Duraklama D├Ânemi (1579-1699) CEL├éL├Ä ─░SYANLARI

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

 

─░SYANLAR ├ľNCES─░ GENEL DURUM

1579 y─▒l─▒ndan itibaren ├žo─ču yetersiz veya ├žocuk ya┼čtayken ba┼ča ge├žen padi┼čahlar─▒n zay─▒f y├Ânetiminde; Osmanl─▒ devlet merkezinde, b├╝y├╝k bir idar├« karma┼ča ya┼čanmaya ba┼čland─▒. Vezirler, saray a─čalar─▒ ve ilmiye s─▒n─▒f─▒ aras─▒ndaki ├žeki┼čmeler, ta┼čra y├Ânetimlerini de olumsuz etkiledi ve ├╝lkenin her taraf─▒nda ba┼č─▒bozukluk meydana geldi. Ad├óletsizlik, kanunsuzluk, makam ve mans─▒p sahibi ki┼čilerin r├╝┼čvete bula┼čmas─▒ gibi olumsuzluklar idar├« mekanizmada o denli yayg─▒nl─▒k kazanm─▒┼čt─▒ ki; Fuz├╗l├«ÔÇÖnin;

ÔÇťSel├óm verd├╝m, r├╝┼čvet de─č├╝ld├╝r dey├╝ almad─▒lar!ÔÇŁ ┼čeklinde edebiyat─▒m─▒zda yer alan ├╝nl├╝ ifadesini hakl─▒ ├ž─▒karmaktayd─▒.

AvrupaÔÇÖdan Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne ka├žak yollardan giren g├╝m├╝┼č, g├╝m├╝┼čten kesilen Osmanl─▒ para birimi ak├ženin de─čerinin d├╝┼čmesine sebep oldu. Mustafa AKDA─×ÔÇÖa g├Âre; II. B├óyezid zaman─▒nda 100 dirhem g├╝m├╝┼čten 280 ak├že kesilirken, 1596 s─▒ralar─▒nda ayn─▒ miktar g├╝m├╝┼čten 950 ak├že kesiliyordu. Tabi├« olarak ak├ženin itibar├« k─▒ymeti de ayar d├╝┼čmesiyle beraber inmi┼č, bir flori alt─▒n─▒n─▒n resm├« r├óyici 35 ak├žeden 120 ak├žeye ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Bu da Osmanl─▒ ekonomisini etkileyerek o y─▒llarda teorisi yeterince bilinmeyen enfl├ósyonu azd─▒rm─▒┼čt─▒r. Neticede pazar esnaf─▒ ve halk, ├╝lkede o g├╝ne kadar g├Âr├╝lmemi┼č y├╝ksek bir enfl├ósyonla kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kald─▒. Huzursuzluk bununla da s─▒n─▒rl─▒ kalmad─▒, ├╝lkenin de─či┼čik b├Âlgelerinde a┼č─▒r─▒ u├ž mezhep taraftarlar─▒n─▒n da kat─▒ld─▒─č─▒ sosyal patlamalara yol a├žt─▒.

Bu d├Ânemin talihsizliklerinden biri de, Osmanl─▒ topraklar─▒n─▒n 1591-1595 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čad─▒─č─▒ kurakl─▒kt─▒r. Bu kurakl─▒k, son 600 y─▒l─▒n en uzun s├╝reli kurakl─▒─č─▒yd─▒.1 Nitekim AnadoluÔÇÖda y─▒k─▒c─▒, kavurucu kurakl─▒k ├ófetlerinin ard─▒ndan ilk Cel├ól├« ─░syan─▒ 1596 y─▒l─▒nda patlak verdi.

K─▒sacas─▒ padi┼čahlar kif├óyetsiz, vezirler ├žaps─▒z ve ├ž─▒karc─▒, esnaf a─č─▒r vergi y├╝k├╝ alt─▒nda bunalm─▒┼č ve milletleraras─▒ pazarlardan olumsuz etkilenerek yoksulla┼čm─▒┼č, yeni├žeriler ve eyaletlerden gelen t─▒marl─▒ sipahiler, do─ču ve bat─▒ya y├Ânelik ─▒srarl─▒ ve uzun s├╝ren seferlerden dolay─▒ yorgun ve b├«tap d├╝┼čm├╝┼č vaziyetteydi. Gerek bu durumdan son derece rahats─▒z re├óy├ón─▒n sava┼č y├╝k├╝ alt─▒nda ezilmesi, gerekse cel├ól├« e┼čk─▒y├ólar─▒n─▒n AnadoluÔÇÖda dirlik ve d├╝zen b─▒rakmamas─▒, d├Ânemin hazin bir koreografisini olu┼čturmaktayd─▒.

CELÂLÎ İSYANLARI

D├╝nyada Osmanl─▒ Devleti aleyhine ekonomik, asker├« ve siyas├« bir├žok de─či┼čiklik ya┼čan─▒rken; ─░mparatorlu─čun itici g├╝c├╝ T├╝rklerin yo─čun olarak ya┼čad─▒─č─▒ AnadoluÔÇÖnun bir├žok yerinde ├Ân├╝ al─▒namayan isyanlar meydana geldi. Yap─▒lan ├žok say─▒da ara┼čt─▒rman─▒n sonucu; bu isyanlar─▒n, daha ├žok t─▒mar d├╝zeninin bozulmas─▒ndan kaynakland─▒─č─▒n─▒ g├Âsterir niteliktedir. Sava┼č d├Âneminde ba┼čar─▒yla askerlik g├Ârevini yerine getiren t─▒marl─▒ sipahiler, bar─▒┼č zaman─▒nda da hem halk─▒n g├╝venli─čini sa─člamak hem de tar─▒m ├╝retimini ger├žekle┼čtirmek gibi hayat├« bir vazife icr├ó etmekteydi.

1520ÔÇÖli y─▒llardan itibaren olduk├ža s─▒k ger├žekle┼čen ve uzun s├╝ren sava┼člar, mal├«, idar├«, sosyal bir├žok problemin olu┼čmas─▒na yol a├žt─▒. Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n asker kayna─č─▒n─▒ ve sava┼č giderlerini AnadoluÔÇÖdan kar┼č─▒lama gelene─či, t├╝m toplum kesimlerinde b─▒kk─▒nl─▒k verecek ve mal├« bak─▒mdan tahamm├╝l edilemeyecek seviyeye ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Mesel├ó III. MehmedÔÇÖin 1596 y─▒l─▒n─▒n Haziran ay─▒ndaki Ha├žova Seferi piyasalardan daha fazla mal ├žekilmesine yol a├žt─▒. Yola ├ž─▒kacak yeni├žerilerin, hububat─▒ zorla almas─▒; d├╝kk├ónlar─▒n kapanmas─▒na sebep oldu ve arpan─▒n kile fiyat─▒n─▒ 50 ak├ženin ├╝zerine ├ž─▒kard─▒.2

Topra─č─▒ ekmek i├žin i┼čg├╝c├╝ bak─▒m─▒ndan giderek yoksunla┼čan halk, ├žaresiz bir bi├žimde AnadoluÔÇÖda asker ka├ža─č─▒ ba┼č─▒bozuk sipah├« b├Âl├╝klerinin eline d├╝┼čm├╝┼čt├╝. S─▒k─▒nt─▒lar─▒n artmas─▒ ├╝zerine ┼čehirlere g├Â├ž h─▒zland─▒. ├ľte yandan zavall─▒ re├óy├ó, medrese d├╝zenindeki bozulmalara paralel olarak ┼čehirlerde do─čru d├╝r├╝st e─čitimlerini tamamlayamayan, i┼čsiz ve istismarc─▒ bir suhte (├Â─črenci) kitlesinin de y├╝k├╝n├╝ ta┼č─▒mak zorunda kald─▒. ─░syanlar─▒n bast─▒r─▒lamay─▒┼č─▒n─▒n bir di─čer sebebi de, merkez├« y├Ânetimde g├╝├ž kayb─▒na u─črayan pa┼ča ve y├Âneticilerin AnadoluÔÇÖya ge├žerek var olan olumsuzluklar─▒ siyas├« ikballerine dayanak yapmalar─▒yd─▒. Bu isyanlar─▒n en b├╝y├╝─č├╝ Karayaz─▒c─▒ isyan─▒yd─▒. Kalendero─člu (1607), Muslu ├çavu┼č (1607), Yusuf Pa┼ča (1607), Cenneto─člu (1625), ─░lyas Pa┼ča (1627), Canbulato─člu ve Karahaydaro─člu (1647) adl─▒ ┼čah─▒slar, dirliklerinin ellerinden al─▒nmas─▒ veya mahall├« idarecilerin halka kar┼č─▒ yapt─▒klar─▒ zul├╝mlerden dolay─▒ ayaklanan di─čer cel├ól├«ler olmu┼čtur.

KARAYAZICI ─░SYANI

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde ilk b├╝y├╝k cel├ól├« isyan─▒, XVI. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒nda, Karayaz─▒c─▒ lakab─▒ ile bilinen Abd├╝lhalim taraf─▒ndan ba┼člat─▒ld─▒. Resm├« bir g├Ârevi olan Karayaz─▒c─▒ÔÇÖn─▒n isyan etme sebebi tam olarak bilinmemekle beraber, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin y├╝zy─▒l─▒n ortalar─▒ndan itibaren ge├žirdi─či d├Ân├╝┼č├╝m├╝n bir sonucu oldu─ču s├Âylenebilir. 1599 civar─▒nda UrfaÔÇÖda isyan eden Karayaz─▒c─▒, k─▒sa zamanda g├╝c├╝n├╝ ve n├╝fuzunu art─▒rd─▒ ve 1,5 y─▒l s├╝reyle UrfaÔÇÖya h├ókim oldu. Osmanl─▒ Devleti, cel├ól├« liderine sancakbeyli─či makam─▒ vermek s├╗retiyle isyan─▒ ├Ânlemeye ├žal─▒┼čt─▒. Ancak Karayaz─▒c─▒; Amasya ve ├çorumÔÇÖda sancakbeyli─či yapt─▒─č─▒ d├Ânemde de halka bask─▒ ve zul├╝mde bulunmaktan, etraf─▒ tahrip etmekten geri durmad─▒. Faaliyetlerini Sivas ve Dulkadir eyaletlerini i├žine alacak ┼čekilde geni┼čleten Karayaz─▒c─▒ ve birlikleri; b├Âlgedeki halk─▒ tehdit ederek a─č─▒r salmalarla para toplad─▒lar, halk─▒n mal ve erzak─▒n─▒ ya─čma ettiler. ─░nsanlar; cel├ól├«lerin korkusundan topraklar─▒n─▒ terk ederek, m├╝stahkem ┼čehir ve kasabalara g├Â├ž ettiler. ├ťzerine g├Ânderilen Osmanl─▒ kuvvetlerine kar┼č─▒ zaman zaman ba┼čar─▒ kazanan bu cel├ól├« lideri, son muharebesinde Ba─čdat valisi ve cel├ól├« serdar─▒ Hasan Pa┼čaÔÇÖya ma─čl├╗p olmu┼č ve ka├žt─▒─č─▒ Canik da─člar─▒nda ├Âlm├╝┼čt├╝r (1602).3

D├Ânemin olaylar─▒n─▒ ara┼čt─▒ran Mustafa AKDA─×, cel├ól├« ayaklanmalar─▒n─▒n sosyal yap─▒y─▒ nas─▒l etkiledi─čini kitab─▒nda ┼č├Âyle ├Âzetlemektedir:

Cel├ól├« ┬źmirim├«ran sekbanlar─▒┬╗, suhte, sipah zorbas─▒ b├Âl├╝kleri gibi t├╝rlere ayr─▒lan b├╝y├╝k soyguncu gruplar; az─▒l─▒ ba┼čbu─člar─▒n ard─▒na tak─▒larak k├Âyleri talan etmeye ba┼člam─▒┼člard─▒r. Bu olaylar─▒n yaratt─▒─č─▒ kar─▒┼č─▒kl─▒klarda; pek ├žok halk, ├žiftini ├žubu─čunu b─▒rakarak k├Ây├╝nden ka├žt─▒─č─▒ i├žin, bunlardan gen├ž olan erkeklerin gidip ├Âtede ba┼čka bir isyanc─▒ gruba kat─▒lmalar─▒ ile sekban b├Âl├╝kleri bir ├ž─▒─č gibi b├╝y├╝m├╝┼č, art─▒k pek ├žok k├Âyler n├╝fuslar─▒n─▒n ├╝├žte ikisini kaybettikleri gibi, cel├ól├«lere ya da ├Âteki soyguncu gruplara k─▒┼člak, yazlar─▒ da ┼čehirlere-kasabalara sald─▒r─▒lar─▒nda e─črek olmu┼člard─▒r. Bu denli geni┼č g├Â├žmelerin sonucu olarak, bir haylisi ─▒ss─▒z kalan k├Âylerden topraklar─▒ verimli olanlar─▒n b├╝y├╝k ├žo─čunlu─čunda kapu kullar─▒, ├╝mer├ó, ├žavu┼č, m├╝derris ve halktan g├╝├žl├╝ olanlar ├žiftlik kurmu┼člard─▒r. ├çiftlik sahipleri ├╝retimde; ekincili─či de─čil, hayvanc─▒l─▒─č─▒ ├╝st├╝n tuttuklar─▒ i├žin, ka├žan k├Âyl├╝lerin kerpi├ž, har├žs─▒z duvar ve ba┼čka ┼čeylerden yap─▒lm─▒┼č harap k─▒l─▒kl─▒ konutlar─▒ yerine, bu gibi k├Âylerde ├žiftliklerin haremlik-sel├óml─▒k b├Âlmeli konaklar─▒, ah─▒r, samanl─▒k ve ├Âteki yap─▒lar y├╝kselmi┼čtir.4

Cel├ól├«lerin sorumsuzluklar─▒ ve ac─▒mas─▒zl─▒klar─▒ ger├žekten tam bir fel├óketi yans─▒tmaktayd─▒.

1604 y─▒l─▒nda Tavil ve Karaba┼č adamlar─▒n─▒n soydu─ču Kayseri Sanca─č─▒, 1605 ve 1606ÔÇÖda Erz├óde, Z├╝lfikar Pa┼ča ve A─ča├žtanpiri, Ali Gazi adlar─▒ndaki d├Ârt ├žetin sekban taraf─▒ndan s├╝r├╝ler h├ólinde arka arkaya harabeye ├ževrildi. Hatt├ó bunlar Zamant─▒ KalesiÔÇÖni ele ge├žirip bir├žok ki┼čileri ac─▒madan ├Âld├╝rd├╝ler. Cel├ól├«ler, dirlik sahiplerinin veya muk─ütaa eminlerinin vergi olarak k├Âyl├╝den toplad─▒klar─▒ para, erzak ve ├Âteki ┼čeylerini zaptettiklerinden ba┼čka; koyun, ke├ži ve s─▒─č─▒r s├╝r├╝lerini; at, kat─▒r, ├Âk├╝z, inek ve ├Âteki hayvanlar─▒ buradan al─▒p ┼čuna, buna gayet ucuza sat─▒yorlar ya da kendilerine gizlice yatakl─▒k edenler eliyle ┼čehir pazarlar─▒na d├Âk├╝yorlard─▒.5
________________________

1 Sam WHITE; Osmanl─▒ÔÇÖda ─░syan ─░klimi, Alfa Tarih, s. 11.
2 Selânikli Mustafa Efendi; Târîh-i Selânikî, T.T.K. 1999, s. 600.
3 Meryem Ka├žan ERDO─×AN; Osmangazi ├ťniversitesi; Sosyal Bilimler Dergisi, c. 4, sa. 2, s. 53.
4 Mustafa AKDA─×; T├╝rkiyeÔÇÖnin Dirlik D├╝zenlik Kavgas─▒, Bilgi Bas─▒mevi-Ankara, s. 499.
5 Mustafa AKDA─×; T├╝rkiyeÔÇÖnin Dirlik D├╝zenlik Kavgas─▒, Bilgi Bas─▒mevi-Ankara, s. 475.