├ça─čda┼č Cereyanlara Kar┼č─▒, ┬źALL├éHÔÇÖIN ─░P─░NE SIMSIKI SARILMAK┬╗

YAZAR : B. Cahit ├ľZDEM─░R bcahit@hotmail.com

 

As─▒rlara alt─▒n sayfalarla ┼čan veren milletimiz, art─▒k uzunca bir zamand─▒r b├Âyle destanlar─▒ yazam─▒yor; g├Ânl├╝ bu h├╝z├╝nle yananlar─▒n pay─▒na, ┼čanl─▒ m├óz├«yi ancak hasretle y├ód etmek d├╝┼č├╝yor. ─░draki bat─▒l─▒la┼čma tabusuyla kilitlenmi┼č olanlar─▒n d─▒┼č─▒nda, tefekk├╝r eden zihinler i├žin;

ÔÇťNe idik; ne olduk?ÔÇŁ muhasebesinde, de─či┼čen daha do─črusu de─či┼čtirilen hayat tarz─▒n─▒n geldi─či safhay─▒ g├Âr├╝p de, hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒na d├╝┼čmemek elde de─čil.

├ťlkemizin i├žtim├ó├« yap─▒s─▒nda cereyan eden de─či┼čiklikleri inceleyen M├╝mtaz TURHAN; ┬źK├╝lt├╝r De─či┼čmeleri┬╗ kitab─▒nda, bu farkl─▒la┼čman─▒n iki ┼čekilde vuk├╗ buldu─čunu belirtir. Bu tesbite g├Âre; ┬źserbest k├╝lt├╝r de─či┼čmeleri┬╗nde, iki milletin ili┼čkileri sonunda, baz─▒ unsurlar─▒n benimsenerek al─▒nmas─▒ bahis mevzuu iken; ┬źmecbur├« k├╝lt├╝r de─či┼čmeleri┬╗nde, yabanc─▒ k├╝lt├╝r├╝n zorla kabul ettirilmesi meselesi vard─▒r.

M├╝mtaz TURHAN; uzun y─▒llar devam eden gayretlere ra─čmen T├╝rkiyeÔÇÖnin, bat─▒l─▒la┼čma meselesini ba┼čaramad─▒─č─▒n─▒; ├ž├╝nk├╝, insan unsurunun g├Âzard─▒ edildi─čini, sadece bat─▒l─▒ya benzer ┼čekilde ya┼čanmas─▒ ├╝zerinde duruldu─čunu belirterek; meselenin taklit├ži bir safhada kalmadan, sosyal ├ž├Âz├╝lmeye u─čramadan halledilmesi gerekti─čini ortaya koyar.

Erol G├ťNG├ľR de, mevzu ile ilgili ┼ču g├Âr├╝┼čleri belirtir:

ÔÇťOrtak m├ónev├« inan├žlar, bir k├╝lt├╝r├╝n ├žekirde─čini meydana getirir. Yani bunlar; bir ├╝lkedeki insanlar─▒n birlik duygusunu kazanmalar─▒ ve i┼čbirli─či yapmalar─▒ i├žin ┼čart olan bir c├ózibe merkezi te┼čkil eder. B├╝t├╝n sosyal ilim adamlar─▒, k├╝lt├╝r├╝n en az ve en son de─či┼čen k─▒sm─▒n─▒n bunlar oldu─čunu s├Âylerler. ├ľyle ki; k├╝lt├╝r├╝n ├žekirde─činde meydana gelen bir par├žalanma, art─▒k b├╝t├╝n bir milletin -e─čer herkesi toplamaya yeten bir c├ózibe merkezi bulunamam─▒┼čsa- ├ž├Âz├╝l├╝p da─č─▒lmas─▒ m├ón├ós─▒na gelir.ÔÇŁ

─░ÔÇśl├ó-y─▒ kelimetullah d├óv├ós─▒n─▒ bayrakla┼čt─▒ran ve ad├óleti teess├╝s ettirerek d├╝nyay─▒ huzura kavu┼čturmay─▒ hedefleyen medeniyetimizin istin├ód─▒; ┬źKurÔÇÖ├ón-─▒ Kerim, S├╝nnet-i Seniyye ve i├žtihad┬╗lar ├žer├ževesinde tecess├╝m eden il├óh├« de─čerler manz├╗mesiydi. Devletin ve cemiyetin te┼čkil├ótlanmas─▒, bu esaslar zemininde belirleniyordu. ─░nsanlar─▒n ihtiyac─▒n─▒ kar┼č─▒lamak maksad─▒yla; ┬źcami-hamam ve ├žar┼č─▒┬╗ merkezli ┼čehir pl├ónlamas─▒nda; mahalle birimlerinin tanz├«mi de bu istikamette tespit ediliyor, sa├ódet ve huzurun en k├╝├ž├╝k birimden ba┼člayarak b├╝t├╝n memleketi kaplamas─▒ i├žin gerekli tedbirler al─▒n─▒yordu. V├óki olan k├╝lt├╝rel a┼č─▒nmaya ra─čmen, mahallelerin huzurlu vasat─▒ uzun zaman devam etmi┼čtir. Sanayile┼čmeye paralel olarak; k├Âyden ┼čehirlere g├Â├ž├╝n artmas─▒ ve ┼čehir n├╝fusunun y├╝kselmesiyle beraber, mahalleler de eski h├╝viyetlerinden uzakla┼čmaya ba┼člam─▒┼člard─▒r.

Takr├«ben yar─▒m as─▒r ├Ânce ya┼čad─▒─č─▒m─▒z yerlerde, ┬źmahremiyet┬╗ ├Âl├ž├╝s├╝ne uygun ┼čekilde; evler imk├ón ├Âl├ž├╝s├╝nde y├╝ksek duvar ile ├ževrilmi┼č bir sahada yer al─▒r; ├Ân├╝nde bulunan avludan sonra, soka─ča bir d─▒┼č kap─▒dan ├ž─▒k─▒l─▒rd─▒. Evi ├ževreden ay─▒ran duvar yoksa; imk├óna g├Âre, evin ├Ân├╝ndeki avlu, sokaktan g├Âr├╝nmeyecek ┼čekilde tecrid edilirdi. Bu k─▒s─▒m, bah├želi evlerde ye┼čilli─či ve su kayna─č─▒ ile, ailenin dinlenme mek├ón─▒n─▒ te┼čkil ederdi. Balkonlar varsa, ┬źcumbal─▒┬╗ tarzda yani, mahremiyet ├Âl├ž├╝lerine g├Âre kapal─▒ olurdu. Bu ┼čekilde ailenin, kendi i├žinde rahat ve huzurlu bir hayat ya┼čamas─▒ m├╝mk├╝n h├óle geliyordu. Mahallede herkes birbirini tan─▒r; sevin├žler ve kederler payla┼č─▒l─▒rd─▒. Sokaklarda g├Âr├╝len bir yabanc─▒ hemen dikkat ├žeker, ara┼čt─▒r─▒l─▒rd─▒. Kom┼čular─▒n ekmek yapmak gibi yard─▒ma ihtiya├ž duyulan i┼čleri, imece us├╗l├╝ beraberce yap─▒l─▒r; ihtiya├žlar, dayan─▒┼čma r├╗hu ile kar┼č─▒lan─▒r; elde bulunan nimetler, kom┼čuluk hakk─▒ olarak payla┼č─▒l─▒rd─▒. Bu c├╝mleden olarak; ine─či olan kom┼čular─▒n her yay─▒k yayd─▒klar─▒ zaman, i├žine mis gibi bir ka┼č─▒k tereya─č─▒ koyup getirdikleri bir sitil ayran─▒n; yufka ekmek yap─▒l─▒rken, sa├žlarda pi┼čirilip ya─članarak, orada yenilen ┼čepitlerin tad─▒na doyum olmazd─▒. Ayr─▒ca i┼č yeri ┼čehirde olan kalayc─▒ Hasan Day─▒ÔÇÖn─▒n, e┼če─či ile her gidi┼činde u─čray─▒p ┬źbir ihtiyac─▒m─▒z olup olmad─▒─č─▒n─▒┬╗ sormas─▒; kom┼čular─▒n birbirlerini ziyaretlerinde hus├╗le gelen ne┼če; kom┼ču k─▒z─▒ Sevim Ablan─▒n anlatt─▒─č─▒ masallar ve kurdu─ču oyunlar… tahta bir kul├╝bede ge├žen ├žocuklu─čumun h├ól├ó, sa├ódet ufuklar─▒nda u├žu┼čan h├ót─▒ralar─▒d─▒r.

O y─▒llarda; bir├žok yerde elektrik ya olmazd─▒ veya sadece merkezlerde olup, d─▒┼č mahalleler ise umumiyetle bundan mahrum kal─▒rd─▒. Bug├╝n evlerde kullan─▒lan elektrikli ev ├óletleri ise pek bilinmezdi. Evin b├╝t├╝n i┼čleri elle g├Âr├╝l├╝r; bilhassa han─▒mlara ├žok i┼č d├╝┼čerdi. K├╝ll├╝ su ve ├živit, herkesin kulland─▒─č─▒ ├žama┼č─▒r y─▒kama malzemesiydi. Biriken ├žama┼č─▒rlar─▒n ├žayda yani akarsuda, tokucak denen husus├« ah┼čap sopalarla d├Âv├╝lerek y─▒kanmas─▒, bir ┼čenlik havas─▒nda olurdu. Radyo ve o zamana mahsus haberle┼čme vas─▒tas─▒ olan manyetolu telefon ise, belki varl─▒kl─▒ birka├ž ki┼čide bulunabilirdi. S─▒cak zamanlarda; so─čuk su i├žin, testiler ve ┼čehirden getirilen kesilmi┼č buz kal─▒plar─▒ kullan─▒l─▒rd─▒. Bug├╝nk├╝ teknolojinin nimetleri yoktu; ama, sab─▒r, tahamm├╝l, kanaat, tevekk├╝l… gibi sa├ódet kap─▒s─▒n─▒n anahtarlar─▒ vard─▒. Zaman─▒m─▒zda, ev ├óletleriyle hayat fevkal├óde kolayla┼čt─▒; fakat, insanlar da o nisbette sa├ódetten uzakla┼čt─▒.

ÔÇťOsmanl─▒ ┼čehirlerinde mahalle, sosyal ve fizik├« bir birimdir. Mahalle birbirini tan─▒yan, bir ├Âl├ž├╝de birbirlerinin davran─▒┼člar─▒ndan sorumlu, sosyal dayan─▒┼čma i├žinde olan ki┼čilerden olu┼čmu┼č bir toplulu─čun ya┼čad─▒─č─▒ yerdir. Ayn─▒ mescidde ib├ódet eden cemaatin, aileleri ile birlikte ikamet ettikleri ┼čehir kesimidir. Osmanl─▒ mahallelerinin i├ž yap─▒la┼čma kurallar─▒ sayesinde, mahalle d├╝zeyinde her t├╝rl├╝ spek├╝l├ótif ve gayr-i ahl├ók├« yakla┼č─▒m, ├ódeta imk├óns─▒z h├óle gelmi┼čtir.ÔÇŁ*

Mahallede ├Âyle bir sistem hayata ge├žirilmi┼čti ki; mahallenin idaresi, emniyeti, sokaklar─▒n bak─▒m ve temizli─či, sakinlerin elbirli─či ile hallediliyordu. Fakirlerin, ya┼čl─▒lar─▒n, kimsesizlerin korunmas─▒ i├žin herkes, Allah Te├ól├óÔÇÖn─▒n r─▒z├ós─▒n─▒ kazanmak i├žin seferber oluyordu. Cemaatten yats─▒ namaz─▒nda mescidde bulunmayan ki┼čilerin durumu, bir ihtiyac─▒ olup olmad─▒─č─▒ a├ž─▒s─▒ndan ara┼čt─▒r─▒l─▒rd─▒. Mahallenin b├╝y├╝kleri, ├žocuklar─▒n terbiyelerinden mesÔÇśul g├Âr├╝l├╝rd├╝. Mahallede, m├╝nasebetler bak─▒m─▒ndan sosyal s─▒n─▒f fark─▒ g├Âze ├žarpmazd─▒.

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n son as─▒rlar─▒nda, bat─▒ kar┼č─▒s─▒nda ├╝st├╝nl├╝─č├╝n├╝ kaybetmesiyle; bu durumdan kurtulmaya y├Ânelik olarak, ayd─▒n kesiminde ├že┼čitli fikir hareketleri ne┼čv ├╝ nem├ó bulmu┼čtu. Asl─▒nda karma┼č─▒k, derin sebeplerin bir neticesi olan bu duruma, etrafl─▒ca incelenip tahlil edilerek bir h├ól yolu bulmak gerekirken; panik h├ólet-i r├╗hiyesi ile, s─▒─č d├╝┼č├╝nce mahs├╗l├╝ fikirler de ortaya at─▒ld─▒. Epey taraftar bulan ve h├ólen de g├╝c├╝n├╝ devam ettiren ┬źbat─▒c─▒l─▒k┬╗ hareketi de bunlarda birisidir. Bu zihniyetin devlete h├ókim olmas─▒yla; i├žtim├ó├« yap─▒, d├╝nyada belki de ems├óli g├Âsterilemeyecek mecbur├« bir k├╝lt├╝r de─či┼čmesine m├óruz kald─▒. K├╝lt├╝r├╝m├╝z├╝n ├žekirde─či olan ortak m├ónev├« de─čerler, a─č─▒r tahribat ald─▒. Bat─▒n─▒n k├╝lt├╝r├╝, hayat tarz─▒, ┼čanl─▒ as─▒rlarla olgunla┼čan milletin ├Âz├╝ne kurtlar gibi ├╝┼č├╝┼čerek kalbura ├ževirdi.

Bat─▒l─▒ seyyahlar, medeniyetimizin son temsilcisi olan Osmanl─▒ as─▒rlar─▒n─▒ ├Âve ├Âve bitiremiyorlar. Bunlardan birka├ž─▒n─▒ zikretmek gerekirse;

ÔÇťOsmanl─▒lar vakur, terbiyeli ve edepli bir millettir. Huzur ve s├╝k├╗na ├žok d├╝┼čk├╝nd├╝rler. Sokakta bir ┼čey i├žin toplanmak, birbirini kovalamak, ta┼čk─▒nl─▒kta bulunmak… gibi hareketler, Osmanl─▒ ┼čehirlerinde g├Âr├╝lmez. Ba┼čka memleketlerde ├╝rperten, mahkemeleri utand─▒ran, insanl─▒k ┼čerefini ihl├ól eden vah┼čet olaylar─▒, T├╝rk toplumunda g├Âr├╝lmez. KurÔÇÖ├ón; T├╝rkleri, d├╝nyan─▒n b├╝t├╝n milletlerinin en hay─▒rl─▒s─▒ ve en insan severi h├óline getirmi┼čtir.ÔÇŁ (dÔÇÖOhsson)

ÔÇťT├╝rklerin biz kad─▒nlara muameleleri, b├╝t├╝n milletlere ├Ârnek olmal─▒d─▒r. Kad─▒n, sokaklarda en k├╝├ž├╝k bir sayg─▒s─▒zl─▒k g├Ârmez.ÔÇŁ (Lady Craven)

ÔÇťT├╝rkler, k├óin├ót─▒n en kibar milletidir. ─░htiyarl─▒k, T├╝rkiyeÔÇÖde oldu─ču gibi hi├žbir yerde h├╝rmete mazhar de─čildir.ÔÇŁ (Ubicini)

D├╝nyay─▒ hayran b─▒rakan, insanlar─▒n─▒n davran─▒┼člar─▒ g─▒pta ile kaydedilen o ├ós├╗de medeniyetten bug├╝ne ne kald─▒? Hususiyle yabanc─▒ seyyahlardan, i├žtim├ó├« hayattaki m├╝nasebetlerimizden ├Âvg├╝ ile bahsedenler var m─▒? Evvel├ó, kendimiz bundan memnun muyuz? Biz onlar─▒n ahf├ód─▒ oldu─čumuza g├Âre; ne de─či┼čti de, insanl─▒─č─▒n zirvesinden u├žurumlara yuvarland─▒k?.. Teknolojinin sundu─ču vas─▒talarla hayat─▒m─▒z fevkal├óde kolayla┼čt─▒─č─▒ h├ólde; sa├ódet denen Ank─ü ku┼ču, Kaf Da─č─▒ ufuklar─▒nda kayboldu gitti. ─░nsan─▒m─▒z; tahamm├╝ls├╝zl├╝─č├╝n son s─▒n─▒r─▒nda, burnundan soluyor; her an patlamaya haz─▒r. Haber b├╝ltenleri akla ziyan; cinayet, h─▒rs─▒zl─▒k, yolsuzluk, ┼čiddet ├Ârnekleri, en y├╝z k─▒zart─▒c─▒ su├žlar… gibi, insanl─▒─č─▒n ayaklar alt─▒nda olma tez├óh├╝rleriyle y├╝kl├╝.

Mahallelerde; r├╗ha huzur veren ye┼čil sahalar, ┬źl├╝ks daire┬╗ denen beton bloklarla, t├╝ketim ve harcama hissiy├ót─▒na hitap eden al─▒┼čveri┼č merkezleri ve i┼č yerleriyle doluyor. Kibrit kutular─▒ gibi dizilmi┼č, birbirlerine ├ódeta memleketler kadar mesafeli dairelerde, insanlar hapis bulunuyor; kalabal─▒klar i├žinde birbirinden habersiz, yaln─▒zl─▒─č─▒ ya┼č─▒yor. Son y─▒llarda yayg─▒nla┼čan bir al─▒┼čkanl─▒kla; geceleri perdeler a├ž─▒k, as─▒rlard─▒r cemiyetimizin ├╝zerine titredi─či ┬źmahremiyet┬╗ umursanm─▒yor; ┬ź├ža─čda┼č┬╗ bir rahatl─▒kla, bilerek-bilmeyerek bat─▒n─▒n te┼čhircilik hastal─▒─č─▒ sergileniyor. Aile fertleri bile; ayn─▒ h├ónede, cep telefonu, televizyon ve bilgisayar─▒n ku┼čatmas─▒nda yaln─▒zl─▒─ča mahk├╗m.

Ras├╗lullah -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem- EfendimizÔÇÖin, hakk─▒nda;

ÔÇťCebr├óil -aleyhissel├óm- o derece s├╝rekli kom┼čuyu tavsiye etti ki; kom┼čunun kom┼čuya m├«ras├ž─▒ olaca─č─▒n─▒ zannettim.ÔÇŁ (Buh├ór├«, Edeb, 28) buyurdu─ču kom┼čuluk hakk─▒ ├ži─čneniyor; daire sakini, kap─▒ kom┼čusuyla sel├ómla┼čmamak, tan─▒┼čmamak i├žin ba┼č─▒n─▒ e─čerek yan─▒ndan ge├žip gidiyor.

├ťstad Necip Faz─▒l;

Hayattan canl─▒ ├Âl├╝m, g├╝nahtan bask─▒n rahmet;
Beyo─člu tepinirken, a─člar Karacaahmet.

diyordu. ┼×imdi alttaki daire KaracaahmetÔÇÖi, ├╝stteki Beyo─čluÔÇÖnu ya┼č─▒yor. ├ľyle ki; bu ba┼č─▒na buyruk ┬źtepinme┬╗, zaman zaman cinayetlere bile sebep olabiliyor.

┼×imdi yayg─▒nla┼čan s├╝permarketlerin yok etti─či bakkallar; mahalledeki herkesi tan─▒malar─▒ hasebiyle, oraya gelen bir yabanc─▒n─▒n ilk m├╝racaat merkezi olurdu. Durumu zay─▒f olan mahalleli, belli bir zamanda ├Âdemek kayd─▒yla, al─▒┼čveri┼čini yazd─▒rarak yapabilirdi. Hamiyet sahibi birisi de, zaman zaman, hayr─▒na bu veresiyeleri sildiriverirdi. ─░nsanl─▒k icab─▒ yan─▒nda paras─▒ olmayan bir sakin, bakkal─▒n;

ÔÇťL├óf─▒ m─▒ olur!ÔÇŁ itimad─▒yla, al─▒┼čveri┼čini ┬źge├žerken vermek ├╝zere┬╗ yapabilir; yan─▒ndaki ├žocuk, bakkal amcan─▒n;

ÔÇťBu da benden olsun.ÔÇŁ deyip uzatt─▒─č─▒ bir ┼čekerle sevinebilirdi. Bir nev├« ┬źg├Ân├╝l kazanma┬╗ yeri de olan bakkallardaki bu g├╝zel tez├óh├╝rler, onun yerini alan s├╝permarketlerle kayboldu. Art─▒k, hasbih├ól edecek bir muhatap bulunmuyor; bir yabanc─▒, mahalleden kimseyi soram─▒yor; ┬źbe┼č kuru┼č┬╗u eksik olan, al─▒┼čveri┼č yapam─▒yor, deftere yazd─▒ram─▒yor; hepsi i┼č├ži olan ├žal─▒┼čanlar kimseyi tan─▒m─▒yor, makine intizam─▒ ile i┼čine bak─▒yor…

┼×├╝phesiz zaman─▒n ├Ân├╝nde durulmaz; n├╝fus art─▒yor, ihtiya├žlar ├žo─čal─▒yor, yeni yeni teknoloji ├╝r├╝nleri devreye giriyor, d├╝nya k├╝├ž├╝l├╝yor… Ancak de─či┼čmeyen, unutulmamas─▒ gereken bir ┼čey var; insana tevd├« buyurulan il├óh├« vazife ve bunun gere─či olan istikamet. KurÔÇÖ├ón-─▒ KerimÔÇÖde;

ÔÇťHep birlikte All├óhÔÇÖ─▒n ipine (KurÔÇÖ├ónÔÇÖa) s─▒ms─▒k─▒ sar─▒l─▒n. Par├žalan─▒p b├Âl├╝nmeyin…ÔÇŁ (├él-i ─░mr├ón, 103) buyuruluyor. E─čer zaman─▒n getirdi─či menf├« cereyanlarla insan─▒n ├Âz├╝ ne kadar a┼č─▒n─▒r, y─▒pran─▒rsa; o nisbette insanl─▒ktan uzakla┼č─▒r; cemiyet mecr├ó─▒ndan ├ž─▒kar; d├╝nya cehenneme d├Âner. ─░nsan─▒ m├╝kerrem k─▒lan r├╗h├« de─čeri ne kadar sa─člam olur, asl─▒na uygun kal─▒rsa; o nisbette de melekiyet kesbeder; cemiyet, rahmet meltemleri ile fel├óha erer; d├╝nyaya ad├ólet h├ókim olur, cennete d├Âner. Tekrar d├╝nyan─▒n hayran oldu─ču, g─▒pta etti─či bir medeniyetin mensuplar─▒ olmak, b├Âyle bir cemiyeti kurmak i├žin; ortak m├ónev├« de─čerlerle dokunan ┼čahsiyeti muhafaza ederek, ┬źAllah Te├ól├óÔÇÖn─▒n ipine s─▒ms─▒k─▒ sar─▒lmak┬╗, fert fert insana ihsan buyurulan faz├«letlerle te├žhiz olmak gerekiyor.
________________

* ├ľmer D├ťZBAKAR, ─░.├ť. Fen-Ed. Fak. Sos. Bil. Dergisi, Y─▒l 4, sa. 5.