.

Bir ba┼čka ara┼čt─▒rma sonucuna g├Âre ise, Cornell ├ťniversitesinden uzmanlar, sosyal a─č kullan─▒c─▒lar─▒n─▒n; b├╝t├╝n arkada┼člar─▒n─▒n kendileriyle ayn─▒ d├╝┼č├╝ncede oldu─čunu varsayma e─čiliminde oldu─čunu tespit etmi┼čtir. Buna ra─čmen, ─░ngiliz Bilgisayar Toplulu─ču (BCS), sosyal a─člarda ├žok fazla zaman ge├žirmenin insanlar─▒ tecrit ederek ger├žek hayattan kopard─▒─č─▒ g├Âr├╝┼č├╝ne kar┼č─▒ ├ž─▒kmaktad─▒r. BCSÔÇÖnin ara┼čt─▒rmas─▒nda sosyal a─člar─▒n kullan─▒m─▒n─▒n hayattan zevk alma yolunda istatistik├« olarak kayda de─čer bir pozitif etki yapt─▒─č─▒ g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Ara┼čt─▒rmaya g├Âre ├Âzellikle kad─▒nlar, d├╝┼č├╝k gelirliler ve d├╝┼č├╝k e─čitim seviyesindekilerde bu pozitif etki daha y├╝ksek ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

AmerikaÔÇÖdaki Utah Valley ├ťniversitesi Sosyoloji B├Âl├╝m├╝ ├ľ─čretim ├ťyeleri Hui-Tzu Grace -Chou ve Nicholas Edge, yapt─▒klar─▒ ara┼čt─▒rmada sosyal a─člar ├╝zerinden payla┼č─▒lan bilgilerin insanlar─▒ mutsuz edebilece─čini belirtmi┼člerdir. Bunun gerek├žesinin de ba─člant─▒da olunan arkada┼člar─▒n ekledi─či foto─čraflar/videolar oldu─ču s├Âylenmi┼čtir. Sosyal a─č ├╝zerinde sadece mutlu, keyifli ve e─členceli foto─čraflar g├Âren ki┼či; kar┼č─▒s─▒ndaki insan─▒n kendisinden ├žok daha mutlu oldu─ču yan─▒lg─▒s─▒na d├╝┼čmekte ve kendisinin onlardan daha az mutlu oldu─čuna inanmaktad─▒r.

Profes├Âr Baroness GreenfieldÔÇÖin ara┼čt─▒rmas─▒na g├Âre de sosyal payla┼č─▒m siteleri gen├žleri ┬źkimlik krizi┬╗ne sokmaktad─▒r. Bu payla┼č─▒m a─člar─▒nda foto─čraflar─▒n─▒ payla┼čan ya da bir g├Âr├╝┼č├╝n├╝ yazan kullan─▒c─▒lar─▒n; ÔÇťBak─▒n ben buraday─▒m!ÔÇŁ diyerek devaml─▒ insanlar─▒n dikkatini ├žekme istekleri vard─▒r.

Sosyal a─člar─▒ kullanman─▒n hem olumlu hem de olumsuz etkilerini ispatlayan ara┼čt─▒rmalar─▒ g├Âz ├Ân├╝nde bulundurarak tespitlerde bulunmak daha do─črudur. ┬źYaz─▒n─▒n icad─▒ muhte┼čem bir olayd─▒r.┬╗ diyerek ├žocuklar─▒ ┬źher yaz─▒ya┬╗ ula┼čabilir k─▒lmak nas─▒l do─čru de─čilse, onlar─▒ televizyona, internete ve sosyal a─člara da sans├╝rs├╝z ve s─▒n─▒rs─▒z ula┼čabilir k─▒lmak do─čru de─čildir. Bunun aksi oldu─čunda elbette ├žocuklarda ileti┼čim g├╝├žl├╝kleri, bencillik, sab─▒rs─▒zl─▒k, sinirlilik, kibirlilik gibi h├óller g├Âr├╝lecektir. Zararl─▒ etkilerinden koruma maksad─▒yla; ├žocuklar─▒n bu t├╝r ├ža─č─▒n icatlar─▒n─▒ kullanmalar─▒nda, iyi bir ileti┼čim ile ebeveyn kontrol├╝nde olmalar─▒ bir zarurettir. K├╝├ž├╝k ├žocuklar─▒n sosyal hesap a├žmak istediklerinde; ebeveynleriyle ortak hesap a├žmalar─▒, ebeveynlerin aile hesab─▒ olu┼čturmalar─▒, bu hesaba akrabalar─▒n─▒, d├╝r├╝st insanlar─▒ d├óhil ederek do─čru payla┼č─▒mlara ├žocuklar─▒n─▒ muhatap etmeleri ve b├Âylelikle onlara do─čru kullan─▒m─▒ bizzat ya┼čayarak ├Â─čretmeleri en do─črusu olacakt─▒r.

Tabi├« ki ├žocuklar biraz daha b├╝y├╝d├╝klerinde ebeveynleriyle ayn─▒ hesab─▒ kullanmak istemeyeceklerdir. Bir bak─▒ma kim oldu─čunu ispatlama d├Ânemi olan ergenlikte onlar─▒n kendi hesaplar─▒n─▒ a├žmalar─▒ en tabi├« haklar─▒d─▒r. Fakat bu d├Ânemde ebeveynler ergen ├žocuklar─▒yla ├Âyle sa─čl─▒kl─▒ ili┼čkiler geli┼čtirmelilerdir ki onlar a├žt─▒klar─▒ hesab─▒ anne-babalar─▒ndan saklama ihtiyac─▒ hissetmesin. Ailedeki herkesin kendi hesab─▒ olmal─▒, fakat payla┼č─▒mlar birbirlerine a├ž─▒k olmal─▒d─▒r. B├Âylelikle t─▒pk─▒ ger├žek hayattaki gibi birbirlerinin fikirlerinden istifade etme imk├ón─▒ olur. Ergen; ger├žek hayatta bir yanl─▒┼č yapt─▒─č─▒nda nas─▒l ebeveyn onu tatl─▒ dille uyar─▒yorsa, sanal ├ólemde de yanl─▒┼č bir payla┼č─▒m─▒ ├╝zerine yap─▒c─▒ diyaloglar ya┼čanabilmelidir. Fakat bu diyaloglarda ├╝sl├╗p hatas─▒ yap─▒ld─▒─č─▒nda ergenin k├╝s├╝p hesab─▒n─▒ saklama ihtimali de g├Âzden ka├ž─▒r─▒lmamal─▒d─▒r. Evl├ód─▒n─▒n nas─▒l bir ki┼čilik ve fikir d├╝nyas─▒ geli┼čtirdi─čini ke┼čfedebilmede onun sosyal payla┼č─▒mlar─▒ndan haberdar olmak ebeveyn i├žin ├žok k─▒ymetlidir. Zira ergen, bir yeti┼čkinin aksine sosyal payla┼č─▒mlar─▒nda kendini oldu─ču gibi g├Âsterme e─čilimindedir. ├ľzellikle k─▒z ergenlerin t├╝rl├╝ t├╝rl├╝ foto─čraflar─▒yla; ┬źben buraday─▒m, ben var─▒m┬╗─▒ ispatlama gayretleri ya sevgi ve onaylanma ihtiyac─▒ndan ya da ├žok fazla pohpohland─▒klar─▒ i├žin narsistik duygulardan kaynaklanmaktad─▒r. Hi├žbir ┼čey payla┼čamayan ergenler de ├Âzg├╝ven ve sosyallik a├ž─▒s─▒ndan yard─▒mc─▒ olunmas─▒ gerekenlerdir. Her ├Ân├╝ne ├ž─▒kan─▒ payla┼čan ergenler de kimlik karma┼čas─▒ ya┼č─▒yor olabilir.

├çalkant─▒l─▒ bir d├Ânem olan ilk ergenlikten sonra, sa─čl─▒kl─▒ bir ki┼čilik olu┼čturma yolunda olan ├╝niversite ├ža─č─▒ndaki gen├žler i├žin ise sosyal a─člar; kendilerini geli┼čtirmede bulunmaz f─▒rsatlar sunmaktad─▒r. ─░nsan denen varl─▒k; sa─čl─▒kl─▒ olduktan sonra, ├Ân├╝ne ├ž─▒kan imk├ónlar─▒ da sa─čl─▒kl─▒ kullanabilmektedir. Olaylara bak─▒┼č a├ž─▒lar─▒n─▒ geli┼čtirmesi, ki┼čilik geli┼čimlerini desteklemesi, ├Âzg├╝venlerini ve ileti┼čimlerini g├╝├žlendirmesi, bilgiye ula┼čt─▒rabilmesi gibi konularda elbette sosyal payla┼č─▒m sitelerinin olumlu katk─▒lar─▒ vard─▒r.

Fakat kimlik ve ki┼čilik problemi ya┼čayan, bir gayeden mahrum olan gen├žler i├žin de yeti┼čkinler i├žin de sosyal a─člar elbette tehlikelidir. Arkada┼člar─▒n─▒n mutluluk foto─čraflar─▒n─▒ g├Ârd├╝─č├╝nde bunal─▒ma girenler, ger├žek hayatta da arkada┼člar─▒n─▒ mutlu g├Ârd├╝klerinde bunal─▒ma girebilecek tiplerdir. Ya da b├Âyleleri bunal─▒ma girmek i├žin sebepler bulmakta zorlanmayacakt─▒r. Yediklerini, i├žtiklerini, a┼čklar─▒n─▒ sosyal a─člarda payla┼čanlar─▒n da psikopatolojileri incelenmeye de─čerdir. S├╝rekli ba┼čar─▒lar─▒n─▒ ve foto─čraflar─▒n─▒ payla┼čmaktan b├╝y├╝k zevk duyanlar da ├╝zerinde d├╝┼č├╝n├╝lmesi gereken insanlard─▒r.

Sosyal a─člarda daha ├žok ┬źkendi┬╗yle al├ókal─▒ olandan ba┼čka ┼čeyleri, yani ┬źerdem┬╗i ve belli bir ┬źgaye┬╗yi payla┼čmak ve s─▒n─▒rl─▒ s├╝relerde vakit ge├žirmek, onlar─▒ en sa─čl─▒kl─▒ kullanma ┼čeklidir. Zira teknolojik ├óletlerin hepsi, ba─č─▒ml─▒l─▒k olu┼čturacak haz potansiyeline sahiptir. Ger├žek hayattan sa─članabilecek doyum, sanal ├ólemden sa─članan doyumdan her zaman daha do─črudur; ├ž├╝nk├╝ insan sanal de─čil ger├žek bir varl─▒kt─▒r. Her t├╝rl├╝ kullan─▒m ┼čekli; bizzat icat edilen ┼čeyden ziyade, insan denen varl─▒─č─▒n do─čru ya da yanl─▒┼č olmas─▒yla al├ókal─▒d─▒r.

─░nternetin hayata girmesiyle ya┼čananlar, bu asr─▒n insan─▒n─▒n ├žok b├╝y├╝k imtihan─▒d─▒r. Sosyal geli┼čimde de ┼čahs├« geli┼čimde de ├žok b├╝y├╝k f─▒rsatlar sunabildi─či gibi, ├žok b├╝y├╝k tehlikelere de kap─▒ a├žabilmektedir. ─░nsan─▒n bu d├╝nyada ya┼čama gayesini belirlemesiyle al├ókal─▒ olarak, her yeni icat ya fayda ya da zarar getirecektir.