DR─░NA K├ľPR├ťS├ť -2-

YAZAR : Prof. Dr. Osman ÇETİNKAYA

V─░┼×EGRAD 2013

Vi┼čegrad Slav k├Âkenli bir kelime olup, ┬źyukar─▒/├╝st kale, yukar─▒ k├Ây/kent┬╗ gibi anlamlara gelmektedir. Vi┼čegrad, Balkanlar (Bosna-Hersek, Bulgaristan) ve AvrupaÔÇÖda (├çek Cumhuriyeti, Macaristan, Ukrayna vd.) di─čer birka├ž kentin veya co─čraf├« yerin de ad─▒ olarak kullan─▒lmaktad─▒r. Drina kenar─▒nda yer alan, Drina NehriÔÇÖnin aras─▒ndan ak─▒p ge├žti─či Vi┼čegrad; Bosna-Hersek, S─▒rp Cumhuriyeti s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde kalan bir il├žedir.

K├Âpr├╝n├╝n g├╝ney aya─č─▒nda yerle┼čmi┼č, k├╝├ž├╝k tezg├óhlar─▒nda ─░vo ANDR─░├ç, k├Âpr├╝, Vi┼čegrad resimleri olan h├ót─▒ralar─▒ (sulu boya resimler, kabartma tablolar ve magnetler) satan sat─▒c─▒lar─▒n davetleri bir tarafa b─▒rak─▒lacak olursa; Vi┼čegrad halk─▒ ile g├Âr├╝┼čme, temas etme ┼čans─▒ bulamad─▒k. ─░l├žede g├Âz├╝m├╝ze tak─▒lan minareyi izleyerek yeni yap─▒lm─▒┼č oldu─ču anla┼č─▒lan ┼čirin bir camiye ula┼čt─▒k. Camide ve ├ževresinde kimseyi g├Âremedik. Son cemaat mahalli a├ž─▒k, ancak esas cami b├Âl├╝m├╝ kapal─▒yd─▒. Hi├ž de─čilse bu b├Âl├╝m├╝ ziyaret edip Vi┼čegradÔÇÖ─▒n bu yeni camisinden ayr─▒ld─▒k. Caminin sa─č ├Ân yan─▒na lavabolar ve abdest alma mahalleri yap─▒lm─▒┼č, ├ževresi ye┼čillendirilmi┼č, g├╝ller ve di─čer s├╝s bitkileriyle donat─▒lm─▒┼čt─▒. Cami ile k├Âpr├╝ aras─▒nda kalan bir ara sokakta; ┬źye┼čil ├╝zerine beyaz ay y─▒ld─▒z ta┼č─▒yan amblemiyle m├╝ft├╝l├╝k olabilece─čini d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝m├╝z bir yap─▒ya yakla┼čt─▒k, kapal─▒yd─▒. Etrafta da soru sorabilece─čimiz kimse yoktu.┬╗

Vi┼čegradÔÇÖ─▒n n├╝fusu ve n├╝fus yap─▒s─▒ ile ilgili maalesef yeni bir bilgiye ula┼čmak m├╝mk├╝n de─čil. ─░nternet kaynaklar─▒nda en son 1991 y─▒l─▒na ait n├╝fus say─▒m ve etnik birle┼čim bilgileri mevcut. Buna g├Âre Vi┼čegrad, ├ževresindeki k├Ây ve kasabalarla birlikte toplam 21.199 n├╝fusa sahipti. Bu n├╝fusun 13.471 (% 63,54)ÔÇÖ├╝ m├╝sl├╝man Bo┼čnaklardan; 6.743 (% 31,80)ÔÇÖi Ortodoks h─▒ristiyan S─▒rplardan, geri kalan─▒ da (% 4,66) di─čer az─▒nl─▒klardan olu┼čmaktayd─▒. G├Âr├╝nd├╝─č├╝ kadar─▒yla, bug├╝n tablo tamamen de─či┼čmi┼č durumdad─▒r.

V─░┼×EGRAD KATL─░AMI

Vi┼čegrad; 1992-1995 y─▒llar─▒ndaki Bosna Sava┼č─▒ÔÇÖnda, stratejik olarak b├╝y├╝k bir ├Âneme sahip noktalardan biriymi┼č. ─░l├že yak─▒nlar─▒nda bulunan hidroelektrik santrali ve reg├╝l├ót├Âr, bir yandan b├Âlgeye elektrik sa─člarken di─čer yandan Drina Nehri seviyesini ayarlama ve k├Âpr├╝ mansab─▒nda yer alan yerle┼čim ve arazileri ta┼čk─▒ndan korumak gibi g├Ârevler ├╝stlenmekteydi. Sava┼č ba┼člar ba┼člamaz; S─▒rp ordusu, milisler, polis kuvvetleri ve yerel S─▒rp siviller hep birlikte il├že ve k├Âylerinde ya┼čayan sivil Bo┼čnaklar ├╝zerinde ┼čiddetli bir etnik temizleme ve soyk─▒r─▒m harek├ót─▒na giri┼čtiler. K├Âyler, evler tahrip edildi, cinsiyetine-ya┼č─▒na bak─▒lmadan insanlar ├Âld├╝r├╝ld├╝, evlerde toplan─▒p diri diri yak─▒ld─▒, kad─▒nlara ve gen├ž k─▒zlara tecav├╝z edildi. ─░nsanlar; evlerini, ailelerini terk edip ka├žabildikleri yere ka├žmaya ├žal─▒┼čt─▒lar, bir k─▒sm─▒ yakalanarak toplama kamplar─▒nda ├žok zor ve a─č─▒r ┼čartlarda k├Âle gibi ├žal─▒┼čt─▒r─▒ld─▒, s├╝rekli gayr-i insan├« i┼čkenceler yap─▒ld─▒ veya ├Âld├╝r├╝ld├╝, bir k─▒sm─▒ ├žaresizlik i├žinde da─člarda, ormanlarda ├Âld├╝.

├çok hazindir ki, Drina Nehri; Vi┼čegrad ve ├ževresinde ├Âld├╝r├╝len ├žocuk, kad─▒n ve erkeklerin at─▒larak yok edildi─či ├ódeta bir insan ├ž├Âpl├╝─č├╝ olarak kullan─▒ld─▒. Drina K├Âpr├╝s├╝ de ├Âld├╝r├╝len insanlar─▒n nehre at─▒ld─▒─č─▒ ba┼čl─▒ca mek├ón olmu┼čtu. 2010 y─▒l─▒nda Bajna Basta hidroelektrik santralinin bak─▒m─▒ i├žin su seviyesi d├╝┼č├╝r├╝ld├╝─č├╝nde, Vi┼čegrad katliam─▒nda ├Âld├╝r├╝lerek nehre at─▒lan 2000ÔÇÖden fazla insan─▒n cesedi ve kal─▒nt─▒lar─▒ baraj g├Âl├╝n├╝n taban─▒nda ortaya ├ž─▒kt─▒. Bu rakam, bug├╝ne kadar AvrupaÔÇÖda en fazla say─▒da cesedin bulundu─ču toplu mezar anlam─▒na da gelmektedir. Aramalar devam ettirilirken, mevcut y├Ânetim suyu yeniden y├╝kseltti ve aramalara son verilmek zorunda kal─▒nd─▒. B├Âlgede insanlar─▒n ├Âld├╝r├╝lerek at─▒ld─▒─č─▒ ├žok say─▒da toplu mezar (h├ólen ancak 19ÔÇÖu belirlenebilmi┼č) birer birer ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. ─░l├že ve ├ževresinde bulunan t├╝m camiler tahrip edildi.

Uluslararas─▒ YugoslavyaÔÇÖda i┼členen Cinayetleri Yarg─▒lama Mahkemesi (ICTY) kay─▒tlar─▒na g├Âre Vi┼čegrad ve ├ževresinde 600ÔÇÖ├╝ kad─▒n, 119ÔÇÖu ├žocuk olmak ├╝zere 3.000 Bo┼čnak ├Âld├╝r├╝ld├╝. Bilinmeyen say─▒da insan kayboldu, ba┼čka b├Âlgelere g├Â├ž etmek zorunda kald─▒. Sava┼č ├Âncesi % 63,54ÔÇÖi m├╝sl├╝man Bo┼čnaklardan olu┼čan Vi┼čegrad ve ├ževresinde, 2009 y─▒l─▒na gelindi─činde, hayatta kalabilmi┼č olan ve esasen de S─▒rplar taraf─▒ndan i┼čgal edilmi┼č k├Âylerine d├Ânebilen bir avu├ž Bo┼čnakÔÇÖtan bahsedilmektedir.*

DR─░NA K├ľPR├ťS├ťÔÇÖNDE TRAJED─░ H─░├ç B─░TM─░YOR!

Vi┼čegrad; Bosna Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda S─▒rp askerlerinin Bosnal─▒ sivillere kar┼č─▒ giri┼čti─či etnik temizlik ve katliamlar─▒n en ┼čiddetli oldu─ču yerle┼čim yerlerinden biri olmu┼čtur. Bu katliamlar sonras─▒nda kentin Bo┼čnak n├╝fusunda ┼čiddetli bir d├╝┼čme kaydedilmi┼čtir. Bir bak─▒ma ┬źsoyk─▒r─▒m┬╗ ba┼čar─▒lm─▒┼č, m├╝sl├╝man n├╝fus yok edilmi┼čtir. Kentten kitle h├ólinde g├Â├žler olmu┼č bunu yeni yerle┼čmeler takip etmi┼čtir. Drina K├Âpr├╝s├╝; yap─▒m a┼čamas─▒nda ba┼člayan ve hi├ž bitmeyen ├Âl├╝mlere, ├Âld├╝rmelere, intiharlara, cezaland─▒rmalara, kritik bulu┼čmalara konu olur. Bosna Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n belirgin olarak ya┼čand─▒─č─▒ noktalardan birisi de yine Drina K├Âpr├╝s├╝ olmu┼čtur. 1992ÔÇÖdeki ┬źVi┼čegrad Katliam─▒┬╗ esnas─▒nda Bosna S─▒rp ordusu askerlerinin ├žok say─▒da Bosnal─▒ sivil halk─▒ katletmede kulland─▒klar─▒ mek├ónlar─▒n ba┼č─▒nda da Drina K├Âpr├╝s├╝ geliyor.

Gezi s─▒ras─▒nda k─▒lavuzlu─čumuzu yapan Bo┼čnak ├Â─čretmen Salih Hoca bir trajediyi bizimle payla┼čm─▒┼čt─▒. Yanl─▒┼č-eksik hat─▒rlayabilme ihtimalini de belirterek olay─▒ burada aktarmak isterim. Salih ├Â─čretmen;

ÔÇťYak─▒n zamanda bir cenaze merasimine kat─▒ld─▒─č─▒n─▒, cenaze namaz─▒ k─▒l─▒nan ki┼činin 1992ÔÇÖde elleri ve ayaklar─▒ ba─članarak S─▒rplar taraf─▒ndan Drina K├Âpr├╝s├╝ÔÇÖnden nehre at─▒ld─▒─č─▒n─▒, nehirde bir m├╝ddet s├╝r├╝klendikten sonra suyun k─▒y─▒ya att─▒─č─▒n─▒ ancak ├Âlmedi─čini, birka├ž ki┼činin onu g├Âr├╝p elini-aya─č─▒n─▒ ├ž├Âzd├╝─č├╝n├╝ anlatm─▒┼čt─▒. S├Âz konusu ki┼či, Bosna Sava┼č─▒ÔÇÖndan sonra daha 20 y─▒l ya┼čam─▒┼č, evlenip ├žoluk ├žocuk sahibi olmu┼č ancak kaderin tecell├«si olarak, ayn─▒ k├Âpr├╝den d├╝┼čerek ├Âlm├╝┼č.ÔÇŁ

Drina K├Âpr├╝s├╝ roman─▒ yazar─▒ ─░vo ANDR─░├çÔÇÖin Ali Hocaya s├Âyletti─či; ┬źAll├óhÔÇÖ─▒n DrinaÔÇÖy─▒ terk etti─či┬╗ d├╝┼č├╝ncesinin ge├žerli olmad─▒─č─▒, All├óhÔÇÖ─▒n mek├ónlara, ki┼čilere ve devirlere takdir etti─či kaderin; zaman─▒ gelince ger├žekle┼čti─či, bir defa daha a├ž─▒k se├žik bir ┼čekilde g├Âr├╝l├╝yor. Bu g├╝n bir├žo─čumuz Bosna-HersekÔÇÖe ve sava┼č─▒n cereyan etti─či mek├ónlara gidebiliyoruz. Drina Nehri, k├Âpr├╝s├╝ ve Vi┼čegradÔÇÖ─▒ ve katliam─▒ s─▒radan bir turistik gezi ├žer├ževesinde de─čil, ders alaca─č─▒m─▒z, sorumluluk bilincimizi artt─▒racak bir ruh h├óliyle de─čerlendirmeliyiz.

Drina K├Âpr├╝s├╝, TRT HD kanal─▒n─▒n 2013 g├╝z yay─▒n d├Ânemi i├žin haz─▒rlatt─▒─č─▒ ve sosyal medyada yak─▒n zamanda yay─▒na girece─čini il├ón etti─či bir dizinin de ad─▒. ─░zleyiciler, Drina K├Âpr├╝s├╝ÔÇÖn├╝n trajedisini bu dizide ayr─▒nt─▒lar─▒yla g├Ârmek isteyecektir. Bekleyelim g├Ârelim konu nas─▒l i┼členmi┼č.

SOKOLLU MEHMED PA┼×A

T├╝rkiyeÔÇÖde ya┼čayan ve az da olsa Osmanl─▒ tarihi okumu┼č olanlar Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin asker├«, siyas├«, k├╝lt├╝rel ba┼čar─▒lar─▒ ve ya┼čad─▒─č─▒ her t├╝rl├╝ meselede Balkanlar─▒n ve Balkan milletlerinin ne kadar ├Ânemli oldu─čunu hat─▒rlayacakt─▒r. Bu bilgilerin ├╝st├╝ne bir de Balkan ├╝lkeleri gezisi eklerseniz, ifade etmeye ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z durumun ├Ânemini daha bir iyi anl─▒yorsunuz. Balkanlarda nereye giderseniz gidin, ├╝zerinden bir as─▒r ge├žmi┼č olmas─▒na -bu s├╝re├žte kom├╝nizm ve insanl─▒k d─▒┼č─▒ zorba rejimlerin ├╝lkelerin ve insanlar─▒n ├╝zerinden bir silindir gibi ezerek, kaz─▒yarak, yok ederek ge├žmi┼č olmas─▒na ra─čmen- izler, ili┼čkiler, ba─čl─▒l─▒klar, h├ót─▒ralar ┬źcanl─▒ ve taze olarak┬╗ h├ólen devam ediyor.

Sokollu, 1505ÔÇÖte Bosna-Hersek s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde yer alan Vi┼čegrad kenti, Rodo kasabas─▒na ba─čl─▒ Sokol K├Ây├╝ÔÇÖnde h─▒ristiyan bir ailenin ├žocu─ču olarak d├╝nyaya gelir. Do─čdu─ču k├Ây├╝n ad─▒na iz├ófeten ┬źSokollu┬╗ olarak tan─▒nm─▒┼čt─▒r. Anlat─▒ld─▒─č─▒na g├Âre;

ÔÇťB├Âlgeye gelen Osmanl─▒ dev┼čirme g├Ârevlisi, Sokol K├Ây├╝ÔÇÖne de u─črar. K├Ây├╝n ileri gelenlerinden zengin bir sofra haz─▒rlanmas─▒n─▒ ister. Sofra haz─▒rlan─▒nca bir erkek ├žocuk grubu sofraya oturtulur ve her birinin eline olduk├ža uzun sapl─▒ ka┼č─▒klar verilir. Ancak bu ka┼č─▒klar─▒ kullanarak hi├žbir ├žocu─čun yemek yemesi, karn─▒n─▒ doyurmas─▒ m├╝mk├╝n de─čildir. ├çocuklar bu ┼čekilde kendi h├óllerine b─▒rak─▒l─▒r. Bir m├╝ddet sonra sofran─▒n ba┼č─▒na gelindi─činde ├žocuklar─▒n yemeklerini tamamen bitirdikleri, kar─▒nlar─▒n─▒ da iyice doyurduklar─▒ g├Âr├╝l├╝r. G├Ârevli ┼ča┼čk─▒nd─▒r, bunu nas─▒l becerdiklerini sorunca t├╝m ├žocuklar arkada┼člar─▒ Bayo Sokolovi├žÔÇÖi i┼čaret ederler. Durum anla┼č─▒lm─▒┼č, hedefe ula┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Sokol K├Ây├╝ÔÇÖnden ilk a┼čamada bu ├žocuk dev┼čirilir.ÔÇŁ Bayo, m├╝sl├╝man olduktan sonra Mehmed ad─▒n─▒ al─▒r. 1519ÔÇÖda ├Ânce Vi┼čegradÔÇÖa sonra Edirne Saray─▒ÔÇÖna getirilir. ─░sl├óm k├╝lt├╝r├╝ ile yeti┼čtirilip ─░stanbulÔÇÖa g├Ânderilir.

Sokollu, EnderunÔÇÖda e─čitim ald─▒ ve ├že┼čitli g├Ârevlerde bulundu. 1541ÔÇÖde Kap─▒c─▒ba┼č─▒l─▒─ča, 1546ÔÇÖda Kaptan-─▒ Dery├ól─▒─ča getirildi. Trablusgarp SeferiÔÇÖne kat─▒ld─▒, ─░stanbul tersanesini geni┼čletti ve yeniledi, 1949ÔÇÖda vezir yap─▒larak Rumeli Beylerbeyli─či g├Ârevine getirildi. Pa┼ča 1551ÔÇÖde Erdel Seferi komutanl─▒─č─▒na atand─▒. Kanun├« 1553ÔÇÖte Sokollu Mehmed Pa┼čaÔÇÖy─▒ Rumeli askerlerinin ba┼č─▒nda Nah├ž─▒van SeferiÔÇÖne g├Ânderdi, ba┼čar─▒s─▒ ├╝zerine ├╝├ž├╝nc├╝ kez vezirli─če y├╝kseldi ve kubbealt─▒ vezirleri aras─▒na kat─▒ld─▒. Nihayet Sokollu 1565ÔÇÖte sadrazaml─▒─ča getirildi. Kanun├« ├žok g├╝vendi─či SokolluÔÇÖya geni┼č yetkiler verdi.

Sokollu Mehmed Pa┼ča, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n her bak─▒mdan zirvede bulundu─ču d├Ânemde g├Ârev yapm─▒┼čt─▒r. ─░craatlar─▒, projeleri ve ki┼čili─čiyle en b├╝y├╝k Osmanl─▒ sadrazamlar─▒ndan biridir. Sokollu; 14 y─▒l s├╝ren sadrazaml─▒─č─▒ boyunca usta bir siyaset├ži olarak ├Âne ├ž─▒km─▒┼č, bir├žok asker├« ve siyas├« ba┼čar─▒n─▒n elde edilmesinde birinci derecede rol alm─▒┼čt─▒r. 60 y─▒ll─▒k devlet hizmeti s─▒ras─▒nda da hi├žbir g├Ârevinden al─▒nmam─▒┼č, daima bir ├╝st g├Âreve atanm─▒┼čt─▒r.

Sokollu, imparatorlu─čun hemen her yan─▒na yay─▒lm─▒┼č eserler b─▒rakm─▒┼čt─▒r. Drina K├Âpr├╝s├╝ de bunlardan biridir. Don ve Volga ─▒rmaklar─▒ aras─▒nda bir kanal a├žarak Osmanl─▒ donanmas─▒na Hazar Denizi yolunu ve S├╝vey┼č kanal─▒n─▒ a├žma; ─░zmit K├Ârfezi-Sapanca G├Âl├╝-Sakarya Nehri ├╝zerinden KaradenizÔÇÖe alternatif bir bo─čaz a├žma gibi ├ža─č─▒n─▒n ├Âtesinde projeleri vard─▒.

Sokollu 11 Ekim 1579ÔÇÖda ─░stanbul da bir kiral─▒k katil taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Ey├╝p Sultan Camii yak─▒n─▒nda kendisi hayattayken yapt─▒rm─▒┼č oldu─ču (1568-1569) t├╝rbe i├žinde medfundur.

Osmanl─▒ devlet y├Ânetiminde, ├Ânemli bir s├╝re zarf─▒nda zirvede kalan Sokollu Mehmed Pa┼ča Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n Balkan ger├že─činin, Rumeli yan─▒n─▒n en m├╝┼čahhas misallerinden biri. ─░mza att─▒─č─▒ bir├žok ba┼čar─▒ yan─▒nda Drina K├Âpr├╝s├╝ yap─▒m─▒ndaki karar─▒, iradesi, vatan sevgisi, vatana hizmetin ve ahde vef├ón─▒n yerine getirili┼či vesilesiyle Sokollu Mehmed Pa┼čaÔÇÖy─▒ bir defa daha minnetle, ┼č├╝kranla anm─▒┼č olal─▒m.
_______________

* Višegrad Massacres. http://en.wikipedia.org/wiki/ %C5%A1egrad_massacres