DR─░NA K├ľPR├ťS├ť -1-

YAZAR : Prof. Dr. Osman ÇETİNKAYA*

Temmuz 2013ÔÇÖte bir grup e─čitimci ile birlikte ├ž─▒kt─▒─č─▒m─▒z ┬źSar─▒ SaltukÔÇÖun ─░zinde┬╗ konulu Balkan ├╝lkeleri gezisinde yolumuz, biri BelgradÔÇÖdan SrebrenitsaÔÇÖya (Bosna-Hersek); di─čeri de SaraybosnaÔÇÖdan S─▒rbistanÔÇÖa ge├žerken Vi┼čegradÔÇÖda (Bosna-Hersek, S─▒rp Cumhuriyeti) iki defa Drina NehriÔÇÖne u─čram─▒┼čt─▒.

Bosna-Hersek; bir sular, ye┼čillikler ve h├╝z├╝nler mah┼čeri sanki. Her taraf─▒nda birbirinden g├╝zel sular, ye┼čilin her tonundan ormanlar ve taze ac─▒lar ├╝lkesi. Drina ile ilk tan─▒┼čmam─▒z bir seher vaktinde, nehrin k─▒y─▒s─▒nda bir Bo┼čnak ailenin haz─▒rlad─▒─č─▒ sofrada kahvalt─▒m─▒z─▒ yaparken ger├žekle┼čmi┼čti. ─░kinci defa ise bir s├╝re k─▒y─▒s─▒nda kara yoluyla seyrettikten sonra, ziyaret i├žin mola verdi─čimiz Drina K├Âpr├╝s├╝ ├Ân├╝nde oldu.

DR─░NA NEHR─░

Drina Nehri; 346 kilometre uzunlu─čunda, Sava NehriÔÇÖnin en uzun kolunu ve Bosna-Hersek ile S─▒rbistan s─▒n─▒r─▒n─▒ olu┼čturan, Balkanlar─▒n en g├╝zel, bir bak─▒ma da insana h├╝z├╝n veren akarsular─▒ndan biridir. Tuna Nehri havzas─▒nda yer alan Drina, Karada─č s─▒n─▒rlar─▒ i├žinden ak─▒p gelen Tara ve Piva sular─▒n─▒n Karada─č-Bosna s─▒n─▒r─▒na yak─▒n bir yerde birle┼čmesiyle olu┼čur. Drina; Dinar Alplerinin z├╝mr├╝t ye┼čili, derin vadileri i├žinde kuzey-bat─▒ y├Ân├╝nde akar, ├Ânce Sava NehriÔÇÖne kat─▒l─▒r sonra da nazl─▒ TunaÔÇÖya. Tuna ile do─ču y├Ân├╝nde devam etti─či seyahatini KaradenizÔÇÖde noktalar. Drina; kire├žta┼č─▒ kayalar─▒n ├╝zerinde bir vadide akar, suyu so─čuk, rengi mavi ve ye┼čilin tonlar─▒ndad─▒r. Tuna; bizim i├žin ne anlama geliyor, bize neleri ta┼č─▒yor ve neleri hat─▒rlat─▒yorsa, i┼čte bu h├ót─▒ralar ve ger├žekler yuma─č─▒n─▒n bir b├Âl├╝m├╝n├╝ Drina Nehri payla┼č─▒r bizimle. Bizi t─▒ls─▒ml─▒ bir ├žehreyle kar┼č─▒lar, d├╝┼č├╝nd├╝ren, uzaklara dal─▒p gitmemize sebep olan bir ak─▒┼čla ak─▒p gider ├Ân├╝m├╝zden.

DR─░NA K├ľPR├ťS├ť

Drina Nehri ile ilgili h├óf─▒zalara kaz─▒nan en ├Ânemli h├ót─▒ra ┬źDrina K├Âpr├╝s├╝┬╗d├╝r. Drina K├Âpr├╝s├╝; Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n me┼čhur sadrazam─▒ Sokullu Mehmed Pa┼ča taraf─▒ndan, 1571-1577 aras─▒nda Mimar SinanÔÇÖa yapt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. K├Âpr├╝; kesme ta┼č kullan─▒larak yap─▒lm─▒┼č ve UNESCO taraf─▒ndan 2007ÔÇÖde D├╝nya K├╝lt├╝r Miras─▒ listesine d├óhil edilerek, korumaya al─▒nm─▒┼čt─▒r.1

Drina K├Âpr├╝s├╝, Osmanl─▒ mimarisi ve in┼čaat m├╝hendisli─činin zirve eserlerinden biridir. Mimar SinanÔÇÖ─▒n ┼č├óheserleri aras─▒nda say─▒l─▒r. K├Âpr├╝; geni┼člikleri 11-15 metre aras─▒nda de─či┼čen 11 kemerli duba ├╝zerine in┼ča edilmi┼čtir, g├╝ney ve kuzeyinde k├Âpr├╝ye ├ž─▒k─▒┼č rampalar─▒ yer al─▒r, 180 metre uzunluk ve 7 metre geni┼čli─če sahiptir. UNESCO taraf─▒ndan k├Âpr├╝;

┬źKendi mimar├« tarz─▒ ve b├╝y├╝kl├╝─č├╝ a├ž─▒s─▒ndan, m├╝kemmel bir orant─▒ya, ├óbidev├« bir as├ólet ve benzersiz bir ┼č─▒kl─▒─ča sahip┬╗ olarak nitelenmektedir.

DR─░NA K├ľPR├ťS├ť K─░T├éBES─░ VE SOFA

K├Âpr├╝n├╝n bat─▒ kenar─▒ ortas─▒nda, d─▒┼ča ├ž─▒k─▒nt─▒l─▒ b├╝y├╝k├že bir kit├óbe sahanl─▒─č─▒ ve sahanl─▒─ča yerle┼čtirilmi┼č iki kit├óbe; bunun tam kar┼č─▒s─▒nda da bir sofa yer al─▒r. Kit├óbelerin orijinallerinin Saraybosna m├╝zesinde yer ald─▒─č─▒ belirtiliyor. H├ólen k├Âpr├╝ ├╝zerinde kit├óbelerin yeni haz─▒rlat─▒lm─▒┼č kopyalar─▒ bulunmaktad─▒r. Kit├óbelerden birinde kabartma olarak ─░sl├óm harfleriyle Osmanl─▒ T├╝rk├žesiyle k├Âpr├╝y├╝ anlatan ve yap─▒mc─▒s─▒n─▒ takdir eden bir ┼čiir yaz─▒lm─▒┼čt─▒r.2

ÔÇťBak, zaman─▒n─▒n bilge ve b├╝y├╝kleri aras─▒nda en b├╝y├╝k Mehmed Pa┼čaÔÇÖya ki;

G├Ânl├╝n├╝n vaÔÇśdini yerine getirdi ve himmet ve gayreti ile, / Drina Nehri ├╝zerinde bir k├Âpr├╝ yapt─▒rd─▒.

Bu derin ve h─▒zl─▒ akan nehrin ├╝zerinde, / Seleflerinin hi├žbirinin yapt─▒ramad─▒─č─▒ (k├Âpr├╝y├╝) yapt─▒rd─▒.

Ben All├óhÔÇÖ─▒n lutfuyla, bu yap─▒n─▒n sapasa─člam ayakta durmas─▒n─▒, / Ona hayat─▒nda bir sa├ódet kayna─č─▒ olmas─▒n─▒, / Ve hi├žbir zaman bir keder ya┼čatmamas─▒n─▒ diliyorum.

Onun k├Âpr├╝ i├žin vakfetti─či, / Kimsenin ne kadar oldu─čunu bilemedi─či servet, / Tekmil alt─▒n ve g├╝m├╝┼č, bu ama├ž i├žin harcanm─▒┼čt─▒r.

─░n┼čaat─▒ tamamlanan bu yap─▒y─▒ g├Âren herkes, / ┬źAllah bu muhte┼čem ve harika k├Âpr├╝y├╝ korusun!┬╗ diye du├ó etsin.ÔÇŁ

Drina K├Âpr├╝s├╝ÔÇÖn├╝n; kuzey aya─č─▒nda Saraybosna karayolu uzan─▒rken, g├╝ney aya─č─▒n─▒n sa─č─▒nda ─░vo ANDR─░├çÔÇÖin kabartma b├╝st├╝n├╝n de yer ald─▒─č─▒ k├╝├ž├╝k bir park, solunda da restoran ve kafeler yer almaktad─▒r. K├Âpr├╝yle birlikte in┼ča edildi─či bilinen kervansaraydan hi├žbir eser kalmay─▒p, onun yerinde bir otelin kal─▒nt─▒s─▒ kalm─▒┼čt─▒r.

Drina K├Âpr├╝s├╝ yap─▒ld─▒ktan sonra 1664, 1875, 1911, 1940 ve 1950-1952 y─▒llar─▒nda ├že┼čitli seviyelerde restorasyon, tamir-bak─▒m g├Ârm├╝┼čt├╝r. B├Âlgede 1896ÔÇÖda b├╝y├╝k bir sel bask─▒n─▒ olmu┼č, nehrin suyu bir s├╝re k├Âpr├╝n├╝n ├╝zerinden akmas─▒na ra─čmen k├Âpr├╝ ayakta kalm─▒┼čt─▒r. K├Âpr├╝, d├╝nya sava┼člar─▒n─▒n ve S─▒rp katliam─▒n─▒n da dramatik izlerini ta┼č─▒maktad─▒r. K├Âpr├╝n├╝n 11 kemerinden ├╝├ž├╝ I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda y─▒k─▒lm─▒┼č, II. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda 5 kemeri hasar g├Ârm├╝┼čt├╝r. Bir yandan ta┼čk─▒nlar, sel bask─▒nlar─▒, nehir ├╝zerine yap─▒lan baraj, ├Âte yandan da S─▒rp sald─▒r─▒lar─▒ sebebi ile temel ve ayaklar─▒nda cidd├« hasarlar ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Nisan 2010ÔÇÖda T├╝rk Uluslararas─▒ ─░┼čbirli─či ve Kalk─▒nma Ajans─▒ (T─░KA), Bosna-Hersek, UNESCO, BH S─▒rp Cumhuriyeti K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ ve Vi┼čegrad Belediyesi aras─▒nda bir i┼čbirli─či anla┼čmas─▒ imzalanarak k├Âpr├╝ yeniden elden ge├žirilmi┼čtir. K├Âpr├╝ ├╝zerinde ara├ž trafi─čine, 2003 y─▒l─▒ndan bu yana da izin verilmiyor; ta┼č─▒t trafi─či, k├Âpr├╝n├╝n do─čusunda yeni yap─▒lan k├Âpr├╝ ├╝zerinden sa─članmaktad─▒r. Temmuz 2013ÔÇÖte k├Âpr├╝ ziyarete a├ž─▒lm─▒┼č durumdayd─▒.

DR─░NA K├ľPR├ťS├ť: ─░VO ANDR─░├ç

Drina K├Âpr├╝s├╝, Yugoslav yazar ─░vo ANDR─░├çÔÇÖin (1892-1975) d├╝nyaca me┼čhur roman─▒na da ad─▒n─▒ vermi┼čtir. Eser 1945ÔÇÖte BelgradÔÇÖda yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Bir├žok defa bas─▒lan eser, T├╝rk├žeye ve ├že┼čitli d├╝nya dillerine ├ževrilerek yay─▒nlanm─▒┼č 1961ÔÇÖde ┬źNobel Edebiyat ├ľd├╝l├╝┬╗ alm─▒┼čt─▒r. Roman─▒n konusu ve esas kahraman─▒ Drina K├Âpr├╝s├╝ÔÇÖd├╝r. Eserde; k├Âpr├╝n├╝n yap─▒m─▒, k├Âpr├╝yle ayn─▒ kaderi payla┼čan insanlar─▒n hayat─▒, gelenek ve g├Ârenekleri, inan├žlar─▒, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├ž├Âk├╝┼č s├╝reci ve I. D├╝nya Sava┼č─▒ ele al─▒nmaktad─▒r. Romanda ├Âzetle; Drina K├Âpr├╝s├╝ÔÇÖn├╝n yap─▒l─▒┼č y─▒llar─▒ndan 1914ÔÇÖe kadar uzanan s├╝re├žte Drina K├Âpr├╝s├╝ ve Vi┼čegrad ekseninde d├Ânen belli ba┼čl─▒ olaylar ve bu olaylar─▒n yans─▒malar─▒ anlat─▒l─▒r. ─░l├žede ya┼čayan m├╝sl├╝manlar ile Ortodoks h─▒ristiyanlar aras─▒ndaki insan├« ili┼čkiler, Osmanl─▒ h├ókimiyeti ve etkileri, Avusturya-Macaristan i┼čgali ve getirdi─či sonu├žlar, S─▒rp etkisi, kasaban─▒n imar ve ekonomisindeki de─či┼čimler bir roman ├Ârg├╝s├╝ i├žinde ele al─▒nmaktad─▒r.

Romana g├Âre; ÔÇťK├Âpr├╝ yap─▒lmadan ├Ânceki devirlerde, k├Âpr├╝n├╝n hayalini ilk kez; Vi┼čegradÔÇÖa ba─čl─▒ Sokol K├Ây├╝ÔÇÖnden dev┼čirilerek 1516ÔÇÖda ─░stanbulÔÇÖa g├Ât├╝r├╝len bir o─član ├žocu─ču kurmu┼čtur. Bu ├žocuk, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n ├╝nl├╝ sadrazam─▒ Sokullu Mehmed Pa┼čaÔÇÖd─▒r. H─▒ristiyan bir aileye mensup olan Sokullu Mehmed; on ya┼člar─▒nda dev┼čirme olarak Osmanl─▒ saray─▒na g├Ât├╝r├╝lm├╝┼č, k─▒sa s├╝rede y├╝kselmi┼č, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun geni┼člemesinde ├žok b├╝y├╝k katk─▒lar─▒ olmu┼čtur. Sokullu, memleketini ve DrinaÔÇÖy─▒ unutmamaktad─▒r. Do─čdu─ču topraklara bir vef├ó borcu olarak, Drina ├╝zerinde ├žok m├╝kemmel bir k├Âpr├╝ in┼ča ettirmeye karar verir.ÔÇŁ

ÔÇťK├Âpr├╝n├╝n yap─▒m─▒ ba┼člat─▒lm─▒┼č, ancak bir├žok zorluklar, s─▒k─▒nt─▒lar ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Y─▒llar ge├žmekte, k├Âpr├╝ ve yan─▒nda yap─▒lan han─▒n in┼čaat─▒ ├žok yava┼č ilerlemektedir. Kasabadakiler bir ara k├Âpr├╝ hakk─▒nda ├╝mitsizli─če d├╝┼čm├╝┼člerdir. Bu arada kasabal─▒n─▒n hem┼čehrisi Sadrazam Mehmed Pa┼ča, bir Cuma g├╝n├╝ maiyetiyle birlikte camiye giderken sadaka istemek i├žin sadrazama yakla┼čan biri taraf─▒ndan bir kasap b─▒├ža─č─▒ ile ├Âld├╝r├╝l├╝r. Kasaba, bu olay─▒ duydu─čunda ├žok ├╝z├╝l├╝r. Her ┼čeye ra─čmen Drina ├╝zerindeki muhte┼čem k├Âpr├╝ ve han tamamlan─▒r ve SokulluÔÇÖnun eseri olarak g├╝n├╝m├╝ze kadar ula┼č─▒r. 1914ÔÇÖte, Drina K├Âpr├╝s├╝ ├╝zerindeki hik├óye sona erer. Arkas─▒ kesilmeyen bombard─▒man y├╝z├╝nden k├Âpr├╝den art─▒k hi├ž kimse ge├žmez, k├Âpr├╝n├╝n etraf─▒ndaki mahalleler de bombard─▒man y├╝z├╝nden bo┼čalm─▒┼čt─▒r. Fakat roman─▒n kahramanlar─▒ndan Ali Hoca, b├╝t├╝n uyar─▒lara ra─čmen d├╝kk├ón─▒n─▒ terk etmez. Ali Hoca evine d├Ânerken; ┬źAll├óhÔÇÖ─▒n DrinaÔÇÖy─▒ terk etti─čini┬╗ d├╝┼č├╝n├╝rken yolda can verir.ÔÇŁ3

HER K├ľPR├ť B─░R H─░LED─░R

Ahmet Turan ALKAN, ┬źHer K├Âpr├╝ Bir Hiledir┬╗ ba┼čl─▒kl─▒ yaz─▒s─▒nda4 k├Âpr├╝lerle ilgili duygular─▒n─▒ bizimle payla┼č─▒rken, ta┼č k├Âpr├╝lerin ayr─▒cal─▒─č─▒n─▒ ve ├╝st├╝nl├╝─č├╝n├╝ anlat─▒r. Drina K├Âpr├╝s├╝ÔÇÖn├╝ de g├╝ndemimize ta┼č─▒r ve der ki:

ÔÇťDrina ile MostarÔÇÖ─▒, B├╝y├╝k├žekmece ile E─črik├Âpr├╝ÔÇÖy├╝ karde┼č k─▒lan sadece ayn─▒ insanlar taraf─▒ndan yap─▒lm─▒┼č olmalar─▒ de─čil, biraz da ayn─▒ hamurdan yo─črulmalar─▒d─▒r. ├ťzerinden a┼čt─▒klar─▒ suyu, kendilerine ├ó┼č─▒k etmi┼č k├Âpr├╝lerdir bunlar; ├Âyle ki, eskitip ge├žtikleri onca as─▒r boyunca teknik deyip durdu─čumuz ┼ču basit hileyi bile fark ettirmemi┼č ve kendi h├╝snlerinde oyalay─▒p teselli etmi┼člerdir.ÔÇŁ

Yazar─▒n;

ÔÇťHer k├Âpr├╝ bir ser├╝vendir ve her k├Âpr├╝ bir zaferdir.ÔÇŁ ifadeleri Drina K├Âpr├╝s├╝ÔÇÖn├╝ ne kadar g├╝zel tasvir ediyor bize de─čil mi?

_________________

* S├╝leyman Demirel ├ťniversitesi ├ľ─čretim ├ťyesi
1 Bosnian Bridge Inscribed on UNESCOÔÇÖs World Heritage List. http://whc.unesco.org/en/news/361
2 Drinabrücke,Višegrad. http://de.wikipedia.org/wiki/Drinabr%C3%BCcke_(Vi%C5%A1egrad)
3 Drina K├Âpr├╝s├╝. http://www.edebiyatsayfasi.com/drina-koprusu/
4 Alkan, A.T., 1996, Her K├Âpr├╝ Bir Hiledir, Osmanl─▒ Ansiklopedisi, ─░z Yay─▒nc─▒l─▒k, c. 1, 144-145.