Duraklama D├Ânemi (1579-1699)
LEH─░STAN ve AVUSTURYA ─░LE M├ťCADELELER

 

YAZAR : AHMET MERAL

BUCA┼× ANTLA┼×MASI (1672)

Gen├ž OsmanÔÇÖ─▒n Hotin SeferiÔÇÖnin ard─▒ndan, Lehistan (Polonya) ile Osmanl─▒ Devleti aras─▒nda elli y─▒l s├╝ren bir bar─▒┼č s├╝reci ya┼čand─▒. Ancak Lehlilerin Osmanl─▒ himayesindeki Ukrayna Kazaklar─▒na sald─▒rmas─▒, bar─▒┼č─▒n bozulmas─▒na yol a├žt─▒. Sultan IV. Mehmed ve Sadrazam Faz─▒l Ahmed Pa┼ča, Kazaklara yard─▒m i├žin Lehistan SeferiÔÇÖne ├ž─▒kt─▒. Osmanl─▒ ordusunun ├╝st ├╝ste kazand─▒─č─▒ asker├« ba┼čar─▒lar─▒n ard─▒ndan, Lehistan bar─▒┼č istemek zorunda kald─▒.

LehistanÔÇÖla -K─▒r─▒m Han─▒ÔÇÖn─▒n arac─▒l─▒─č─▒yla- Temmuz 1672ÔÇÖde Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni kuzeyde en geni┼č s─▒n─▒rlara ta┼č─▒yan Buca┼č Antla┼čmas─▒ imzaland─▒. Buna g├Âre, stratejik asker├« konumu ve e┼čsiz g├╝zellikleri bilinen Kamani├že KalesiÔÇÖnin de i├žinde yer ald─▒─č─▒ Podolya b├Âlgesi Osmanl─▒ h├ókimiyetine girdi. Antla┼čmaya g├Âre Ukrayna b├Âlgesi de, Osmanl─▒ h├ókimiyetini tan─▒yan Kazaklara ba─čl─▒ kald─▒. Lehler (Polonya) her y─▒l 220 bin duka hara├ž ve 70 bin taler tazminat ├Âdeyecekti. Ayr─▒ca Lehler, K─▒r─▒m Tatarlar─▒na ├Âdemekte oldu─ču harac─▒ vermeye devam edecekti.1

Ancak bir ├že┼čit demokrasiyle y├Ânetilen LehistanÔÇÖ─▒n Meclisi; ├╝nl├╝ komutan ve gelece─čin Lehistan h├╝k├╝mdar─▒ Jean SobieskiÔÇÖnin antla┼čman─▒n reddedilmesi y├Ân├╝nde gayret ve tahriklerde bulunmas─▒yla, antla┼čmay─▒ ge├žersiz sayd─▒. Ve ┼×ans├Âlye Andreas OlsoyskiÔÇÖnin;

ÔÇťRubiconÔÇÖu a┼čt─▒k. Art─▒k geri d├Ânmek m├╝mk├╝n de─čildir.ÔÇŁ s├Âz├╝ sadece Buca┼č Antla┼čmas─▒ÔÇÖn─▒n y─▒rt─▒lmas─▒na de─čil; Jean SobieskiÔÇÖnin siyas├« g├╝c├╝n├╝n artmas─▒na, ard─▒ndan da h├╝k├╝mdarl─▒─ča y├╝kselmesine yol a├žt─▒. Nitekim hasta, ├žaresiz ve yorgun Leh Kral─▒; bu geli┼čmenin ard─▒ndan, siyas├« sahneden ├žekilmek zorunda kald─▒.

Jean Sobieski, Buca┼č Antla┼čmas─▒ÔÇÖn─▒n bozulmas─▒n─▒n ard─▒ndan g├╝├žl├╝ bir orduyla Hotin KalesiÔÇÖne sald─▒rarak k─▒sa s├╝rede ele ge├žirdi. Podolya b├Âlgesinde baz─▒ asker├« ba┼čar─▒lar elde etti. Bu tehlikeli geli┼čme ├╝zerine; Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde Kuzey Ordular─▒ Serdarl─▒─č─▒na, ┼×eytan ─░brahim Pa┼ča tayin edildi. Yeni komutan, g├╝├žl├╝ bir ordu ve Tatar yard─▒mc─▒ kuvvetlerinin de yer ald─▒─č─▒ birliklerin deste─čiyle b├Âlgeye intikal etti. S─▒n─▒rl─▒ asker├« g├╝c├╝yle zor durumda kalan Jean Sobieski, bar─▒┼č aray─▒┼člar─▒na giri┼čmek zorunda kald─▒. Kamani├žeÔÇÖnin kendilerine geri verilmesi, Ukrayna Kazaklar─▒ ├╝zerindeki Osmanl─▒ h├ókimiyetinin kald─▒r─▒lmas─▒ taleplerini i├žeren Lehlerin bar─▒┼č iste─či reddedildi. T├╝rkleri iyi tan─▒yan ve T├╝rk├že de bilen Jean Sobieski; daha ├Ânce akdedilmi┼č olan Buca┼č Antla┼čmas─▒ÔÇÖn─▒n, madd├« y├╝k├╝ml├╝l├╝kleri kald─▒r─▒larak yenilenmesini, kabul etmek zorunda kald─▒.

─░MRE T├ľKEL─░ AYAKLANMASI ve OSMANLILARIN BATIYA YEN─░ SEFER─░

Kanun├« zaman─▒nda yap─▒lan Avusturya bar─▒┼č─▒na g├Âre Avusturya h├ókimiyetine b─▒rak─▒lan Macar topraklar─▒nda ya┼čayan Kalvinistler ve halk─▒n zorla Katolikle┼čtirilmesine kar┼č─▒ ├ž─▒kan Macar asilzade s─▒n─▒f─▒, Almanlardan ve KayserÔÇÖin zorba y├Ânetiminden hi├ž memnun de─čildi. Hatt├ó yer yer sil├óhl─▒ ayaklanmada bulunmakta, bu ama├žla Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnden Erdel beyi Apafi Mihal vas─▒tas─▒yla yard─▒m istemekteydiler. 1667 y─▒l─▒nda, Faz─▒l Ahmed Pa┼ča kendisine m├╝racaat eden muhaliflerin yard─▒m taleplerini dinledi ve ┬źAvusturya ile bar─▒┼č─▒n devam─▒ ad─▒na┬╗; AvusturyaÔÇÖya kar┼č─▒ asker├« yard─▒m i├žin i┼čbirli─či teklifleri reddedildi. Daha sonra m├╝teaddit aral─▒klarla tekrarlanan bu istekler, Osmanl─▒ Devleti taraf─▒ndan istikrar─▒n korunmas─▒ amac─▒yla yerine getirilmedi. ├ťstelik 1677 y─▒l─▒nda, B├ób-─▒ ├él├« Macar milliyet├žilerine destek vermeyece─čini resmen de a├ž─▒klad─▒.2

Ancak MacaristanÔÇÖda huzursuzluk bir t├╝rl├╝ sona ermiyor, s─▒n─▒r ihl├ólleri eksik olmuyor, Avusturya-Alman g├╝├žlerine kar┼č─▒ Macar asillerinin ayaklanmas─▒ ve Osmanl─▒ÔÇÖdan yard─▒m taleplerinin ard─▒ arkas─▒ kesilmiyordu.

Faz─▒l Ahmed Pa┼čaÔÇÖdan sonra ayn─▒ aileden sadrazaml─▒─ča getirilen Merzifonlu Kara Mustafa Pa┼ča d├Âneminde; Macar ─░mre T├Âkeli ayaklanmas─▒, baz─▒ kale ve ┼čehirleri ele ge├žirmesiyle cidd├« bir boyuta ula┼čt─▒. Bu durum Kara Mustafa Pa┼čaÔÇÖn─▒n sadrazaml─▒─č─▒n─▒ bat─▒da bir zaferle ta├žland─▒rma ad─▒na, yeni bir f─▒rsat─▒ ortaya ├ž─▒kard─▒. Esasen bu durum; K├Âpr├╝l├╝ler D├ÂnemiÔÇÖnin b├╝t├╝n├╝nde takip edilen; ┬źAv├óm─▒ g├Âlgeler ve dumanla beslemek┬╗ politikas─▒n─▒n gere─či olarak, bir ┼čehir veya kale ele ge├žirilerek tabi├« s─▒n─▒rlar─▒na ula┼čm─▒┼č Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde ┬źsaray ho┼čnut, halk da zinde tutulmal─▒┬╗ anlay─▒┼č─▒ i├žin uygun ka├ž─▒n─▒lmaz ├Âzellikteydi.

1681 y─▒l─▒nda ─░mre T├Âkeli SazthmarÔÇÖ─▒ da ele ge├žirdi. Muhaliflerin bir├žok Macar vil├óyetinde inisiyatifi ele ge├žirmesi, ─░stanbulÔÇÖda memnuniyetle kar┼č─▒land─▒ ve kazan─▒lan ba┼čar─▒lar ├ódeta Osmanl─▒ zaferi olarak addedildi ve a├ž─▒ktan yard─▒ma, ard─▒ndan da fiilen asker├« m├╝dahaleye karar verildi.

1682 y─▒l─▒nda Budin BeylerbeyiÔÇÖnin komutas─▒ndaki T├╝rkler, harekete ge├žerek k─▒sa bir ku┼čatman─▒n ard─▒ndan Macaristan ve Slovakya s─▒n─▒r─▒ndaki F├╝lek KalesiÔÇÖni ele ge├žirdi. B├╝y├╝k sefer ├Âncesinde bir ke┼čif harek├ót─▒ niteli─či ta┼č─▒yan bu y├╝r├╝y├╝┼čle beraber, tahkimatlarla Osmanl─▒ asker├« varl─▒─č─▒ g├╝├žlendirildi. AvusturyaÔÇÖya g├Âzda─č─▒ verilerek; Macarlar─▒n ─░mre T├Âkeli ├Ânderli─čindeki yeni y├Ânetimi, SultanÔÇÖa ba─čl─▒ vassal devlet olarak il├ón edildi.

├ľte yandan Avusturya ve Jean SobieskiÔÇÖnin liderli─čindeki Lehistan, gizlice asker├« dostluk ve i┼čbirli─či antla┼čmas─▒ imzalad─▒.

Art─▒k, Osmanl─▒ ve Avusturya devletleri yeni bir sava┼č─▒n e┼či─čine geldi. Nihayet 1683 NisanÔÇÖ─▒nda Kara Mustafa Pa┼ča b├╝y├╝k bir orduyla yeni bir bat─▒ seferi i├žin yola ├ž─▒kt─▒. Orduya Afrika ve BasraÔÇÖdan da eyalet askerleri kat─▒ld─▒. Ordu BelgradÔÇÖa vard─▒─č─▒nda, Osmanl─▒ Sultan─▒ IV. MehmedÔÇÖin ve ordu komutanlar─▒n─▒n huz├╗runda, Macarlar─▒n yeni y├Ânetimi i├žin ta├ž giyme merasimi yap─▒ld─▒.

BelgradÔÇÖdan kuzey istikametine do─čru, Serasker Kara Mustafa Pa┼ča ├Ânderli─činde ilerleyen ordu, stratejik konumdaki Yan─▒kkaleÔÇÖye ula┼čt─▒. Burada Kara Mustafa Pa┼ča; yaz─▒lar─▒yla, b├Âlgedeki Macar g├╝├žlerini ─░mre T├Âkeli bayra─č─▒ alt─▒nda toplanmaya davet etti. Y├╝r├╝y├╝┼č├╝n├╝ s├╝rd├╝ren Osmanl─▒ ordusu, Moha├ž Ovas─▒ÔÇÖn─▒ a┼čt─▒. Efl├ók ve Bo─čdan kuvvetlerinin kat─▒l─▒m─▒yla, ─░stolni Belgrad kararg├óh─▒na ula┼čt─▒. K─▒r─▒m Han─▒ Murad Giray da burada kuvvetleriyle orduya d├óhil oldu. Ayr─▒ca 150 gemiden olu┼čan Tuna ince donanmas─▒ da ordunun m├╝himmat nakli ve b├Âlgenin g├╝venli─či i├žin TunaÔÇÖda haz─▒r bulundurulmaktayd─▒.

II. V─░YANA KU┼×ATMASI

Temmuz ay─▒nda Viyana ├Ân├╝ne gelen Osmanl─▒ ordusu, ┼čehri derh├ól ku┼čatma alt─▒na ald─▒. Ku┼čatma s─▒ras─▒nda Kara Mustafa Pa┼čaÔÇÖn─▒n; kararg├óh─▒nda, ku┼čatma konusunda g├Âr├╝┼č ve d├╝┼č├╝ncelerini ├Â─črenmek istedi─či Erdel beyi Apafi Mihal ┼čunlar─▒ s├Âyledi:

ÔÇťAskerlerinize, m├╝himmat ve cephanenize s├Âz yok. C├╝mle h─▒ristiyan devletleri bir yere gelse bu cemiyete m├ólik olamaz ve mukabelenize kimse gelemez. Lakin Be├ž (Viyana) sarp kaledir. Gelindi─či gibi e─člendirilmeyip y├╝r├╝y├╝┼č veya vire ile al─▒nmas─▒ m├╝mk├╝n olayd─▒ g├╝zel i┼č idi. Ve ill├ó bu teenn├«ye g├Âre (a─č─▒rdan al─▒┼č) fethi gittik├že g├╝├žle┼čtirir. Bu kadar insan ve hayvana da─člar dayanmaz. Gan├«met elde edenler ka├žarlar. Hem kaht u gal├óya u─črar ve hem de buralarda erken gelen k─▒┼čtan ├žok s─▒k─▒nt─▒ ├žekersiniz. Haber ald─▒─č─▒m─▒za g├Âre; ─░mparator, h─▒ristiyan devletlerden yard─▒m istemi┼čtir. Benim fikrime g├Âre; Yan─▒kkaleÔÇÖnin zapt─▒na himmet edip k─▒┼č─▒ orada ge├žirerek d├╝┼čman topraklar─▒n─▒ vurmu┼č olsa idiniz, ─░mparatorÔÇÖu am├óna d├╝┼č├╝r├╝rd├╝n├╝z. Mademki Yan─▒kkaleÔÇÖyi almad─▒n─▒z, TunaÔÇÖn─▒n etraf─▒n─▒ vurup sonra Uyvar ├╝zerinden BudinÔÇÖe gidip k─▒┼č─▒ orada ge├žiriniz.ÔÇŁ

Bu de─čerlendirmeye kar┼č─▒l─▒k Merzifonlu Kara Mustafa Pa┼ča;

ÔÇťSen Nem├žeÔÇÖden (Avusturya) korkuyorsun. Var git Yan─▒kkale alt─▒nda zevkine bak.ÔÇŁ3 diyerek onu huz├╗rundan kovdu.

Bu arada hez├«metten ├žekinen Avusturya ─░mparatoru Leopold, ku┼čatma ba┼člamadan bir hafta ├Ânce ┼čehri terk etti ve ViyanaÔÇÖya 60 saat mesafedeki Lenz kasabas─▒na ├žekildi. ┼×ehrin savunmas─▒n─▒, 20 bin ki┼čilik ordusuyla Sterhemberg Kontu Ernst yapmaktayd─▒. Osmanl─▒ ordusu; kenar mahallelerden itibaren, imparatorluk ba┼čkentini s─▒k─▒┼čt─▒rmaya ve 300 topla d├Âvmeye ba┼člad─▒.

Ancak PapaÔÇÖn─▒n gayretiyle; ViyanaÔÇÖya, AvrupaÔÇÖn─▒n bir├žok yerinden yard─▒m akmaya ba┼člad─▒. Ku┼čatman─▒n uzamas─▒ ├╝zerine, Osmanl─▒ ordusunda yiyecek s─▒k─▒nt─▒s─▒ ba┼č g├Âsterdi. Hayvanlar i├žin de yeterli yemin bulunamay─▒┼č─▒, cidd├« hayvan telef├ót─▒na yol a├žmaktayd─▒. ├ľte yandan Kara Mustafa Pa┼čaÔÇÖn─▒n civardaki mevz├«leri tutmak amac─▒yla kuvvetlerinin bir k─▒sm─▒n─▒ g├Ândermesi de, ku┼čatman─▒n derinle┼čmesini ve zafere d├Ân├╝┼čmesini ├Ânlemekteydi. Buna ra─čmen Adana Beylerbeyi Mehmed Pa┼čaÔÇÖn─▒n; ku┼čatmay─▒ yarma harek├ót─▒na giri┼čen bir Alman ordusunu yenmeyi ba┼čarmas─▒, ┼čehrin teslim olaca─č─▒ ├╝mitlerini art─▒rmaktayd─▒.

B├Âlgedeki di─čer h─▒ristiyan devletler de endi┼čeliydi. Lehistan H├╝k├╝mdar─▒ Jean SobieskiÔÇÖnin;

ÔÇťBug├╝n Viyana elden giderse Var┼čovaÔÇÖy─▒ kim koruyacak?ÔÇŁ ifade ve anlay─▒┼č─▒, ku┼čatman─▒n ve sava┼č─▒n seyrini de─či┼čtirdi. ┬źM├╝ttefik Ha├žl─▒ G├╝├žleri┬╗ne kumanda eden Sobieski; TunaÔÇÖy─▒ a┼čarak, Osmanl─▒ ordusunun sol geri hatlar─▒na sarkmay─▒ ba┼čard─▒.

├ľte yandan durumun giderek a─č─▒rla┼čt─▒─č─▒n─▒ g├Âren Kara Mustafa Pa┼ča; bir b├╝y├╝k sald─▒r─▒ ger├žekle┼čtirerek, baz─▒ asker├« mevz├«leri ele ge├žirdi. Ancak, Budin Beylerbeyi ─░brahim Pa┼čaÔÇÖn─▒n Sobieski kuvvetlerine yenilmesi, bask─▒nlar─▒n ard─▒ndan ordu d├╝zeninin bozulmas─▒ ve Tuna a─čz─▒n─▒ tutmakla g├Ârevlendirilen K─▒r─▒m Han─▒ÔÇÖn─▒n yeterli gayreti g├Âstermemesi; b├╝y├╝k bir bozgunu beraberinde getirdi.

Nitekim 10 Ekim 1683ÔÇÖte Jean Sobieski, ParkanlarÔÇÖdan (Ci─čerdelenÔÇÖden) e┼čine yazd─▒─č─▒ mektubunda;

ÔÇťBu seferde Tatarlar yine yoktu. Yaln─▒zca birka├ž y├╝z kadar… G├Âr├╝yorum yeni K─▒r─▒m Han─▒ da t─▒pk─▒ di─čer eski han gibi bizimle sava┼čmak istemiyor.ÔÇŁ diyordu.4

MERZ─░FONLU KARA MUSTAFA PA┼×AÔÇÖNIN ─░DAMI ve ┼×AHS─░YET─░

Geri ├žekilen kuvvetleriyle BelgradÔÇÖa d├Ânmek zorunda kalan Merzifonlu Kara Mustafa Pa┼ča, ba┼čar─▒s─▒zl─▒─č─▒n─▒n bedelini; Viyana Ku┼čatmas─▒ÔÇÖn─▒ zamans─▒z bulan Sultan IV. Mehmed taraf─▒ndan g├Ânderilen g├Ârevlilerce idam edilerek ├Âdedi. Oysa ├Âl├╝m ferman─▒n─▒ b├╝y├╝k bir tevekk├╝l i├žinde kar┼č─▒layan Sadrazam; ma─črur, inat├ž─▒ ve sert ki┼čili─činin yan─▒nda; sevk ve idare kudretine m├ólik, cesur bir karaktere sahipti. Viyana ├Ân├╝nde kahramanca taarruzlar─▒, askerin cesaretini art─▒rmak i├žin bizzat ├žat─▒┼čmalara kat─▒lmas─▒, ha├žl─▒ asker├« takviye kuvvetlerinin k─▒skac─▒ndan kurtulmak i├žin ola─čan├╝st├╝ direni┼či; bozgunu ├Ânlemeye yetmemi┼čti. Bozgundan sonra da m├╝debbir bir vezir olarak; da─č─▒lan Osmanl─▒ askerini toplamas─▒, b├Âlgedeki kalelerin tahkim ve takviyesi, daha b├╝y├╝k fel├óketlerin ├Ân├╝n├╝ kesmi┼čti.

Viyana Bozgunu, AvrupaÔÇÖn─▒n ortalar─▒na kadar girmi┼č olan T├╝rk ordular─▒n─▒n son seferidir. Bu d├Ân├╝┼č, Kanun├« Sultan S├╝leyman d├Âneminden sonra bir durgunluk d├Ânemi ge├žiren Osmanl─▒ ordular─▒n─▒n, AvrupaÔÇÖy─▒ tel├ó┼č ve heyecana d├╝┼č├╝ren ist├«l├ólar─▒n─▒n sonu olmu┼čtur.5

__________________

1 Zinkeisen, Osm. ─░mp. Tarihi, c. 5, s. 50, Yeditepe Yay─▒nevi, ─░stanbul, 2011.
2 Nicolae Jorga, Osm. ─░mp. Tarihi, c. 4, s. 164,Yeditepe Yay─▒nevi, ─░stanbul, 2012.
3 Uzun├žar┼č─▒l─▒, Osm. Tarihi, c. 3, s. 447.
4 Dr. Sabire ARIK, A. ├ť. Dil Tarih-Co─črafya-Fak., Polonya Kral─▒ III. Jean SobieskiÔÇÖnin H├╝k├╝mdarl─▒k D├Ânemi (1674-1696), s. 228. (www.ankara.edu.tr)
5 Uzun├žar┼č─▒l─▒, a.g.e., 455.