OSMANLI DEVLET─░ÔÇÖN─░N DURAKLAMA ─░├ç─░NE G─░RMES─░ -2-

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

OSMANLIÔÇÖNIN SINIRLARININ GEN─░┼×LEMES─░N─░N OLU┼×TURDU─×U ZAAFLAR

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin kontrol├╝ zor, tabi├« s─▒n─▒rlara ula┼čm─▒┼č olmas─▒ ve topraklar─▒n─▒n a┼č─▒r─▒ geni┼člemesi de duraklamaya yol a├žan bir di─čer fakt├Ârd├╝r.

17. y├╝zy─▒la gelindi─činde Osmanl─▒lar bat─▒da Balkanlar ve TunaÔÇÖya kadar Orta AvrupaÔÇÖy─▒ ele ge├žirmi┼č bulunuyordu. Bu s─▒n─▒rlar Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni Kutsal Roma Germen ─░mparatorlu─ču ile s─▒n─▒r ├╝lke h├óline getirmi┼čti. Art─▒k bu y├Âne do─čru daha fazla ilerleme sa─člamas─▒ imk├óns─▒z gibiydi. ├ç├╝nk├╝ b├Âyle bir hamle kar┼č─▒s─▒nda, Avrupa Ha├žl─▒ Birli─či derh├ól harekete ge├žme kararl─▒l─▒─č─▒ndayd─▒.

├ľte yandan ayn─▒ d├Ânemde Kuzey Afrika fetihleri de tamamlanarak; Afrika ortalar─▒na, ├ž├Âllere kadar h├ókimiyet sa─članm─▒┼čt─▒. Do─čuda Safev├«ler geriletilerek Irak, k├Ârfez ├╝lkeleri ve Kafkaslar b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de denetim alt─▒na al─▒nm─▒┼čt─▒.

17. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒na gelindi─činde, Osmanl─▒ Devleti karada ula┼čabilece─či b├╝y├╝k hedefleri ger├žekle┼čtirdi─či gibi; Karadeniz, Akdeniz ve K─▒z─▒ldenizÔÇÖde rakiplerine kar┼č─▒ cidd├« ve kesin bir asker├« ├╝st├╝nl├╝k sa─člam─▒┼čt─▒. Bu duruma ba─čl─▒ olarak; Karadeniz, Ege, Akdeniz ve K─▒z─▒ldeniz deniz ticareti ve g├╝venli─či de Osmanl─▒ h├ókimiyetine girdi.

Ancak Osmanl─▒ Devleti; kendilerini yenileyen ve co─čraf├« ke┼čifler sonucunda zenginle┼čen bat─▒l─▒ rakiplerinin B├╝y├╝k Okyanus ve Hint DeniziÔÇÖndeki hamlelerini yeterince de─čerlendiremedi. B├Âylece i├ž denizlerde g├Âsterdi─či performans ve ba┼čar─▒y─▒, d├╝nyan─▒n en ├Ânemli ticar├« merkezlerini ele ge├žirme ve b├Âlge ticaretlerini denetim alt─▒na alma konular─▒nda g├Âsteremedi. Esasen Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin y├Ânetti─či topraklarda uygulad─▒─č─▒ ekonomik sistemin genel olarak; kendine yetecek kadar ├╝retim, minimum t├╝ketim anlay─▒┼č─▒yla ┼čekillendi─čini s├Âylemek yanl─▒┼č olmaz.

TOPLUMUN KAYNA┼×TIRILAMAYI┼×I

Yakla┼č─▒k 20 milyon kilometrekarelik y├╝z├Âl├ž├╝m├╝yle, denetlenmesi zor bir b├╝y├╝kl├╝─če ula┼čan imparatorlu─čun daha fazla geni┼čleme ┼čans─▒ kalmad─▒─č─▒ gibi; b├Âylesine geni┼č bir co─črafyada ya┼čayan, dinleri, ├Ârfleri, k├╝lt├╝rleri ve milliyetleri farkl─▒ topluluklar─▒ bir arada tutmak ve bir hedef etraf─▒nda bar─▒┼č i├žerisinde ya┼čatmak da kolay de─čildi. ─░mparatorlu─čun dev├ós├ó s─▒n─▒rlar─▒ d├óhilinde ata ├žak─▒lacak bir nal─▒n ka├ž ak├že olmas─▒ gerekti─čini belirleyen devlet, toplumun bir arada ya┼čamas─▒n─▒ m├╝mk├╝n k─▒lacak sosyal kayna┼čmay─▒ ba┼čaramam─▒┼čt─▒. ─░mparatorlu─čun kurucu unsuru T├╝rkler, y├Ânetici ve asker s─▒n─▒f─▒n─▒ olu┼čturmakta ve di─čer m├╝sl├╝man unsurlar olan Bo┼čnak, Arnavut, ├çerkez ve K├╝rtlerle birlikte ┬źmillet-i h├ókime┬╗ olarak kabul edilmekteydi. Araplar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ topraklar, imparatorlu─čun bir par├žas─▒ h├óline getirilmesine ra─čmen Araplar; y├Ânetimde ve asker├« alanda kibarca devre d─▒┼č─▒ b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒. Osmanl─▒lar Hicaz b├Âlgesine ve mahall├« idarecilerine son derece m├╝s├ómahal─▒ davranmakta, onlar─▒ mal├« y├Ânden desteklemekte, ancak kayna┼čma sa─članmas─▒ i├žin yeterli ad─▒mlar─▒ atmakta ihmalk├ór davranmaktayd─▒. Bu tercih, ilerleyen d├Ânemlerde, toplumlar aras─▒ kopukluklara yol a├žt─▒.

Di─čer h─▒ristiyan tebaay─▒ olu┼čturan Rumlar, Ermeniler, Bulgarlar, S─▒rplar ve Romenler; ─░sl├óm├« ho┼čg├Âr├╝ i├žerisinde, kendi cemaat liderlerinin kontrol├╝nde, huzur i├žerisinde ya┼čamaktayd─▒. Ancak duygu, d├╝┼č├╝nce ve hayat tarz─▒ bak─▒m─▒ndan kalplerinin ritmi; m├╝sl├╝man unsurlardan farkl─▒ bir bi├žimde atmaktayd─▒. Bu durum g├Âz ├Ân├╝ne al─▒narak ─░sl├ómÔÇÖ─▒n tebli─č m├╝essesesi yeterince i┼čletilememi┼č, heyecan kaybedilmi┼č, dolay─▒s─▒yla ba┼čkent ─░stanbulÔÇÖa ├žok k─▒sa mesafede bulunan Bulgarlar ile Fatih Sultan Mehmed HanÔÇÖ─▒n eman vererek ├Âncelikli ve imtiyazl─▒ az─▒nl─▒k h├óline getirdi─či Rumlar ve Bo┼čnaklarla ayn─▒ dili konu┼čan S─▒rplar, ─░sl├óm medeniyetinin aktif bir par├žas─▒ h├óline getirilememi┼čti. Osmanl─▒ h├ókimiyetini samimiyetle benimseyen ve; ┬źMuhammed -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem-ÔÇÖin yetimleri┬╗ olarak kollanan Ermeni toplulu─ču dah├« ─░sl├óm├« tesir sahas─▒na al─▒namam─▒┼čt─▒.

KARADEN─░ZÔÇÖ─░N KUZEY─░NDEK─░ GEL─░┼×MELERE SEY─░RC─░ KALINMASI

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin, g├╝c├╝n├╝n zirvelerini ya┼čad─▒─č─▒ ┬źDuraklama D├Ânemi┬╗nde ihmal etti─či bir di─čer konu da; RusyaÔÇÖn─▒n m├╝sl├╝man hanl─▒klar─▒ ele ge├žirerek KaradenizÔÇÖin kuzeyinde ve Kafkaslarda b├╝y├╝k bir g├╝├ž olarak ├Âne ├ž─▒kmas─▒n─▒ ├Ânleyememi┼č olmas─▒d─▒r. Oysa Osmanl─▒ Devleti, Alt─▒norda Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n y─▒k─▒lmas─▒ndan sonra b├Âlgede ├žok daha aktif olabilir; k─▒sa, orta ve uzun v├ódede m├╝sl├╝man topluluklar─▒ himaye edebilirdi. Denizlerde ise; okyanuslara dayan─▒kl─▒, ticar├« y├Ân├╝ de a─č─▒r basan filolar olu┼čturabilir, ticaret yollar─▒n─▒n de─či┼čikli─če u─čramas─▒n─▒n yol a├žt─▒─č─▒ ekonomik depremin sars─▒nt─▒lar─▒n─▒ azaltabilirdi.

MEDRESELERDE YOZLA┼×MA

Medreseler; din bilimleriyle tecr├╝b├« bilimlerin birlikte okutuldu─ču Fatih ve Kanun├« d├Ânemindeki uygulamay─▒ terk etmi┼č, bunun sonucunda da ├ža─č─▒n─▒n b├╝y├╝k ilim yuvalar─▒ olma ├Âzelli─činden h─▒zla uzakla┼čm─▒┼čt─▒.

E─čitim ve ├Â─čretim; y├╝r├╝yen hayata uyumlu, hayat─▒ kolayla┼čt─▒ran teknolojik yeniliklere ├ž├Âz├╝m getirecek uzak g├Âr├╝┼čl├╝l├╝kten mahrum bir h├óle gelmi┼čti. ─░lm├« seviye d├╝┼čt├╝─č├╝ gibi, do─čru d├╝r├╝st bir e─čitim ve ├Â─čretim program─▒ndan ge├žmeden ilm├« p├óyeler verilen, bu sebeple de ┬źbe┼čik ulem├ós─▒┬╗ olarak an─▒lan z─▒rcahiller ortal─▒─č─▒ kaplam─▒┼čt─▒.

Oysa ayn─▒ d├Ânemde Avrupa; y├╝zy─▒llar─▒n uykusundan silkinerek aya─ča kalkm─▒┼č; ba┼čta fen bilimleri olmak ├╝zere, co─črafya, t─▒p, ziraat ve m├╝hendislik alanlar─▒nda ata─ča ge├žmi┼čti. Madenlerin i┼čletilmeye ba┼članmas─▒, deniz ticaretinin geli┼čmesi, bal─▒k├ž─▒l─▒k ve di─čer zanaatlar─▒n yayg─▒nla┼čmas─▒, hayat─▒n kolayla┼čmas─▒na yard─▒mc─▒ teknik geli┼čmelere ├Ânc├╝l├╝k yapan ├╝niversitelerin kurulmas─▒ gibi v├ók─▒alar, gelecekteki g├╝├ž dengesinin ne tarafa d├Ânece─činin i┼čaretini vermekteydi. 17. y├╝zy─▒lda ─░spanya ve PortekizÔÇÖin ard─▒ndan ├Âzellikle ─░ngiltere ve Hollanda; zenginle┼čmenin yolunun, g├╝├žl├╝ ticaret filolar─▒ olu┼čturmaktan ge├žti─čini ├žoktan fark etmi┼člerdi.

Osmanl─▒, ├ža─č─▒n─▒n en b├╝y├╝k ve en g├╝├žl├╝ tar─▒m imparatorlu─čuydu. Fakat Bat─▒ AvrupaÔÇÖdaki ve kuzeydeki amans─▒z rakiplerinin inki┼čaflar─▒na paralel olarak, onlarla ba┼č edebilecek yeni gelir kaynaklar─▒na ihtiyac─▒ vard─▒. Denizleri ve deniz ├╝r├╝nlerini de─čerlendirmeyi, deniz a┼č─▒r─▒ ticaretten pay almay─▒ ve tar─▒m d─▒┼č─▒ gelir kalemlerini art─▒rmay─▒ sa─člayacak yeni a├ž─▒l─▒mlar yapmak zorundayd─▒. ├ťstelik tar─▒m alan─▒nda; Bat─▒ AvrupaÔÇÖda topra─č─▒ y─▒lda ├╝├ž-d├Ârt kez ekmek gibi, daha ├že┼čitli ve daha k─▒sa zamanda ├╝r├╝n elde etmede ├Ânemli ad─▒mlar at─▒l─▒rken, Osmanl─▒ÔÇÖda h├ól├ó Hititler d├Âneminde de uygulanan tar─▒m y├Ântemleriyle ├╝retime devam edilmekteydi. Tarih├ži Samuel Purchas; yeni AvrupaÔÇÖy─▒ tarif ederken AvrupaÔÇÖn─▒n niceli─činin niteli─čini a┼čt─▒─č─▒n─▒ ┼ču k├╝stah s├Âzlerle ifade eder:

ÔÇť├ľl├╝ml├╝ insanlardan ├Âl├╝ms├╝zl├╝─če intikal edecek yeg├óne ger├žek ┼čeyler olan sanatlar ve icatlardan s├Âz edecek olursam, d├╝nyan─▒n geri kalan─▒ bunlarla k─▒yaslanabilecek ne yapm─▒┼čt─▒r? Bir kere ├Âzg├╝r sanatlar, Asya ve AfrikaÔÇÖdaki okullar─▒ ├žoktand─▒r terk ettikleri ve burada kolejler ve ├╝niversiteler a├ž─▒ld─▒─č─▒ i├žin sadece bize mahsustur. Do─čudaki bir Atina (ki AvrupaÔÇÖn─▒n eski ┼č├ón─▒d─▒r) art─▒k T├╝rk barbarl─▒─č─▒yla kirletildiyse, bat─▒da onun yerine nice h─▒ristiyan AtinaÔÇÖlar yaratt─▒k! Mekanik bilimlere gelince; saatlerde yarat─▒lan yapay l├óbirentleri, b├╝y├╝k g├Âk cisimlerinin ve bunlar─▒n hareketlerinin bu kadar k├╝├ž├╝k modellere yerle┼čtirilmesini sayabilirim. Dev okyanusu kim sahiplendi ve koca d├╝nyan─▒n ├ževresini kim dola┼čt─▒? Yeni tak─▒my─▒ld─▒zlar─▒ kim ke┼čfetti, buzlu kutuplara kim gitti, s─▒cak b├Âlgeleri kim ele ge├žirdi? Hepsi bu mu? Avrupa sadece verimli bir tarla, bak─▒ml─▒ bir bah├že, ho┼č bir tabiat cenneti mi? S├╝rekli oturulacak bir ┼čehir mi? G├╝├ž anlam─▒nda d├╝nyan─▒n krali├žesi mi? ├ľzg├╝r sanatlar i├žin okul, mekanik bilimler i├žin d├╝kk├ón, ordu i├žin ├žad─▒r, sil├óh ve gemi yapan bir tophane mi? Hay─▒r, bunlar AvrupaÔÇÖya kartal kanatlar─▒ veren ve onu y─▒ld─▒zlardan daha y├╝kseklere ├ž─▒karan ├Âzelliklerinden en ├Ânemsiz olanlar─▒…ÔÇŁ*

Osmanl─▒ duraklamas─▒n─▒ ele al─▒rken ac─▒ fakat ger├žek olan ba┼čka bir nokta da; AvrupaÔÇÖn─▒n geli┼čim dinamiklerinin bug├╝n dah├« ─░sl├óm tarih├žileri ve sosyologlar─▒ taraf─▒ndan ihmal ediliyor olu┼čudur. Oysa h─▒ristiyan d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝n├╝n gemleyemedi─či bat─▒l─▒ s├Âm├╝rgeci h─▒rs─▒n─▒ g├Ârmezlikten gelmeden, AvrupaÔÇÖn─▒n All├óhÔÇÖ─▒n ├ólemin i┼čleyi┼čine koydu─ču fizik├«, biyolojik ve sosyolojik kanunlar─▒ kavrama, e┼čyan─▒n k├╝nh├╝ne varma ve hayat─▒ kolayla┼čt─▒ran teknik geli┼čmeleri elde etme konular─▒ndaki ─▒srarl─▒ ├žabalar─▒n─▒ her y├Ân├╝yle tahlil edip de─čerlendirmemiz gerekmektedir. ─░sl├óm co─črafyas─▒ bug├╝n h├ól├ó ceh├ólet ve fakirli─čin pen├žesinde, bir dizi problemle bo─ču┼čmaktad─▒r.
_______________
* Erken Modern D├Ânemde Avrupa 1450-1789, Merry E. Wiesner-Hanks, ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒, s. 668.