16. Y├ťZYILDA OSMANLI-SAFEV├Ä REKABET─░ SAFEV├ÄLER VE ┼×AH ─░SMA─░L

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

K├Âkl├╝ bir tarih├« ge├žmi┼če sahip olan ─░ran topraklar─▒nda 1501 y─▒l─▒nda Safev├«lerin iktidara gelmesi, Osmanl─▒ ve civar m├╝sl├╝man hanl─▒klar─▒ etkileyen ├žok ├Ânemli bir s├╝recin ba┼člang─▒c─▒n─▒ te┼čkil etmi┼čtir. Kuruculu─čunu ┼×ah ─░smailÔÇÖin yapt─▒─č─▒ ─░ran ve Azerbaycan merkezli Safev├« Devleti, On ─░ki ─░mam ┼×i├«li─čini resm├« mezheb olarak kabul etmi┼č, AnadoluÔÇÖda ya┼čayan Alev├« kitlelerini harekete ge├žirerek yay─▒lma arzusu ta┼č─▒m─▒┼čt─▒. Bu durum Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni son derece rahats─▒z etmi┼čti. ├ľte yandan Safev├«lerin M├óver├ó├╝nnehir b├Âlgesine sarkma ├žabalar─▒, do─ču kom┼čular─▒ ├ľzbekleri de olumsuz etkilemi┼čti. Ayr─▒ca g├╝neybat─▒ kom┼čular─▒ Meml├╗klular da bu yeni devletin yay─▒lmac─▒ emellerinden kayg─▒lanm─▒┼čt─▒.

┼×ah ─░smail; devletini do─ču y├Ân├╝nde b├╝y├╝tme amac─▒yla ilk olarak, ├ľzbeklerle ├žetin bir m├╝cadeleye giri┼čti. ─░ran siyasetinin g├╝n├╝m├╝ze de damgas─▒n─▒ vuran ├Âzelli─čiyle, ayn─▒ anda birden fazla g├╝├žle m├╝cadele etmemeye ├Âzen g├Âsteren Safev├«ler; bu d├Ânemde Osmanl─▒lar ve Meml├╗klularla iyi ge├žinme yollar─▒ arad─▒. ┼×ah ─░smail, ├ľzbekler ├╝zerinde emellerine ula┼č─▒nca, ├Âteden beri g├Âz dikti─či AnadoluÔÇÖda; bozguncu dervi┼čler yoluyla Alev├«-K─▒z─▒lba┼č kitleleri yan─▒na ├žekme ad─▒na her t├╝rl├╝ sinsi giri┼čimin i├žinde oldu.

Safev├«ler s├╝l├ólesi T├╝rk ve Azerbaycan men┼čeli olup1 ErdebilÔÇÖde ┼×eyh Safiyy├╝dd├«nÔÇÖin kurdu─ču bir tar├«kat─▒n g├╝c├╝nden yararlanarak devlet olmay─▒ ba┼čard─▒. Devletin ba┼č─▒ndaki ┼čahlar ayn─▒ zamanda ┼čeyh s├╝l├ólesinden gelen Erdebil tar├«kat─▒n─▒n da lideriydi. Safev├«ler; tar├«kat temeline dayal─▒ n├╝fuzlar─▒n─▒ kullanarak, ├Ânce Azerbaycan ve ─░ranÔÇÖda k├Âkle┼čti. Safev├«lerin AnadoluÔÇÖdaki K─▒z─▒lba┼č2 ad─▒n─▒ alan taraftarlar─▒n─▒ k─▒┼čk─▒rtmas─▒yla ├ž─▒kard─▒─č─▒ huzursuzluk ve ayaklanmalar, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni zor durumda b─▒rakt─▒. Erdebil tar├«kat─▒, ba┼člang─▒├žta S├╝nn├« esaslarla olu┼čmu┼čken ┼×eyh C├╝neyd zaman─▒nda ┼×i├«li─či kabul etmi┼č ve g├╝n├╝m├╝z ─░ranÔÇÖ─▒n─▒n ┼×i├«li─činden farkl─▒ bir anlay─▒┼č─▒ benimsemi┼čtir. Bu anlay─▒┼č, Orta Asya inan├žlar─▒ d├óhil ├že┼čitli mistik inan├žlar─▒n da k├╝lt├╝rel etkisindeydi ve b├Âlgede yeni bir heyecan dalgas─▒ olu┼čturmu┼čtu. Erdebil tar├«kat─▒n─▒n AnadoluÔÇÖdaki tutkulu m├╝ridleri ErdebilÔÇÖe varmay─▒, ┼č├óha gitmeyi, o merkezden beslenmeyi ┼čiar edinmi┼člerdi.

G├Ân├╝l ├ž─▒kmak ister ┼č├óh─▒n k├Â┼čk├╝ne,
Can boyanmak ister Ali m├╝┼čkine,
P├«rim Ali, on iki imam a┼čk─▒na,
A├ž─▒l─▒n kap─▒lar ┼×├óhÔÇÖa gidelim…

HakÔÇÖtan in├óyet olursa,
┼×├óhÔÇÖ─▒m RumÔÇÖa gele bir g├╝n.
Gazâda bu zülfikārı,
K├ófirlere ├žala bir g├╝n.

├çeke sanca─č─▒ g├Ât├╝re,
┼×ah ─░stanbulÔÇÖa otura,
Frenkten esir getire,
HorasanÔÇÖa sala bir g├╝n.3

┼×ah ─░smail, ┼×i├« inan├žlar─▒n─▒ resm├« devlet politikas─▒n─▒n merkezine oturtmu┼čtu. Buna dayal─▒ olarak, on iki imam ad─▒na hutbe okuttu ve para kestirdi. Baz─▒ sah├ób├«lere kar┼č─▒ sayg─▒s─▒z bir tutum tak─▒narak Hazret-i ├ľmer ve Hazret-i OsmanÔÇÖa kar┼č─▒ s├Âvg├╝ye varan bir ├╝sl├╗bu ve Mu├óviyeÔÇÖye l├ónetler ya─čd─▒ran bir anlay─▒┼č─▒ benimsedi.

┼×ah ─░smailÔÇÖin Anadolu ├╝zerindeki y─▒k─▒c─▒ faaliyetlerinin artmas─▒, K─▒z─▒lba┼č ayaklanmalar─▒n─▒n tehlikeli bir boyuta ula┼čarak merkez├« y├Ânetimi ortadan kald─▒rmaya y├Ânelmesi, dirlik ve d├╝zenin ortadan kalkmas─▒, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni yeni bir aray─▒┼ča y├Âneltti. B├Âylece Yavuz Sultan SelimÔÇÖin h├╝k├╝mdar olmas─▒na giden yollar a├ž─▒ld─▒.

Yavuz; iktidara gelmesinden sonra, K─▒z─▒lba┼č-Safev├« tehdidini ortadan kald─▒rmak amac─▒yla, h─▒zla ├çald─▒ranÔÇÖa (1514) y├Âneldi. Kazan─▒lan zaferin ard─▒ndan Do─ču ve G├╝neydo─ču Anadolu, Safev├«lerin tehdit ve tehlikesinden emin h├óle getirildi. Osmanl─▒lar, ├Âzellikle Diyarbak─▒rÔÇÖ─▒ alarak, do─čudaki g├╝├žl├╝ rakipleri Safev├«leri ve g├╝neydeki Meml├╗klular─▒ daha rahat izleme f─▒rsat─▒ yakalad─▒. Osmanl─▒larla Safev├«ler, Meml├╗klular─▒n ortadan kald─▒r─▒lmas─▒n─▒n ard─▒ndan ├žok daha geni┼č bir cephede kar┼č─▒ kar┼č─▒ya geldi.

1524 y─▒l─▒nda ┼×ah ─░smailÔÇÖin ├Âl├╝m├╝n├╝n ard─▒ndan, on ya┼č─▒ndaki o─člu TahmasbÔÇÖ─▒n tahta ├ž─▒k─▒┼č─▒yla beraber, y├Ânetici K─▒z─▒lba┼č beylerinin rekabetlerinden dolay─▒ ─░ranÔÇÖda b├╝y├╝k kar─▒┼č─▒kl─▒klar meydana geldi. Bu durumdan yararlanmak isteyen ├ľzbekler, ├Âteden beri h├ókimiyet alt─▒na almak istedikleri HorasanÔÇÖa h├╝cum etti.

─░ranÔÇÖdaki geli┼čmeleri dikkatle izleyen Kanun├« de Avusturya ─░mparatorlu─čuÔÇÖnu y├Âneten HabsburglarÔÇÖla yapt─▒─č─▒ bar─▒┼čtan hemen sonra Sadrazam ─░brahim Pa┼čaÔÇÖy─▒ geni┼č yetkilerle Do─ču SeferiÔÇÖne g├Ârevlendirdi. ─░brahim Pa┼ča da g├╝├žl├╝ bir ordu ve s├╝ratli bir ilerleyi┼čle TebrizÔÇÖe girmeyi ba┼čard─▒. Bu geli┼čme ├╝zerine ┼×ah TahmasbÔÇÖ─▒n, b├╝y├╝k bir orduyla TebrizÔÇÖe do─čru y├Âneldi─či haberi yay─▒ld─▒. Kanun├« ordusuyla sefere bizzat i┼čtirak ederek TebrizÔÇÖe geldi. B├Âylece, b├Âlgedeki dengeleri kendi lehine de─či┼čtirme konusunda b├╝y├╝k bir kararl─▒l─▒k g├Âsterdi. Bu durum ┼×├óhÔÇÖ─▒ endi┼čelendirdi ve Sult├óniye kentine ├žekilmek zorunda b─▒rakt─▒. Zaten ─░ran ┼čahlar─▒, b├Âlgeye yap─▒lan b├╝t├╝n seferlerde, do─črudan do─čruya Osmanl─▒ ordusunun kar┼č─▒s─▒na ├ž─▒kmak yerine ┬źv├«ran edilmi┼č arazi takti─čiyle┬╗, y─▒pratma ve zaman i├žinde kaybettikleri topraklar─▒ ele ge├žirme yolunu tercih etmi┼člerdir. TebrizÔÇÖden sonra Osmanl─▒ ordusu Ba─čdatÔÇÖa y├Âneldi ve hi├žbir direni┼čle kar┼č─▒la┼čmadan Ba─čdatÔÇÖa girdi.

Kanun├«, Ba─čdatÔÇÖta ├Âncelikle Osmanl─▒ idaresini tesis etti. Ard─▒ndan ┼×ah ─░smailÔÇÖin y─▒kt─▒rd─▒─č─▒ Eb├╗ HanifeÔÇÖnin mezar─▒n─▒ tamir ettirdi ve yan─▒na bir medrese ve cami yapt─▒rd─▒. Abd├╝lk─üdir Geyl├ón├« HazretleriÔÇÖnin t├╝rbesini de b├╝y├╝tt├╝. ├ľte yandan ┼×ah ─░smailÔÇÖin Ba─čdatÔÇÖta yap─▒m─▒n─▒ ba┼člatt─▒─č─▒ camiyi de bitirerek ib├ódete a├žt─▒. Ayr─▒ca ┼×i├«lerce ├žok ├Ânem verilen ─░mam Musa Kaz─▒m T├╝rbesi ve Kerbel├óÔÇÖda bulunan ehl-i beyt makamlar─▒n─▒ ziyaret etti ve bak─▒mlar─▒n─▒ yapt─▒rd─▒. Kerbel├óÔÇÖda su kanallar─▒ yapt─▒rd─▒. B├Âylece ┼×i├« m├╝sl├╝manlar─▒n─▒n da g├Ânl├╝n├╝ alarak, ─░sl├óm birli─či siyasetini izledi.

Ba─čdatÔÇÖ─▒n Osmanl─▒ h├ókimiyetine giri┼činden sonra civardaki ┼čehirler ve g├╝neydeki Cez├«re, Katif, H├╝veyze ve Bahreyn de Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne t├ób├« oldu. 1546 y─▒l─▒nda Basra al─▒nd─▒ktan sonra beylerbeyilik h├óline getirildi. B├Âylece ┬źIr├ók-─▒ Arap┬╗ b├╝t├╝n├╝yle Osmanl─▒lar─▒n kontrol├╝ne ge├žti ve 1555 Amasya antla┼čmas─▒yla da bu durum Safev├«lere kabul ettirildi.

OSMANLILARIN SAFEV├ÄLERE KAR┼×I TEDB─░RLER─░

Osmanl─▒ Devleti, do─čudaki rakipleri Safev├«lerin ┼×i├«li─či arkas─▒na alarak ─░sl├óm d├╝nyas─▒nda etkili olma ve siyas├« n├╝fuz elde etme m├╝cadelesine kar┼č─▒ ├Ânlemler alm─▒┼čt─▒. Devlet; zaman i├žinde S├╝nn├« ├Â─čretiye s─▒k─▒ s─▒k─▒ya ba─članm─▒┼č, ┼čeyh├╝lisl├óml─▒k ve medreseler eliyle K─▒z─▒lba┼č-┼×i├« etkisine kar┼č─▒ sert bir tav─▒r belirlenmi┼čti. ├ľzellikle ─░ranÔÇÖla yap─▒lan sava┼člar s─▒ras─▒nda siyas├« sebeplerle sertle┼čme, maksad─▒n─▒ a┼čarak tekfir boyutuna ta┼č─▒nd─▒. Fetv├ólarla yap─▒lan a├ž─▒klama ve l├óyihalarda ┼×i├«lik ─░sl├óm d─▒┼č─▒ il├ón edildi. R├óf─▒z├«ler de ehl-i k├╝fr├╝n kapsam─▒na girdi, cihad ve gaz├ó kavram─▒, ┼×i├« ─░ranÔÇÖa kar┼č─▒ yap─▒lacak m├╝cadeleyi de i├žine alacak bir bi├žimde, geni┼čletildi. B├Âylece ─░ranÔÇÖa yap─▒lacak seferlerin me┼čr├╗ zeminleri haz─▒rland─▒.4

Safev├«lerden itibaren ─░ranl─▒lar─▒n Osmanl─▒larca g├╝venilmez kabul edilmesinin esaslar─▒n─▒ bir T├╝rk ayd─▒n─▒ olan Bekir K├ťT├ťKO─×LU, ┬źOsmanl─▒-─░ran M├╝nasebetleri┬╗ adl─▒ kitab─▒nda ┼č├Âyle ├Âzetlemektedir.

ÔÇťRaf─▒z├«lik ve K─▒z─▒lba┼čl─▒─č─▒n Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda toplumun birli─či ve emniyetini sarsan bir ├«tikad ve ├«man m├╝b├ól├óts─▒zl─▒─č─▒ (├Âzensizli─či), ehl-i s├╝nnet halk k├╝tlelerinin ib├ódet ve s├╝k├╗nunu ihl├ól eden k├Ât├╝leyip dil uzatma d├óhil, e┼čkiy├ól─▒k ve k─ütillik gibi tez├óh├╝rleri yan─▒nda; do─črudan do─čruya ─░ranÔÇÖdan g├Ânderilen veya memur edilen ┬źhal├«fe┬╗ n├óm─▒ndaki K─▒z─▒lba┼č misyonerlerin halk k├╝tlelerini dal├ólete sevk etmeleri, k├╝tle h├ólinde ─░ranÔÇÖa hicretleri temin etmeleri; ┬źnezir┬╗ ve ┬źsadaka┬╗ ad─▒ alt─▒nda toplanan paralar─▒n gayet gizli ve muntazam bir te┼čkil├ót vas─▒tas─▒yla ─░ranÔÇÖa g├Ât├╝r├╝lmesi gibi devri i├žin bir nev├« be┼činci kol ve vatan h─▒y├óneti vakÔÇÖalar─▒n─▒n merkeze intikal edip takipleri i├žin ├ž─▒kar─▒lan h├╝k├╝mlerin ├žoklu─ču bizi; Osmanl─▒-Safev├« hus├╗metinin as─▒rlarca devam eden m├╝him bir ├ómili, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun d├óhil├« emniyet ve s├╝k├╗nu temin yolunda sarf etti─či mesainin ├žoklu─ču ├╝zerinde durmaya sevk ediyor.ÔÇŁ

1578-1590 OSMANLI-SAFEV├Ä SAVA┼×LARI

┼×ah TahmasbÔÇÖ─▒n ├Âl├╝m├╝nden sonra o─čullar─▒ aras─▒nda taht kavgas─▒ ba┼člam─▒┼č ve k─▒sa aral─▒klarla o─čullar─▒ tahta h├ókim olmu┼člard─▒r. Bunlar i├žinde II. ─░smail, kat─▒ ┼×i├«likten uzak bir tutum i├žine girmi┼č ve S├╝nn├« topluma kar┼č─▒ m├ókul bir politika izlemi┼čti. ─░lk ├╝├ž hal├«feye kar┼č─▒ sayg─▒s─▒zl─▒─č─▒ yasaklam─▒┼č, ─░ran S├╝nn├«lerine kar┼č─▒, m├ókul ┼×i├« ulem├ós─▒n─▒n birlik ve beraberlik ihtiv├ó eden g├Âr├╝┼člerini desteklemi┼čti.

─░ran taht─▒ndaki bu kar─▒┼č─▒kl─▒klardan yararlanma yolunda, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin almas─▒ gereken pozisyon, ─░stanbulÔÇÖda tart─▒┼č─▒ld─▒ ve Sadrazam Sokullu Mehmed Pa┼čaÔÇÖn─▒n muhalefetine ra─čmen ─░ranÔÇÖa yeni bir sefer karar─▒ al─▒nd─▒. Lala Mustafa Pa┼ča komutas─▒ndaki Osmanl─▒ ordusunun sefere ├ž─▒kmas─▒yla ba┼člayan sava┼č, on iki senelik uzun m├╝cadelelerin ard─▒ndan 1590 y─▒l─▒nda iki devlet aras─▒nda Ferhat Pa┼ča antla┼čmas─▒n─▒n imzalanmas─▒yla sona erdi. Bu antla┼čmayla Osmanl─▒ Devleti ─░ranÔÇÖ─▒n kontrol├╝ndeki Ermenistan, G├╝rcistan ve Kafkaslar─▒ ele ge├žirdi ve do─čuda en geni┼č s─▒n─▒rlar─▒na ula┼čt─▒. Antla┼čmada yer alan a┼ča─č─▒daki madde, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin hass├ósiyetini ortaya koymaktayd─▒:

ÔÇťS├╝nn├« tebaan─▒n mezheb h├╝rriyetine sayg─▒ g├Âsterilecek, sah├óbeye ve S├╝nn├« ulem├óya s├Âv├╝lmeyecektir.ÔÇŁ

_______________

1 Vasiliy Vladimir Bartold ve A. Y. Kr─▒mski.
2 K─▒z─▒lba┼č, ┼×eyh HaydarÔÇÖdan itibaren taraftarlar─▒n─▒n on iki dilimli k─▒z─▒l ta├ž (ba┼čl─▒k) giymeleri sebebiyle kendilerine bu ad verilmi┼čtir. A. G├Âlp─▒narl─▒, ─░. A. K─▒z─▒lba┼č maddesi.
3 (Pir Sultan Abdal) Ergun, S. N├╝zhet, Bekt├ó┼č├« ┼×airleri ve Nefesleri, ─░st., 1955., s. 1564; A. Ya┼čar OCAK, Osmanl─▒ Toplumunda Z─▒nd─▒klar ve M├╝lhidler, Tarih Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒, ─░st. 1998, s. 99.
4 N├óim├ó Mustafa Efendi, Tarih-i N├óim├ó, Mehmet ─░P┼×─░RL─░, TTK, Ankara, 2007, s. 249.