┬źEN HAYIRLI ├ťMMET┬╗

YAZAR : Do├ž. Dr. Harun ├ľ─×M├ť┼× ogmusharun@yahoo.com

KurÔÇÖ├ón-─▒ Kerim; Hazret-i Peygamber -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem-ÔÇÖin getirdi─či d├«nin mensuplar─▒n─▒, ┬źen hay─▒rl─▒ ├╝mmet┬╗ olarak tavsif eder.1 Zira onlar; All├óhÔÇÖa ve OÔÇÖnun inan─▒lmas─▒n─▒ emretti─či esaslara inan─▒p, emr-i biÔÇÖl-m├ór├╗f ve nehy-i aniÔÇÖl-m├╝nker ilkesini ayakta tutarlar, yani insanlara m├ór├╗fu emredip m├╝nkeri yasaklarlar.2

Emr-i biÔÇÖl-m├ór├╗f ve nehy-i aniÔÇÖl-m├╝nker, ├žok kapsaml─▒ bir ilkedir. ─░nsanlar─▒n dil ile m├ór├╗fa ├ža─č─▒r─▒lmas─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra hadlerin (ceza h├╝k├╝mlerinin) tatbiki gibi kanun├« yollarla m├╝nkerden al─▒konulmalar─▒n─▒ da i├žine al─▒r. Bu sebeple farz-─▒ kif├óye, yani ├╝mmetin bir k─▒sm─▒n─▒n yapmas─▒yla di─čerlerinin sorumluluktan kurtulaca─č─▒, hi├žbirinin yapmamas─▒ durumunda ise hepsinin g├╝nahk├ór olaca─č─▒ t├╝rden bir farz oldu─ču belirtilir. Zira bu, ├╝mmetin her ferdinin ├╝stesinden gelemeyece─či bilgi ve yetki gerektiren i┼člerdendir. Bilgisiz ve yetkisiz ki┼čilerin bu i┼či yapmaya kalk─▒┼čmas─▒, ├Ânlenmesi zor yanl─▒┼člara ve karga┼čaya sebep olabilir. Dolay─▒s─▒yla bu i┼čin dille ilgili olan k─▒sm─▒n─▒ ├ólimler, yetkiyle ilgili olan k─▒sm─▒n─▒ da y├Âneticiler yerine getirebilir. Nitekim bu ├Âvg├╝n├╝n yer ald─▒─č─▒ ├óyetten birka├ž ├óyet ├Ânce;

ÔÇť─░├žinizden hayra ├ža─č─▒ran, m├ór├╗fu emredip m├╝nkeri engelleyen bir topluluk bulunsun!ÔÇŁ (├él-i ─░mr├ón, 3/104) buyurulmaktad─▒r.3 Bununla birlikte; ├╝mmetin bilgi ve yetki sahibi olmayanlar─▒, m├╝nkere kay─▒ts─▒z kalacak de─čildir. Onlar da en az─▒ndan, i├žlerinden bu─čzedecek, b├Âylece tavr─▒n─▒ g├Âsterecek ve saf─▒n─▒ belli edecektir. Hazret-i Peygamber -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem-, hepimizce bilinen bir had├«s-i ┼čer├«finde ┼č├Âyle buyurmaktad─▒r:

ÔÇťSizden her kim bir m├╝nker g├Âr├╝rse onu eliyle d├╝zeltsin! G├╝c├╝ yetmezse diliyle d├╝zeltsin! Buna da g├╝c├╝ yetmezse kalbiyle bu─čzetsin! Bu da ├«m├ón─▒n en zay─▒f olan─▒d─▒r!ÔÇŁ (M├╝slim, ├Äm├ón, 78)

├ťmmetin ┬źen hay─▒rl─▒┬╗ vasf─▒yla ├Âv├╝lmesini sa─člayan emr-i biÔÇÖl-m├ór├╗f ve nehy-i aniÔÇÖl-m├╝nker; her ┼čeyden ├Ânce emredilecek olan m├ór├╗fla bezenip, yasaklanacak olan m├╝nkerden ar─▒nm─▒┼č olmay─▒ gerektirir. ├ç├╝nk├╝ kendisi m├ór├╗fu edinmeyenin onu ba┼čkas─▒na emretmesi, kendisi m├╝nkerden sak─▒nmayan─▒n ba┼čkas─▒n─▒ ondan sak─▒nd─▒rmas─▒ inand─▒r─▒c─▒ olmaz.

─░kinci olarak bu ilkenin ayakta tutulmas─▒; y├Âneten ve y├Ânetilenleriyle kenetlenmi┼č, bilginlere kulak ve kucak a├žm─▒┼č b├╝t├╝nl├╝k i├žinde bir toplum gerektirir. Zira bu ├Âvg├╝n├╝n yer ald─▒─č─▒ ├óyetin ├Âncesindeki ├óyetlerde bunu g├Âsteren bir├žok husus yer almaktad─▒r. C├óhiliyye devrinde birbirlerine di┼č bileyen h├ólleri y├╝z├╝nden bir ate┼č ├žukurunun kenar─▒nda bulunan Araplar─▒n All├óhÔÇÖ─▒n ─░sl├óm nimeti sayesinde o tehlikeden kurtar─▒ld─▒klar─▒n─▒n hat─▒rlat─▒lmas─▒, All├óhÔÇÖ─▒n kopmaz kulpu olan d├«nine s─▒ms─▒k─▒ sar─▒l─▒p ├Ânceki ├╝mmetler gibi ayr─▒l─▒─ča d├╝┼čmekten sak─▒nd─▒r─▒lmalar─▒, ayr─▒l─▒─ča d├╝┼čenlerin ├óhirette y├╝zlerinin kara ├ž─▒kaca─č─▒ ve azaba u─črayacaklar─▒ uyar─▒s─▒n─▒n yap─▒lmas─▒ vb…4 ├ľyleyse; ┬źen hay─▒rl─▒┬╗ s─▒fat─▒yla nitelenmeyi hak ettiren sebeplere, bir ve beraber olmay─▒ da eklememiz gerekmektedir.

Peki, birlik ve beraberli─čin muhafazas─▒ nas─▒l sa─članacakt─▒r? ├ťmmet i├žinde hi├ž farkl─▒ d├╝┼č├╝nen olmayacak m─▒d─▒r? H├ólbuki ayr─▒l─▒─č─▒n temelinde fikir ve y├Âneli┼č farkl─▒l─▒klar─▒ vard─▒r. ─░nsanlar─▒n tabiat, d├╝┼č├╝nce ve bak─▒┼č a├ž─▒lar─▒ farkl─▒ olduk├ža ihtil├ófa d├╝┼čmeleri de ka├ž─▒n─▒lmaz olacakt─▒r. Nitekim bahsini etti─čimiz ├Âvg├╝n├╝n ilk muhataplar─▒ olan ve bu ├Âvg├╝ye -bir├žok KurÔÇÖ├ón ├óyetinin del├óletiyle-5 bi-hakk─▒n l├óy─▒k olan sah├óbe-i kiram da baz─▒ konularda ihtil├ófa d├╝┼čm├╝┼čt├╝r. Hatt├ó ihtil├ófa d├╝┼čt├╝kleri konular i├žinde ruÔÇśyetullah (All├óhÔÇÖ─▒n g├Âr├╝lmesi) gibi itikad├« meseleler bile vard─▒r. ├ľyleyse ihtil├óf─▒n bir k─▒sm─▒ m├╝samahayla kar┼č─▒lanabilir. Nitekim Hazret-i Peygamber -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem-ÔÇÖin;

ÔÇť├ťmmetimin ihtil├óf─▒ rahmettir.ÔÇŁ buyurdu─ču riv├óyet edilir. ├éyetlerde yerilen ve sak─▒nd─▒r─▒lan ihtil├óflar─▒n ba┼č─▒nda ise birlik ve b├╝t├╝nl├╝─č├╝ ortadan kald─▒r─▒c─▒ mahiyetteki ayr─▒l─▒k├ž─▒ ihtil├óflar vard─▒r.

O hâlde soruyu yenileyelim:

D├╝┼č├╝n├╝┼č, y├Âneli┼č ve tabiat farkl─▒l─▒─č─▒ sebebiyle insanlar─▒n ihtil├ófa d├╝┼čmesi ka├ž─▒n─▒lmaz oldu─čuna g├Âre, birlik ve b├╝t├╝nl├╝─č├╝n muhafazas─▒ nas─▒l m├╝mk├╝n olacakt─▒r?

Bu sorunun basit cevab─▒; insan tabiat─▒n─▒n gere─či olan ihtil├óflar─▒ ayr─▒l─▒k sebebi saymamak, farkl─▒ d├╝┼č├╝nenleri ┬ź├Âtekile┼čtirmemek┬╗tir. ├ťmmetin nitelendi─či ├Âvg├╝ dolu bir di─čer s─▒fat─▒ burada hat─▒rlamak gerekir:

├ťmmet-i vasat, yani m├╗tedil ├╝mmet.

├ťmmet-i vasat─▒n d├«ni, ifrat ve tefritten uzakt─▒r. Hazret-i Peygamber -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem- de bu d├«ni ┬źm├╝samahal─▒ hanif d├«ni┬╗ ┼čeklinde tavsif etmi┼čtir. Bunun farkl─▒ d├╝┼č├╝nce sahiplerine y├Ânelik en somut yans─▒malar─▒n─▒ ise Hazret-i AliÔÇÖnin uygulamalar─▒nda buluruz. O, Mu├óviye bin Eb├« S├╝fyan ile aras─▒ndaki ihtil├óflara hakemlerin ├ž├Âz├╝m getirmesini kabul etti─či gerek├žesiyle yan─▒ndan ayr─▒lan H├óric├«lerin, kendi ordusunda k├ófirlere kar┼č─▒ cihad etmelerine ve elde edilecek gan├«metten pay almalar─▒na m├╝saade etmi┼čtir. Onun bu tavr─▒nda fikr├« ihtil├óf─▒ bir kenara koyarak siyas├« birlik ve b├╝t├╝nl├╝─č├╝ muhafaza etme ve ayr─▒l─▒─ča d├╝┼čmekten uzak durma ├žabas─▒ oldu─ču ├ó┼čik├órd─▒r. Zira bir toplum i├žin en b├╝y├╝k tehlike, birlikten uzakla┼čmak ve ayr─▒l─▒─ča d├╝┼čmektedir. Nitekim -yukar─▒da da belirtti─čimiz ├╝zere- sah├óbe-i kir├óm─▒n dah├« aralar─▒nda ihtil├óf etti─či konular vard─▒. Ancak ne zaman ki i├žtih├óda dayal─▒ bu ihtil├óflar birlik ve beraberli─či zedeleyici bir noktaya ula┼čt─▒, o vakit Cemel ve S─▒ff├«n gibi b├╝y├╝k fitneler zuhur etti.

┼×imdi ├╝mmetin ┼ču andaki h├óline gelelim:

Allah i├žin d─▒┼čar─▒dan bakan biri ┬źen hay─▒rl─▒┬╗ vasf─▒yla nitelenen ├╝mmetin, bu ├╝mmet oldu─čunu kabul eder mi? Bunu ba┼čka birinin kabul etmesi bir tarafa, ┼ču h├ólde iken hangimiz d─▒┼čar─▒dan birine g├Â─čs├╝m├╝z kabararak bu vasf─▒ hayk─▒rabiliriz?

Bu sorular─▒ sormak KurÔÇÖ├ónÔÇÖ─▒ yalanlamak m─▒d─▒r?

H├ó┼č├ó!

KurÔÇÖ├ón-─▒ Ker├«mÔÇÖin ┬źen hay─▒rl─▒┬╗ ve ┬źvasat┬╗ diye tavsif etti─či ├╝mmet, yukar─▒da bir k─▒sm─▒na i┼čaret etti─čimiz ┼čartlar─▒ h├óiz olan ├╝mmettir, yaln─▒zca a─č─▒zlardaki kuru bir isme sahip olanlar de─čil! Olup bitenlere g├Âz├╝m├╝z├╝ kapay─▒p v├ók─▒ay─▒ ink├ór edemeyiz herh├ólde!

Avrupal─▒lar─▒n Orta ├ça─člarda yap─▒p bitirdi─či mezheb sava┼člar─▒n─▒ biz XXI. as─▒rda el birli─čiyle yeniden hortlatt─▒k. Kabul edelim; IrakÔÇÖta, L├╝bnanÔÇÖda ve ├Âzellikle de SuriyeÔÇÖde olan, S├╝nn├«-┼×i├« ├žat─▒┼čmas─▒ndan ba┼čka bir ┼čey de─čildir! Ali bin Eb├« T├ólib ve Mu├óviye bin Eb├« S├╝fy├ón -rad─▒yall├óhu anh├╝m-ÔÇÖ├╝n aras─▒ndaki olup bitmi┼č bir kavgay─▒, onlar─▒n kemikleri ├ž├╝r├╝y├╝p toprak olduktan yakla┼č─▒k on d├Ârt as─▒r sonra c├óhilce bir hamiyyet ve inatla s├╝rd├╝r├╝yoruz.

ÔÇťBunun dinle al├ókas─▒ yok, siyas├« n├╝fuz ├žat─▒┼čmas─▒d─▒r!ÔÇŁ ┼čeklinde itiraz edilebilir. Ancak ├Âyle de olsa, siyas├« n├╝fuzun mezhep yak─▒nl─▒─č─▒ sayesinde elde edilebilece─či m├╝l├óhazas─▒ mevcut oldu─ču i├žin, yine temelinde mezheplerin, daha do─črusu mezhep├žili─čin yer ald─▒─č─▒ ortada de─čil midir? Evet, bu kimsenin ink├ór edemeyece─či kadar ├ó┼čik├ór bir ger├žektir! Zaten ─░sl├óm tarihinde din ve siyaset ne kadar birbirinden ayr─▒ m├╝tal├óa edilebilir ki? Bizzat H├óric├«lik, ┼×i├«lik gibi itikad├« mezhebler, ba┼člang─▒├žta siyas├« bir hareket olarak ortaya ├ž─▒kmam─▒┼č m─▒d─▒r?

M├╝sl├╝manlar; tarih boyunca, san─▒r─▒m ya┼čamakta oldu─čumuz ┼ču zaman diliminden daha ├žaresiz bir duruma d├╝┼čmemi┼člerdir. Ne Ha├žl─▒ Seferleri esnas─▒nda, ne Mo─čol ─░st├«l├ós─▒ÔÇÖnda, ne de hatt├ó neredeyse b├╝t├╝n ─░sl├óm ├óleminin s├Âm├╝rgele┼čtirildi─či Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin y─▒k─▒ld─▒─č─▒ zamanda… Bunun, ┬źg├óvur┬╗ m├╝dahalesinden merhamet umar h├óle gelmemizden b├╝y├╝k delili olur mu?

Aram─▒zdaki ihtil├óflar─▒, ayr─▒l─▒k ve d├╝┼čmanl─▒k sebebi olmaktan ├ž─▒karmal─▒y─▒z. Emr-i biÔÇÖl-m├ór├╗f ve nehy-i aniÔÇÖl-m├╝nkeri g├Â─č├╝sleyebilecek, ├Âvg├╝ye l├óy─▒k hay─▒rl─▒ bir ├╝mmet olabilmenin olmazsa olmaz ┼čart─▒ olan birlik ve beraberli─či kurman─▒n yollar─▒n─▒ aray─▒p bulmal─▒y─▒z. Bunun yolu S├╝nn├«ÔÇÖnin ┼×i├«, ┼×i├«ÔÇÖnin S├╝nn├« yap─▒lmas─▒ de─čildir! Zaten zorla ne S├╝nn├«, ┼×i├« olur; ne de ┼×i├«, S├╝nn├«! ┬ź├ťmmet-i vasat┬╗ oldu─čumuzu, d├«nimizin ┬źm├╝samaha d├«ni┬╗ oldu─čunu, Hazret-i Ali EfendimizÔÇÖin uygulamalar─▒n─▒ en ├žok hat─▒rlamam─▒z gereken zamanlar─▒ ya┼č─▒yoruz. Bu s─▒fat ve davran─▒┼člar─▒, ba┼čkalar─▒ i├žin hat─▒rlamayal─▒m, demiyorum. Ancak SuriyeÔÇÖde -kay─▒tlara g├Âre- 100 binden fazla insan─▒n ┼čehid oldu─ču, milyonlarcas─▒n─▒n m├╝ltec├« durumuna d├╝┼čt├╝─č├╝; temelinde mezhep taassubu yer alan vah┼č├« bir sava┼č, daha do─črusu hunharca bir katliam s├╝r├╝p giderken; KatarÔÇÖda dinler aras─▒ diyalog toplant─▒s─▒ d├╝zenlenmesinden b├╝y├╝k ironi var m─▒d─▒r sizce?
_______________

1 Âl-i İmrân, 3/110.
2 Ak─▒l veya ┼čer├«atle iyi ve g├╝zel oldu─ču bilinen her davran─▒┼č m├ór├╗f, tersi ise m├╝nkerdir. Bkz. R├óg─▒b, M├╝fred├ótu elf├óz─▒ÔÇÖl-KurÔÇÖ├óniÔÇÖl-Ker├«m, ┬źÔÇśarf┬╗ maddesi.
3 Bkz. Beyd├óv├«, Env├óruÔÇÖt-Tenz├«l ve Esr├óruÔÇÖt-TeÔÇÖv├«l, (├él-i ─░mr├ón, 3/104ÔÇÖ├╝n tefsiri)
4 Bkz. Âl- İmrân, 3/103-107.
5 Bkz. Âl-i İmrân, 3/172-174; el-Ahzâb, 33/23; el-Feth, 48/18, 29.