Duraklama D├Ânemi (1579-1699) OSMANLI-AVUSTURYA REKABET─░

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

OSMANLI-AVUSTURYA (1593-1606) SAVA┼×LARI

Sokullu Mehmed Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1579 y─▒l─▒nda ├Âl├╝m├╝yle ┬źDuraklama D├Ânemi┬╗ne giren Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin bu d├Ânemde en ├žok sava┼čt─▒─č─▒ ├╝lke, Avusturya olmu┼čtur.

1593ÔÇÖten 1606ÔÇÖya kadar s├╝ren ve Kanije ZaferiÔÇÖnin de kazan─▒ld─▒─č─▒ Osmanl─▒-Avusturya sava┼člar─▒; Avusturyal─▒lar taraf─▒ndan ┬źUzun T├╝rk Sava┼člar─▒┬╗ ya da ┬źUzun Sava┼člar┬╗ diye adland─▒r─▒ld─▒─č─▒ gibi, ilk ├žat─▒┼čmalar 1591ÔÇÖde ba┼člad─▒─č─▒ i├žin, ┬ź15 Y─▒l Sava┼člar─▒┬╗ olarak da an─▒lmaktad─▒r.

Kanun├«ÔÇÖnin MacaristanÔÇÖ─▒ fethederek, Orta AvrupaÔÇÖda kesin bir asker├« ├╝st├╝nl├╝k sa─člamas─▒n─▒ hi├žbir zaman i├žine sindiremeyen Avusturya; yakalad─▒─č─▒ her f─▒rsatta s─▒n─▒r ihl├ólleri yapmaktayd─▒. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin asker├« g├╝c├╝n├╝ b├╝sb├╝t├╝n eriten ─░ran seferleriyle u─čra┼čmas─▒ndan ve AnadoluÔÇÖda bir t├╝rl├╝ sona erdirilemeyen Cel├ól├« ─░syanlar─▒n─▒n bast─▒r─▒lmas─▒ ile ilgili s─▒k─▒nt─▒lar─▒ndan yararlanarak, b├Âlgede inisiyatifi ele ge├žirmek arzusunu ta┼č─▒maktayd─▒.

Papa ve di─čer Avrupa devletleri taraf─▒ndan olu┼čturulan yeni bir ha├žl─▒ ittifak─▒n─▒n s─▒n─▒rda ba┼člayan sald─▒r─▒lar─▒na kar┼č─▒ Bosna Beylerbeyi Telli Hasan Pa┼ča, 1593 y─▒l─▒nda Avusturya topraklar─▒na b├╝y├╝k bir ak─▒n harek├ót─▒na giri┼čti. Ancak bu giri┼čim, beklenmedik ve a─č─▒r bir ma─čl├╗biyetle neticelendi. Hasan Pa┼ča ve onunla birlikte sava┼čan ├žok say─▒da Osmanl─▒ askeri ┼čehid d├╝┼čt├╝. S─▒n─▒rda ya┼čanan bu tehlikeli geli┼čmeler ├╝zerine III. Murad, AvusturyaÔÇÖya sava┼č il├ón etti. Bu sava┼č─▒n gerek├žesi olarak da AvusturyaÔÇÖn─▒n 1533 y─▒l─▒nda yap─▒lm─▒┼č olan ─░stanbul Antla┼čmas─▒na uymayarak y─▒ll─▒k vergisini ├Âdememesini de gerek├že g├Âsterdi.

AvusturyaÔÇÖya yap─▒lacak bu sefer i├žin Sadrazam Sinan Pa┼ča komutas─▒nda bir Osmanl─▒ ordusu g├Ârevlendirildi. Budin Beylerbeyi de emrindeki kuvvetlerle orduya kat─▒ld─▒. Ancak d├╝┼čmanla giri┼čilen sava┼čta, Osmanl─▒ kuvvetleri bir kez daha ba┼čar─▒l─▒ olamayarak yenildi. Asker├« ├╝st├╝nl├╝─č├╝ ele ge├žiren Avusturya ordusu, MacaristanÔÇÖdaki ├žok say─▒da kaleyi ele ge├žirdi ve 1594 y─▒l─▒ bahar─▒nda da Estergon KalesiÔÇÖni ku┼čatma alt─▒na ald─▒. Ancak Osmanl─▒ takviye kuvvetlerinin yeti┼čmesi ├╝zerine, kaleyi almay─▒ ba┼čaramad─▒lar. Cephede bu olumsuz geli┼čmeler olurken; PapaÔÇÖn─▒n te┼čvikiyle Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne t├ób├« olan Erdel, Efl├ók ve Bo─čdan Beyleri de isyan edip Avusturya taraf─▒na ge├žtiler. ├ľte yandan Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin i├žine d├╝┼čt├╝─č├╝ asker├« ve siyas├« buhrana 1595 y─▒l─▒nda Padi┼čah III. MuradÔÇÖ─▒n beklenmedik vefat─▒ da tuz-biber ekti.

HAÇOVA MEYDAN MUHAREBESİ (1596)

Yeni Padi┼čah III. Mehmed; bu yenilgi haberine il├óveten, Estergon KalesiÔÇÖnin de d├╝┼čmesi ├╝zerine, devlet ileri gelenleri ve ordunun arzusuna uyarak, bizzat sefere ├ž─▒kmaya karar verdi.

III. Mehmed, 25 Haziran 1596ÔÇÖda ─░stanbulÔÇÖdan hareket etti. Erdel ile Avusturya aras─▒ndaki haberle┼čme yollar─▒n─▒ kontrol alt─▒nda bulunduran ve stratejik a├ž─▒dan ├Ânem ta┼č─▒yan E─čri KalesiÔÇÖni 19 g├╝n s├╝ren ku┼čatmadan sonra 12 Ekim 1596ÔÇÖda fethetti. Burada bir s├╝re konaklayan Osmanl─▒ kuvvetleri, Avusturya ordusu hakk─▒nda bilgi almak i├žin Ha├žovaÔÇÖya bir ├Ânc├╝ kuvvet g├Ânderdi. ├ľnc├╝ birli─čin yenilgiye u─čramas─▒ ├╝zerine derh├ól harekete ge├žen Osmanl─▒ merkez ordusu, Ha├žova meydan─▒nda Avusturya kuvvetlerini b├╝y├╝k bir yenilgiye u─čratt─▒. (26 Ekim 1596) Bu zafer, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n y─▒pranan imaj─▒n─▒ biraz olsun d├╝zeltti. Ayr─▒ca bu sava┼č, Osmanl─▒ tarihinin zaferle sonu├žlanan son b├╝y├╝k meydan sava┼č─▒ oldu. Bu b├╝y├╝k zaferden sonra s─▒n─▒r boylar─▒nda Avusturya ile kar┼č─▒l─▒kl─▒ ak─▒nlar d├╝┼č├╝k yo─čunlukla devam etti. Oysa Ha├žovaÔÇÖdan sonra asker├« a├ž─▒dan y├╝klenilse; b├Âlgede Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n her zaman hedeflemi┼č oldu─ču istikrar, sa─članabilir g├Âr├╝nmekteydi.

T─░RYAK─░ HASAN PA┼×A

1600 y─▒l─▒nda sefere ├ž─▒kan Sadrazam ─░brahim Pa┼ča, Osmanl─▒-Avusturya s─▒n─▒r─▒nda ve BelgradÔÇÖdan Orta AvrupaÔÇÖya a├ž─▒lan asker├« yol ├╝zerinde stratejik ├Âneme sahip Kanije KalesiÔÇÖni 40 g├╝nl├╝k ku┼čatman─▒n ard─▒ndan almay─▒ ba┼čard─▒. KanijeÔÇÖnin d├╝┼čmesi, Avusturya i├žin endi┼če verici bir geli┼čme olarak kabul edildi. Avusturya Ar┼čid├╝k├╝ Ferdinand, 50.000 ki┼čilik kuvvet ve 42 b├╝y├╝k topla Kanije ├Ân├╝ne gelerek kaleyi ku┼čatt─▒. (1601) Ordusunda; ba┼čta Avusturya ve Almanlar olmak ├╝zere, ─░talya, ─░spanya, Papal─▒k askerleriyle g├Ân├╝ll├╝ Frans─▒z ve Macar birlikleri de yer alm─▒┼čt─▒.

Osmanl─▒ askerleri 9 Eyl├╝lÔÇÖde top├žu at─▒┼č─▒yla kaleye sald─▒r─▒ya ba┼člayan m├╝ttefiklerin a├žt─▒─č─▒ gedikleri; geceleri bin bir zorlukla, kapatmaya ├žal─▒┼čm─▒┼člard─▒r. Tiryaki Hasan Pa┼ča; savunma s─▒ras─▒nda kalede 100 kadar top bulunmas─▒na ra─čmen, m├╝ttefik kuvvetlere, kalede top olmad─▒─č─▒ intib├ó─▒n─▒ vermi┼čtir. B├Âylece ├Ânc├╝ kuvvetleri aldatan Hasan Pa┼ča, esas Avusturya ordusu ku┼čatmaya ba┼člad─▒─č─▒nda ┼čiddetli bir top ate┼či ile d├╝┼čmana b├╝y├╝k z├óyiat verdirmi┼čtir. Bundan sonra Hasan Pa┼ča s─▒k s─▒k huru├ž harek├ót─▒ yapt─▒rarak m├╝ttefik kuvvetleri y─▒pratm─▒┼čt─▒r. Di─čer taraftan da SadrazamÔÇÖa haber g├Ândererek yard─▒m talebini anlatan mektuplar─▒, Avusturya ordusunun yol g├╝zerg├óh─▒na b─▒rakarak onlar─▒ yan─▒ltm─▒┼čt─▒r. Ancak ger├žekten de ihtiyac─▒ olan yard─▒m─▒ alamam─▒┼čt─▒r. Buna kar┼č─▒l─▒k takviye kuvvetler alan Avusturya ordusu; yeniden h├╝cuma ge├žmi┼č, bu ┼čiddetli h├╝cumlar, Hasan Pa┼čaÔÇÖn─▒n tedbir ve uygulamalar─▒ sayesinde bertaraf edilmi┼čtir. 18.000 ├Âl├╝ veren m├╝ttefik kuvvetlerin, bir avu├ž Osmanl─▒ kuvvetine kar┼č─▒ ba┼čar─▒s─▒z olmas─▒ askerin m├óneviy├ót─▒n─▒ art─▒rm─▒┼čt─▒r. Kaleyi ne pahas─▒na olursa olsun geri almak isteyen Ar┼čid├╝k; k─▒┼č bast─▒rd─▒─č─▒ h├ólde ku┼čatmadan vazge├žmemi┼č, askeri bar─▒nd─▒racak siperler ve yer alt─▒ mevzileri kazd─▒rm─▒┼čt─▒r. Hasan Pa┼ča; kalede bulunan askerin bir k─▒sm─▒yla d─▒┼čar─▒ ├ž─▒k─▒p ha├žl─▒ g├╝├žlerine h├╝cum etmi┼č, bu kar┼č─▒ sald─▒r─▒yla ┼ča┼čk─▒na d├Ânen m├╝ttefik kuvvetleri, her ┼čeyi b─▒rak─▒p ka├žmaya ba┼člam─▒┼člard─▒. Bu bozgun sonras─▒nda 47 top, 14.000 ─░talyan t├╝fe─či ve daha bir├žok sava┼č lev├óz─▒m├ót─▒ gan├«met al─▒nm─▒┼čt─▒r.1 Bozgundan ka├žanlar, Ar┼čid├╝kÔÇÖ├╝n etraf─▒nda yeniden toplanm─▒┼člarsa da Hasan Pa┼ča, ele ge├žirdi─či toplar─▒ ├╝zerlerine ├ževirerek Avusturyal─▒lar─▒ b├╝y├╝k bir yenilgiye u─čratm─▒┼čt─▒r. (18 Kas─▒m 1601)

Bu zafer haberi ─░stanbulÔÇÖa ula┼čt─▒─č─▒nda; b├╝y├╝k bir sevin├ž meydana getirmi┼č, ┼čenlikler yap─▒lm─▒┼čt─▒r. M├╝dafaada kahramanca ├žarp─▒┼čanlar─▒n r├╝tbeleri y├╝kseltilmi┼čtir. Padi┼čah III. Mehmed, Tiryaki Hasan Pa┼čaÔÇÖya vezirlik berat─▒yla birlikte ├že┼čitli hediyeler vermi┼čtir. Sultan III. Mehmed ayr─▒ca g├Ânderdi─či hatt-─▒ h├╝m├óyunda;

ÔÇťSen ki Kanije Beylerbeyi ve tedbirli vezirim Hasan Pa┼čaÔÇÖs─▒n. All├óhÔÇÖ─▒n yard─▒m─▒yla yapt─▒─č─▒n hizmet bana bildirilip, esirgemedi─čin ├žal─▒┼čmalar─▒n ┼č├╝kranla kar┼č─▒land─▒. Berhud├ór olas─▒n. Sana vezirlik verdim. Seninle beraber kalede ku┼čat─▒lm─▒┼č olan askerlerim ki, m├ónen o─čullar─▒m demektir, y├╝zleri ak olsun.ÔÇŁ diyerek kahramanlar─▒ takdir etmi┼čtir.2

Sonu├ž olarak; bir kahramanl─▒k ni┼č├ónesi ve asker├« sevk ve idarede bir maharet ├Ârne─či olan bu savunma sayesinde Avusturya askeri hez├«mete u─črat─▒lmaya muvaffak olundu. Tiryaki Hasan Pa┼čaÔÇÖn─▒n, KanijeÔÇÖde sergilenen savunmayla birlikte kale ├ževresinde cereyan eden muharebenin sevk ve idaresinde g├Âsterdi─či b├╝y├╝k ba┼čar─▒s─▒, tabi├« ve sun├« engelleri a┼čmadaki ├╝st├╝n zek├ó ve kabiliyeti, her t├╝rl├╝ takdirin ├╝st├╝nde kabul edilmektedir. Ayr─▒ca harp taktiklerini en iyi ┼čekilde kullanarak sil├óh, ara├ž ve gere├ž bak─▒m─▒ndan kendisinden kat kat ├╝st├╝n olan m├╝ttefik kuvvetlere kar┼č─▒ psikolojik harp y├Ântemlerini ba┼čar─▒yla uygulayarak ├╝st├╝nl├╝k sa─člam─▒┼čt─▒r. Tiryaki Hasan Pa┼ča ilerlemi┼č ya┼č─▒na ra─čmen, duraklama devrinde, asker├« disiplin ve fed├ók├órl─▒k hislerinin zay─▒flamaya ba┼člad─▒─č─▒ bir ortamda, kuvvetli ┼čahsiyetinin etkisiyle, emrindeki askerlerden tek v├╝cut bir kitle te┼čkil edebilmi┼čtir.

Bu bol gan├«met elde edilen ├╝st├╝n taktiklerle d├╝┼čman─▒ ma─čl├╗p eden savunmadan sonra, Osmanl─▒ kuvvetleri, b├Âlgede bozulan dengeleri yeniden kurmak amac─▒yla Macar ve Erdel (bu g├╝nk├╝ bat─▒ ve orta Romanya) beyli─činde Osmanl─▒ idaresini tekrar kurma giri┼čimlerinde bulundu. Erdel beyinin Avusturya ile gizlice anla┼čarak ErdelÔÇÖdeki baz─▒ kalelere Avusturya askerleri yerle┼čtirmesi ve Ortodoks Romen halka ├že┼čitli mezalimlerde bulunmas─▒ ├╝zerine halk, Bo├žkay─▒ isimli bir Erdel beyzadesi ├Ânderli─činde Avusturyal─▒lara isyan bayra─č─▒ a├žt─▒. Bu geli┼čmeler Osmanl─▒ yetkilileri taraf─▒ndan dikkatlice takip edilmekteydi. Nitekim Vezir-i ├ézam Lala Mehmed Pa┼čaÔÇÖya m├╝racaat ve kendisinden yard─▒m talep edilmesi ├╝zerine kendisine Erdel krall─▒─č─▒ berat─▒, bir ta├žla beraber g├Ânderildi. Ve her t├╝rl├╝ yard─▒m─▒n yap─▒laca─č─▒ bildirildi. Bununla da yetinilmeyerek asker├« ba┼čar─▒lar─▒ i├žin fiilen kuvvetler sevk edildi. Estergon KalesiÔÇÖni zaptettikten sonra Sadrazam Lala Mehmed Pa┼ča, Pe┼čte sahras─▒nda on bin civar─▒ndaki Macar halk─▒ ├Ân├╝nde Bo├žkay─▒ÔÇÖya, Erdel krall─▒k tac─▒n─▒ giydirip beline k─▒l─▒├ž ku┼čatt─▒. B├Âylece Bo├žkay─▒ Avusturya kuvvetlerine kar┼č─▒ g├╝├žlendirilmi┼čti. ├ľte yandan Efl├ók b├Âlgesinde de Osmanl─▒ otoritesi nisbeten sa─čland─▒ktan sonra, Avusturya ile taraflar─▒n uzla┼čt─▒─č─▒ Zitvatorok Antla┼čmas─▒ (Kas─▒m 1606) imzaland─▒.

Z─░TVATOROK ANTLA┼×MASI

Taraflar─▒n kesin ├╝st├╝nl├╝k kurmada zorland─▒─č─▒, kendi i├ž meselelerinin artt─▒─č─▒ bir siyas├« durum, iki taraf─▒ da bar─▒┼ča yakla┼čt─▒rd─▒.

Anla┼čmaya g├Âre; E─čri ve Kanije Kaleleri T├╝rklerde kalacakt─▒. Ayr─▒ca Avusturya h├╝k├╝mdar─▒ Bec Kral─▒ ┼čeklinde a┼ča─č─▒lanmayacak ve Kayser unvan─▒yla Osmanl─▒ padi┼čah─▒na denk kabul edilecekti.3 AvusturyaÔÇÖn─▒n her y─▒l ├Âdedi─či vergi kald─▒r─▒lmakta, bir defaya mahsus 200.000 kara kuru┼č tazminat vermeyi kabul etmekteydi. Bar─▒┼č 20 y─▒ll─▒─č─▒na ge├žerli olacakt─▒.

Bu antla┼čmaya g├Âre, g├Âr├╝n├╝┼čte Osmanl─▒lar─▒n birka├ž kale ve ┼čehir almas─▒yla ├╝st├╝n olarak kazan─▒lm─▒┼č, fakat hakikatte ise devletin m├ónen sukutunun birinci kademesini te┼čkil etmi┼čtir. Muharebenin on d├Ârt sene s├╝rmesi, Osmanl─▒ ordusunun art─▒k Kanun├« devrindeki enerjisini kaybetti─čini g├Âstermi┼čtir.4
____________________________

1 Uzun├žar┼č─▒l─▒, Osmanl─▒ Tarihi, TTK Bas─▒mevi, Ankara, 1983, c. III, s. 89.
2 age., s. 90.
3 Nicolae Jorga, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču Tarihi, Yeditepe Yay─▒nevi, c. 3, s. 286.
4 age., s. 98.