SEMENDER

YAZAR : ─░lyas KAYAOKAY okaykaya_1991@mynet.com

Semender zevk almaz ├óte┼čin germiyyetin asla,
An─▒ sen ben gibi gurbette c├óy─▒ n├ór olandan sor. (A┼čk├«)

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n s├Âz diyarlar─▒nda bir ┬źbilge arketip┬╗ ed├ós─▒yla sad├ós─▒n─▒ yank─▒latan G─ülib DedeÔÇÖnin; hem ayaz─▒n so─čuk mermilerine bir siper olmak, hem de yaz─▒n ate┼č g├╝llelerine ate┼čle kar┼č─▒l─▒k vermek gayesiyle me┼čhur ┬źate┼č┬╗ gazeline ┼ču muhrik matlaÔÇś ile teti─če bast─▒─č─▒ mal├╗munuzdur:

G├╝l ├óte┼č, g├╝lb├╝n ├óte┼č, g├╝l┼čen ├óte┼č, c├╗yb├ór ├óte┼č,
Semender-t─▒ynet├ón-─▒ a┼čka besdir, l├ólez├ór ├óte┼č…

Bu sehl-i m├╝mten├« beytin bizden ┼čerh talebinde bulundu─čunu d├╝┼č├╝nmemekle beraber, maksad─▒ beyan etmek a├ž─▒s─▒ndan ┬źsemender┬╗ bahsini a├žmam─▒z gerekir.

Belki ad─▒na ilk defa bu beyitte tesad├╝f etti─činiz semender, hayvanlar ├óleminin en ilgin├ž s├«m├ólar─▒ndan biridir. Burh├ón-─▒ K─üt─▒ÔÇśda; s├óm/ender yani ┬źate┼č i├žerisinde ya┼čayan┬╗ m├ón├ós─▒na tekab├╝l eden semender; kurba─ča, kertenkele cinsinden yar─▒ efs├ónev├« bir yarat─▒kt─▒r. Ate┼č; kimi canl─▒lar─▒n fel├óketi, semenderin ise lezzetidir. Hakk─▒nda elde edilen bilgilerin pek ├žo─ču bilimin verilerine de─čil de halk inan─▒┼člar─▒na dayanmaktad─▒r.

Bir g├Âr├╝┼če g├Âre; semender, ate┼č olmadan ya┼čayamaz. Vatan─▒ ate┼čten koptu─ču vakit, can verir. Semender ate┼č i├žindeyken ┬źzamk┬╗ (yani akasya, s├╝tle─čen ve benzeri a─ča├žlar─▒n kabuklar─▒ndan s─▒zarak kat─▒la┼čan eriyici yap─▒┼čkan bir madde) gibi bir s─▒v─▒ salg─▒layarak ate┼če kar┼č─▒ kendisine bir kalkan olu┼čturur. Zehirli oldu─ču s├Âylense de zarar─▒ yoktur.

Tuhfe-i Vehb├« ┼čerhinde semenderin koyun b├╝y├╝kl├╝─č├╝nde oldu─ču ve ye┼čil, beyaz, z├╝mr├╝t, benef┼če renkli t├╝ylerinin bulundu─ču anlat─▒l─▒r. Avlanan semenderin derisinden ├žad─▒r; t├╝ylerinden ise elbise, mendil, takke gibi ┼čeylerin i┼člendi─či s├Âylenir. Bunlar─▒n y─▒kanmas─▒ dah├« ilgin├žtir. Kirlendikleri zaman su yerine ate┼če at─▒l─▒r. B├Âylece (anneler duymas─▒n) ├žama┼č─▒r makinesinden ├ž─▒km─▒┼č gibi tertemiz olurlar.

Asl─▒nda b├╝t├╝n bunlar sembolik ifadelerdir. Ate┼č; me┼čakkatin, imtihan─▒n k─▒sacas─▒ zorlu hayat yolundaki insan─▒n kar┼č─▒s─▒na ├ž─▒kan engellerini temsil eder. Semender ise i├ž benli─čini d─▒┼čar─▒ ├ž─▒kar─▒p d─▒┼č benli─čiyle b├╝t├╝nle┼čen, tek bir yumruk olan insan─▒n sembol├╝d├╝r.

Asl─▒nda semenderin ate┼čte yanmad─▒─č─▒ do─čru de─čildir. Sadece belli bir s├╝reye kadar yanmamaktad─▒r. B├╝t├╝n bunlar ┬źgul├╝vv┬╗ derecesindeki m├╝bal├ó─čalardan kaynaklanmaktad─▒r. Bu kuyruklu canl─▒lar; genellikle a─ča├ž kovuklar─▒nda, odunluklar─▒n i├žinde ve benzeri yerlerde hayatlar─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝rler. Kaloriferli, do─čalgazl─▒ evlerin olmad─▒─č─▒ zamanlar─▒ d├╝┼č├╝n├╝n; Bir anne, oca─č─▒ndaki yeme─či, yorgun d├╝┼čm├╝┼č yi─čidine yeti┼čtirmek i├žin getirdi─či odunlar─▒ sobaya at─▒yor ve tam kapa─č─▒ ├Ârtecekken bir hayvan can havliyle i├žinden ├ž─▒k─▒yor. ─░┼čte b├Âyle b├Âyle semenderin yanmad─▒─č─▒, hatt├ó ate┼čin i├žinde ya┼čad─▒─č─▒ fikri peyd├ó oluyor.

Bu inan─▒┼č, ┼čuar├ón─▒n nazm─▒ndan ka├žmam─▒┼čt─▒r. Ferit KAMÔÇÖ─▒n dedi─či gibi sadece T├╝rk edebiyat─▒nda de─čil, bat─▒l─▒ ┼čairlerin eserlerinde de, salamander ad─▒yla ┬źa┼čk ─▒st─▒rab─▒n─▒n sembol├╝┬╗ olarak g├Âr├╝lmektedir.

D├«van ┼čiirinde; ├ó┼č─▒─č─▒n gerek kendisi, gerek g├Ânl├╝, gerekse sevgilinin ├že┼čitli g├╝zellik unsurlar─▒, ├že┼čitli y├Ânlerden semendere benzetilmi┼čtir. Pek ├žok d├«vanda izine rastlad─▒─č─▒m─▒z semender, ├çaker├« D├«v├ón─▒ÔÇÖnda ┬źcesurlu─čuyla┬╗ boy g├Âsterir. ├çaker├« kendisini (muhtemel bir sava┼č h├ólinde) ├Âl├╝mden korkmayarak ate┼če atlayan semendere benzetmi┼čtir:

KalÔÇśa ceng olsa anmay─▒p ├Âl├╝m├╝m,
Yanar oda girer semender idim

Padi┼čah─▒m─▒z Adl├« (II. B├óyezid), Ayr─▒l─▒k ve gam adl─▒ iki zalim ate┼čin, t─▒pk─▒ filmlerde oldu─ču gibi, kendisini ba─člayarak yakt─▒─č─▒n─▒, gam ate┼činin ortas─▒nda semendere d├Ând├╝─č├╝n├╝ s├Âyler:

N├ór-─▒ gam ile f├╝rkat od─▒ ba─člad─▒ beni,
D├Ând├╝m miy├ón-─▒ ├óte┼č-i gamda semendere.

A┼čk ve ate┼č ayr─▒lmaz bir ikilidir. En m├╝him vas─▒flar─▒ ┬źyanmak┬╗ ve ┬źyakmak┬╗t─▒r. A┼čk da ate┼č gibi ─▒st─▒rap verir ancak; ┬źZahmetten rahmet ├ž─▒kar.┬╗ anlay─▒┼č─▒nda oldu─ču gibi bu ─▒st─▒rap insan─▒ olgunla┼čt─▒racakt─▒r. Ate┼čin, ar─▒nd─▒r─▒c─▒, olgunla┼čt─▒r─▒c─▒ ├Âzelli─čini de unutmamak gerekir. Bunun en iyi ├Ârne─či, Nevruz g├╝n├╝ ate┼čin ├╝zerinden atlama gelene─čidir.

Antepli Ayn├«ÔÇÖnin g├Ânl├╝, a┼čk ate┼či ile olgunla┼čmaktad─▒r:

G├Ânl├╝m├╝ ┼čevk-i ruhu a┼čka d├╝┼č├╝rd├╝ Ayn├«,
Biz de ├óte┼čte semender gibi l├óne yapar─▒z.

ÔÇťAyn├«, (sevgilinin) yana─č─▒n─▒n ┼čevki g├Ânl├╝m├╝ a┼čk i├žine d├╝┼č├╝rd├╝. (Olsun) biz de semender gibi ate┼čte yuva yapar─▒z.ÔÇŁ

Seyyid Ves├«mÔÇÖin g├Ânl├╝ de a┼čk─▒n getirdi─či tabi├« netice olan ayr─▒l─▒─č─▒n ate┼čiyle ├ódeta yeniden hayat bulmaktad─▒r. G├Ân├╝l ile semender aras─▒nda bir ilgi kurmaktad─▒r:

Hay├ót-─▒ t├óze bulur ├óte┼č-i fir├ók─▒nla;
Dil-i Vesîm, semender midir nedir bilmem!

Baz─▒ semenderlerin suda ya┼čad─▒─č─▒ bilinmektedir. Ancak semenderin bir ku┼č t├╝r├╝ oldu─ču da kudem├ón─▒n dedikodular─▒ aras─▒ndad─▒r. Leyl├ó ile Mecnun mesnev├«sine at─▒fta bulunan H├ólet├«, bir beytinde ba┼č─▒ndan ate┼čli ahlar─▒n ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ s├Âyler. Dedi─čine g├Âre semender d─▒┼č─▒ndaki hi├žbir canl─▒n─▒n, ba┼č─▒nda yuva yapmas─▒na imk├ón yoktur.

Mesnev├«yi okuyanlar; Mecn├╗nÔÇÖun sa├žlar─▒n─▒n, ├ž├Âl hayat─▒ boyunca t─▒ra┼č olmad─▒─č─▒ i├žin g├╝rle┼čti─čini ve bu peri┼čan vaziyetinden ku┼člar─▒n istifade edip sa├žlar─▒ aras─▒nda yuva yapt─▒─č─▒n─▒ hemen hat─▒rlayacaklard─▒r.

Ben o KaysÔÇÖam ki tepemden ┼čuÔÇśle-i ├óh─▒m ├ž─▒kar,
Ba┼č─▒m ├╝st├╝nde semender tutar ancak ├ó┼čiyan.

Sâkıb Mustafa Dede, oda yanan pervâneler ile semender arasında bir ilgi kurmaktadır:

Cân atardı perini yakmaya pervâne-sıfat,
G├Ârse ├óte┼č-gede-i ÔÇś─▒┼čk─▒ semender dedi─čin.

ÔÇťSemender denilen ┼čey; a┼čk ate┼čgedesini g├Ârse, perv├óne gibi kanatlar─▒n─▒ yakmaya can atard─▒.ÔÇŁ

─░nan─▒┼ča g├Âre g├Ânl├╝n i├žerisinde ┬źs├╝veyd├ó┬╗ denilen siyah bir nokta mevcuttur. Buras─▒ bir bas├«ret-olgunluk merkezidir. Kalpte var olan s├╝veyd├ó; di─čer ad─▒yla sevd├ó├╝ÔÇÖl-h─▒tl olan bu p─▒ht─▒, kalbin i├žinde siyah bir benek h├ólindedir. E─čer insan a┼čk ate┼čine tutulursa, bu s├╝veyd├ó denilen kara p─▒ht─▒ yava┼č yava┼č ├ž├Âz├╝l├╝r ve kana kar─▒┼č─▒r. Bu durum, semenderin s─▒v─▒ salg─▒lamas─▒na benzemektedir. G├Ân├╝l ile semender aras─▒ndaki ilgiyi b├Âyle kurabiliriz:

G├Ânl├╝m├╝z n├ór-─▒ gam─▒nla ├žok saf├ólar kesbeder,
Anda bu h├ól├ót─▒ g├Ârenler semender sand─▒lar. (Hasan Ziy├ó├«)

ÔÇťG├Ânl├╝m├╝z sevgilinin gam─▒n─▒n ate┼čiyle mutluluk sahibi olur. Onda bu h├ólleri g├Ârenler onu semender sand─▒lar.ÔÇŁ

Can, tecell├«-i cem├ólin ┼čemÔÇśine perv├ónedir,
G├Ânl├╝m ├óte┼čg├óh-─▒ ─▒┼čk─▒nda semender kendidir. (Amr├«)

ÔÇťBu can, g├╝zelli─činin yans─▒mas─▒n─▒n mumuna perv├óne olmu┼čtur. G├Ânl├╝m, a┼čk─▒n─▒n ate┼činde semenderin ta kendisidir / tam bir semenderdir.ÔÇŁ

Yanak, d├«van ┼čiirinde parlak olu┼čuyla me┼čhurdur. Ate┼čin de parlakl─▒k vasf─▒na sahip olu┼ču dolay─▒s─▒yla aralar─▒nda bir ilgi kurulmas─▒na sebebiyet verir. Ben ise siyaht─▒r ve yana─č─▒n ├╝st├╝ndeki ben, ate┼č i├žindeki semendere benzemektedir:

H├ól-i ruhs├ór─▒n semenderdir ki girmi┼č ├óte┼če,
Y├ó ┬źHal├«lull├óh┬╗d─▒r kim meskeni g├╝lz├órdur. (Ravz├«)

ÔÇťYana─č─▒ndaki ben, ├ódeta ate┼če girmi┼č bir semenderdir. O, (ate┼če at─▒ld─▒─č─▒ h├ólde) g├╝l bah├žesini mesken edinmi┼č (Hazret-i ─░brahim) Halilullah gibidir.ÔÇŁ

Semender ve ate┼č mevzuuna en benzer h├ódise, ┼č├╝phesiz Hazret-i ─░brahimÔÇÖin k─▒ssas─▒d─▒r. Hazret-i ─░brahim, melÔÇśun Nemrut taraf─▒ndan manc─▒n─▒kla ate┼če at─▒lm─▒┼čt─▒r. Ancak All├óhÔÇÖ─▒n in├óyetiyle ate┼č yakmam─▒┼čt─▒r ve g├╝l bah├žesine d├Ânm├╝┼čt├╝r.

N├ór-─▒ a┼čk i├žre semender l├ónesidir g├Ânl├╝m├╝z,
├éte┼č-i Nemr├╗dÔÇÖu g├╝lz├ór etti Hak, ─░br├óhimÔÇÖe.

ÔÇťG├Ânl├╝m├╝z, a┼čk ate┼či i├žinde bir semender yuvas─▒d─▒r. (Nitekim) Allah, NemrudÔÇÖun ate┼čini ─░brahimÔÇÖe g├╝l bah├žesi eyledi.ÔÇŁ

Yakla┼čan Ramazan ay─▒nda y├╝ksek s─▒cakl─▒kta ├ódeta ate┼čin i├žinde oru├žlar─▒m─▒z─▒ tutaca─č─▒z. G├╝├žl├╝ bir iradeyle in┼č├óallah, ├žileden m├ónev├« lezzet alanlardan oluruz. Allah herkesin nefsini semender gibi eylesin…