MÂNEVİYAT

YAZAR : H. K├╝bra ERG─░N hkubraergin@hotmail.com

Ge├žti─čimiz y─▒l, bir kitap kendi anadilinde yay─▒nlanmadan ├Ânce T├╝rk├žeye terc├╝me edilerek ilk kez T├╝rkiyeÔÇÖde yay─▒nland─▒. Kitab─▒n ismi: ┬źAteistler ─░├žin Din: ─░nan├žs─▒zlara D├«nin Yararlar─▒ Rehberi┬╗ (Religion for atheists: A non-believerÔÇÖs guide to the uses of religion)

Kitab─▒n yazar─▒, ─░svi├žre k├Âkenli ─░ngiliz vatanda┼č─▒ Alain de BottonÔÇÖun, T├╝rkiyeÔÇÖden gazetecilere verdi─či r├Âportajlar─▒; sanki kendi ├╝lkesindeki Dawkins benzeri agresif (sald─▒rgan, tahamm├╝ls├╝z, sert) ateistlerden b─▒km─▒┼č; ┬źD├«nin hi├ž mi iyi yan─▒ yok?┬╗ dercesine bir kitap yazmaya kalkm─▒┼č bir yazar intib├ó─▒ b─▒rak─▒yor. Bilhassa;

ÔÇťDinlerin sek├╝ler toplumun bug├╝ne kadar kar┼č─▒lamay─▒ ba┼čaramad─▒─č─▒ iki temel ihtiyaca cevap verdi─čini kabul edebiliriz:

Birincisi; bencil ve ┼čiddete e─čilimli i├žg├╝d├╝lerimize ra─čmen, topluluklar i├žinde uyumlu olarak ya┼čama ihtiyac─▒.

─░kincisi; meslek├« ba┼čar─▒s─▒zl─▒k, problemli ili┼čkiler, sevdi─čimiz insanlar─▒n ├Âl├╝m├╝, yozla┼čma ve y─▒k─▒m kar┼č─▒s─▒ndaki savunmas─▒zl─▒─č─▒m─▒z─▒n yol a├žt─▒─č─▒ ac─▒lara katlanma ihtiyac─▒…

Modern ateizmin ba┼čl─▒ca yan─▒lg─▒s─▒; temel ilkelerinin reddine ra─čmen, dinlerin pek ├žok y├Ân├╝n├╝n ge├žerlili─čini korumas─▒n─▒ g├Ârmezden gelmesi.ÔÇŁ gibi c├╝mlelerini g├Âz ├Ân├╝ne al─▒rsan─▒z…

Asl─▒nda yazar─▒n g├Âr├╝┼čleri, kendisinin de kitab─▒nda bahsetmi┼č oldu─ču gibi pek yeni de─čil. Hatt├ó onun d├╝┼č├╝nce ve teklifleri, kitab─▒nda bahsetti─či ComteÔÇÖnin -ateist bir din kurmak, takvimi bu yeni il├óhs─▒z d├«ne g├Âre yeniden yap─▒land─▒rmak gibi- hi├žbir zaman hayata ge├žirilememi┼č d├╝┼č├╝ncelerinden daha ├žok, Amerikan transandantalizminin teklif etti─či d├╝┼č├╝nceye uyuyor.

Her ne kadar bu ak─▒m─▒n ├Ânemli s├«m├ólar─▒ ateist de─čil bir ├že┼čit deist olsalar da, ─░ngiliz pragmatizm-agnostizm zihniyetinden beslenmi┼č olmas─▒n─▒n sonucu olarak aynen de BottonÔÇÖun teklif etti─či gibi;

┬źDinler, insan─▒n i├ž ├ólemini d├╝zenlemek ve hayat─▒na rehberlik etmek i├žin faydal─▒ y├Ânlere sahiptirler.┬╗ d├╝┼č├╝ncesindeydiler. Hatt├ó sahihlik aray─▒┼č─▒nda olmadan, hak-b├ót─▒l ay─▒rt etmeden s─▒rf icra etti─či fonksiyonunu g├Âz ├Ân├╝ne alarak, b├╝t├╝n inan├ž ve uygulamalara ge├žerlilik kazand─▒ran anlay─▒┼člar─▒ sebebiyle; AmerikaÔÇÖy─▒ bin bir t├╝rl├╝ modernize, sentetik din ve mezheple doldurdular.

Zaten bu ak─▒m; tabiatla yarat─▒c─▒ aras─▒nda bir ├že┼čit birlik oldu─čuna inan─▒yor, vahiyle ilham aras─▒nda pek fark g├Ârm├╝yor, bu y├╝zden her ferdin kendi ├žabas─▒yla k├óinatta yayg─▒n h├ólde bulunan ruhla temasa ge├žmesini ileri s├╝r├╝yordu. Bu y├╝zden her t├╝rl├╝ r├╗h├« ├žal─▒┼čmay─▒ birbirine e┼čde─čer g├Âren ve hepsinde de ferdin kendi ├žabas─▒n─▒ y├╝celten ve ├ódeta ┬źm├ónev├« teknoloji┬╗ diyebilece─čimiz, ├žo─čunlukla psikolojik telkin esasl─▒ ├žal─▒┼čmalara uygun bir zemin ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒.

Fakat de BottonÔÇÖun;

ÔÇťBir tutam Kabala, bir tutam Budizm harmanlay─▒p bir mumla ib├ódete de kar┼č─▒y─▒m.ÔÇŁ s├Âz├╝nden anlad─▒─č─▒m─▒z kadar─▒yla o, bu ak─▒mlardan da usanm─▒┼č gibi g├Âr├╝n├╝yor. Art─▒k elinde teleskopla kurtar─▒c─▒ s├╝per uzayl─▒lar bekleyenlerden tutun, G├╝ne┼čÔÇÖe ve AyÔÇÖa tapan, tap─▒naklar─▒nda insan kurban eden kavimlerin harabelerinde buldu─ču kal─▒nt─▒lardan keh├ónetler d├╝zenlere kadar t├╝rl├╝ t├╝rl├╝ inan├žlar, insandaki inanma ihtiyac─▒n─▒ en k├Ât├╝ ┼čekliyle istismar ettiler.

Herh├ólde bu durumun tesiriyle olsa gerek, de Botton inanca ┼čiddetle kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒yor. Onun teklifi:

ÔÇťDinlerin i├žinden tanr─▒ inanc─▒ hari├ž tutularak; e─čitimden sanata, kibarl─▒ktan dayan─▒┼čma duygusuna hayat─▒ do─črudan etkileyen yorumlar─▒ almak ve yeni bir ┬źdin┬╗ imal etmek!ÔÇŁ

Dinlerin i├žinden sadece tanr─▒ inanc─▒n─▒ al─▒p gerisini atan EmersonÔÇÖun tam z─▒dd─▒ yani… Ancak EmersonÔÇÖla de BottonÔÇÖun fikirlerini, aileleri ve hayat hik├óyeleriyle birlikte kar┼č─▒la┼čt─▒rd─▒─č─▒n─▒zda bir benzerlik dikkati ├žekiyor. Sanki her iki d├╝┼č├╝n├╝r de fikirlerini daha ├žok kendi ya┼čad─▒klar─▒ ├ževreye, hatt├ó bizzat kendi ailelerine kar┼č─▒ bir tepki olarak geli┼čtirmi┼č gibi g├Âr├╝n├╝yorlar. ─░nan├žlara ┼čiddetle kar┼č─▒ ve d├«ne kar┼č─▒ alayc─▒ bir ebeveyn taraf─▒ndan yeti┼čtirildi─čini s├Âyleyen de Botton, her ne kadar inan├žs─▒zl─▒ktan dolay─▒ hi├ž ┼čik├óyeti olmad─▒─č─▒n─▒ s├Âylese de, d├«nin hayata ve insan─▒n i├ž ├ólemine getirdi─či m├ón├ó ve de─čerden kendisini mahrum eden ailesine kar┼č─▒ biraz sitemk├ór gibi. Mesel├ó onlar─▒n inanan insanlara tepeden bakan ve bu ├ža─čda inanmay─▒ komik bulan tavr─▒n─▒ ┬źdar kafal─▒ ateizm┬╗ olarak adland─▒r─▒yor.

Buna mukabil, Protestan rahibi bir baban─▒n o─člu ve dedenin torunu olarak yeti┼čen Emerson ise; m├╝essesele┼čmi┼č dinler aleyhindeki g├Âr├╝┼člerini b├╝y├╝k ihtimalle kendi yak─▒n ├ževresinde ┼čahit oldu─ču h├ódiseler sebebiyle geli┼čtirmi┼čtir. Sanki her iki d├╝┼č├╝n├╝r de bir yandan kendi babalar─▒n─▒n yolundan giderken, bir yandan da onlarda g├Âr├╝p tecr├╝be ettikleri s─▒k─▒nt─▒l─▒ durumlara k─▒sm├« bir ├ž├Âz├╝m ├╝retiyor gibi g├Âr├╝n├╝yorlar.

Fakat her ikisinin ├ž├Âz├╝m├╝ de mevcut karma┼čay─▒ daha da dallan─▒p budakland─▒racak bir ├že┼čitlenmeden ba┼čka bir ┼čey ortaya koymuyor. Hi├žbiri, hayata sahih kayna─č─▒ olan bir ├«manla m├ón├ó ve gaye getiren ve bu gaye i├žin insan benli─čini, ebed├« hayat inanc─▒yla te┼čvik eden Hak d├«nin yerine ge├žebilecek ┼čeyler de─čil. Hatt├ó d├«ni s─▒rf psiko-sosyal fonksiyonlar─▒ y├Ân├╝nden ele al─▒p faydac─▒ bir anlay─▒┼čla de─čerlendirmenin bile bir ge├žerlili─či olmayacakt─▒r. ─░nanca de─čil akla dayanan bir g├Ârev ahl├ók─▒n─▒ daha ├Ânce Kant da teklif etmi┼čti ama sonu├ž ortada. Mesel├ó d├«nin ahl├ók├« tavsiyelerini ve dayan─▒┼čma r├╗hunu, All├óhÔÇÖ─▒n r─▒z├ós─▒ ve ├óhiret m├╝k├ófat─▒ s├Âz konusu olmadan nas─▒l tesirli h├óle getirebilirsiniz ki?!. Samim├« ve teslim olunmu┼č bir ├«man s├Âz konusu olmad─▒k├ža, taklid├« bir mens├╗biyetin bile insanlar─▒ bu konuda yeterince te┼čvik edemedi─či ortada…

De Botton kitab─▒nda; ┬źsek├╝ler tap─▒naklar kurulmas─▒, azizler edinilmesi, takvimin d├«n├« g├╝nlere alternatif ├Âzel g├╝nler belirlenerek tertiplenmesini teklif ederken; bunun daha ├Ânce Marksist d├╝┼č├╝nceyle yap─▒lanlardan daha ince, daha zevkli olmas─▒ gerekti─či┬╗ni s├Âyleyerek meseleyi bir estetik meselesine indirgiyor. Oysa mesele o kadar basit de─čil.

De BottonÔÇÖun; ┬źdinmi┼č gibi m├╝essesele┼čmi┼č ateist bir ahl├ók okulu┬╗ teklifi, EmersonÔÇÖun; ┬źm├╝essesele┼čmi┼č d├«n├« inan├žlar─▒n modern insana hitap etmedi─či┬╗ fikrinin neredeyse tam z─▒dd─▒n─▒ i┼čaret ediyor. Bu m├╝esseseler m├ónev├« bir kontrol olmadan, ne kadar ahl├ók├« olabilir ve ne kadar ahl├ók├« olarak i┼čletilebilir? Her ┼čeyi g├Âren ve hesaba ├žeken bir il├óha, ├óhirette ceza ve m├╝k├ófata ├«man esas─▒na dayanan d├«n├« m├╝esseselerin bile tam olarak uzak kalamad─▒─č─▒ yolsuzluklardan nas─▒l sak─▒nabilecek?

Hem bug├╝n al─▒┼čveri┼č merkezlerinin, konser salonlar─▒n─▒n, stadyumlar─▒n ve benzeri e─člence alanlar─▒n─▒n ├ódeta sek├╝ler bir tap─▒na─ča d├Ân├╝┼čt├╝─č├╝n├╝; modern insan─▒n, r├╗hunun sanc─▒lar─▒n─▒ buralarda dindirmeye ├žal─▒┼čt─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyen d├╝┼č├╝n├╝rler var. Hayata ve ├Âl├╝me dair sahih ve tatmin edici bir a├ž─▒klama sunan ve bunun gere─či i├žin rehberlik eden bir d├«nin bo┼člu─čunu; ne kadar entelekt├╝el ve estetik olsa da hi├žbir be┼čer├« ├žaban─▒n dolduramayaca─č─▒n─▒ g├Ârmek zor de─čil.

Bat─▒ d├╝nyas─▒ndaki bu h├ódiseleri bahse konu etmemin sebebi sadece, asl─▒nda balland─▒r─▒la balland─▒r─▒la rekl├óm edilerek ateist propagandas─▒na ├ólet edilen bu kitab─▒n, yeni bir ┼čey s├Âylemedi─či de─čil; ├╝lkemizde ya┼čanan m├ónev├« ├žalkant─▒lar─▒n asl─▒nda d├╝nyada olup bitenlerin bir g├Âlgesi oldu─čunu fark etmemiz…

Bizler de ├╝lkemizde ne zamandan beri; tasavvuf tarihinden baz─▒ anla┼č─▒lmas─▒ zor mesele ve eserin c─▒mb─▒zlanarak ├ž─▒kar─▒l─▒p modern tasavvurlarla eklemlendirilerek keyf├« yorumland─▒─č─▒ hatt├ó KurÔÇÖ├ón-─▒ Kerim ├óyetlerinin bile ayn─▒ ┼čekilde, KurÔÇÖ├ónÔÇÖ─▒n b├╝t├╝n├╝ne ve tefsir gelene─čine ba─čl─▒ kalma ihtiyac─▒ hissedilmeden gayet keyf├« bir ├╝sl├╗pla tevil edildi─či gruplar─▒n t├╝redi─čini g├Ârd├╝k ve g├Âr├╝yoruz. Bunlar─▒n AmerikaÔÇÖdaki bu bahsi ge├žen transandantalizm ak─▒m─▒yla ilgisi oldu─čunu, hatt├ó bir nevi uzant─▒s─▒ say─▒labilece─čini bilerek mevzuu ele al─▒rsak; i├ž y├╝z├╝n├╝ daha iyi g├Ârebiliriz. Hatt├ó onlara nazaran daha masum g├Ârd├╝─č├╝m├╝z baz─▒ ak─▒mlar─▒n, mesel├ó ib├ódetlerin sa─čl─▒─ča faydas─▒ndan abart─▒l─▒ bir ┼čekilde bahseden, du├ó ve yakar─▒┼člarda KurÔÇÖ├ón ve S├╝nnetÔÇÖte tavsiye edilen ├Ârnekler yerine ferd├« yorumlar─▒ koyan, f─▒k─▒h ├Âl├ž├╝lerine kolayca teferruat nazar─▒yla bakabilen anlay─▒┼člar─▒n da bat─▒yla fazla etkile┼čim h├ólinde olman─▒n yan tesirleri olarak de─čerlendirilmesinde fayda var.

B├╝t├╝n bunlar─▒ g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nca, ┼ču ├óhirzamanda d├«nimizi nereden alaca─č─▒m─▒za son derece itina g├Âstermemiz gerekti─čini rahatl─▒kla g├Ârebiliyoruz.