RUSYAÔÇÖNIN Y├ťKSEL─░┼×─░ VE DE─×─░┼×EN DENGELER

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

13. y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒nda, do─čudan bat─▒ya d├╝nyay─▒ kas─▒p kavuran Mo─čol ─░mparatorlu─ču, Cengiz HanÔÇÖ─▒n ├Âl├╝m├╝nden sonra d├Ârt b├╝y├╝k par├žaya ayr─▒lm─▒┼čt─▒. ├çinÔÇÖdeki Kubilay Hanl─▒─č─▒ hari├ž, T├╝rkistanÔÇÖdaki ├ça─čatay Hanl─▒─č─▒, ─░ranÔÇÖdaki ─░lhanl─▒lar, Rusya ve Kafkaslara h├ókim Alt─▒norda Hanl─▒─č─▒ g├╝├žl├╝ mahall├« ─░sl├óm├« etkiler sonucunda k─▒sa zaman sonra ─░sl├ómla┼čma s├╝recine girdiler. Berke HanÔÇÖ─▒n m├╝sl├╝man olmas─▒yla beraber Alt─▒norda Hanl─▒─č─▒ÔÇÖnda ─░sl├óm├« a─č─▒rl─▒k artm─▒┼čt─▒.

Nihayet ├ľzbek Han, 1314 y─▒l─▒nda ─░sl├ómiyetÔÇÖi devletin resm├« d├«ni il├ón etti. B├Âylece Mo─čol ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda Cengiz HanÔÇÖdan beri uygulanan ┬źher d├«ne e┼čit mesafede durma politikas─▒┬╗ da -en az─▒ndan bir s├╝re- Alt─▒norda h├ókimiyetindeki topraklarda ge├žerlili─čini kaybetti. B├Âylece ├ľzbek Han ile birlikte yeni bir s├╝re├ž ba┼člam─▒┼čt─▒. Zamanla, ─░sl├ómiyet Alt─▒norda ├╝lkesinde m├╝essesele┼čti. Nitekim gerek ├ľzbek HanÔÇÖ─▒n gerekse de Canibek HanÔÇÖ─▒n paralar─▒nda ─░sl├óm├« unvan ve isimlerin kullan─▒lmas─▒ da bunu g├Âstermektedir.

Ayr─▒ca ├ľzbek HanÔÇÖ─▒n kendisi i├žin; ┬źG─▒y├óseddin┬╗ ve ┬źMuhammed┬╗ gibi iki ─░sl├óm├« ismi tercih etmesi; halka ┼čirin g├Âr├╝nme kayg─▒s─▒ndan ziyade, ─░sl├ómiyetÔÇÖin b├╝t├╝n Alt─▒norda topraklar─▒nda yay─▒lmas─▒na y├Ânelik samimiyetle g├Âsterilmi┼č ├žabalar─▒n bir par├žas─▒ olarak anla┼č─▒lmal─▒d─▒r. Nitekim me┼čhur seyahatn├ómesinde ─░bn-i Batt├╗taÔÇÖn─▒n, ├ľzbek HanÔÇÖ─▒n ki┼čili─čine ve dindarl─▒─č─▒na dair vermi┼č oldu─ču bilgiler son derece k─▒ymetlidir.1

Alt─▒norda Hanlar─▒; Bulgarlardan kalan ┼čehircilik miras─▒na sahip ├ž─▒karak, ┼čehir k├╝lt├╝r├╝n├╝n De┼čt-i K─▒p├žak genelinde yayg─▒nla┼čmas─▒nda ├Ânemli bir rol oynam─▒┼člard─▒r. ┼×ehirle┼čme, b├Âlge halk─▒ aras─▒nda ─░sl├ómla┼čma s├╝recine de b├╝y├╝k katk─▒lar yapm─▒┼čt─▒r. O d├Ânemde Alt─▒norda topraklar─▒nda, yakla┼č─▒k 150 kadar ┼čehir bulunmaktayd─▒. Ancak bunlar aras─▒nda en ├Ânemlileri, devlete ba┼čkentlik yapm─▒┼č olan Saray-Batu (Saray-Berke), Saray el-Ced├«d (Yeni Saray) ┼čehirleridir.

─░bn-i Batt├╗ta 1334 y─▒l─▒nda Saray el-Ced├«d ┼čehrini ziyaret etmi┼č ve ┼čehirle ilgili olarak a┼ča─č─▒daki bilgileri vermi┼čtir:

ÔÇťSaray, ├ľzbek HanÔÇÖ─▒n ba┼čkentidir. Saray ┼čehri; en g├╝zel ┼čehirlerden birisi olup, geni┼č ve d├╝z bir alanda insanlarla dolup ta┼čan g├╝zel pazarlar ile geni┼č caddelere sahip bir ┼čehirdir. Bir defas─▒nda ┼čehrin b├╝y├╝kl├╝─č├╝n├╝ g├Ârmek maksad─▒yla atla ┼čehrin ileri gelenlerinden biriyle ┼čehrin ├ževresini dola┼čt─▒k. Biz ┼čehrin bir ucunda kal─▒yorduk bu sebeple de; sabah buradan yola ├ž─▒k─▒p, ┼čehrin di─čer ucuna ancak ├Â─čle vakti ula┼čt─▒k ve burada ├Â─čle namaz─▒m─▒z─▒ k─▒l─▒p, yemek yedikten sonra yola ├ž─▒karak, eve ancak g├╝nbat─▒m─▒na do─čru vard─▒k. Bir defas─▒nda da ┼čehri yar─▒m g├╝nde enine ge├žip geldik. ┼×ehirde evler s─▒ral─▒ h├ólde dizilmi┼č olup, arada ne bo┼č bir alan ne de bah├že var. SarayÔÇÖda ib├ódet i├žin kullan─▒lmak ├╝zere 13 tane b├╝y├╝k cami olup, bunlardan biri ┼×├ófi├«ler i├žindir. Bunun d─▒┼č─▒nda ┼čehirde ├žok say─▒da da mescid bulunmaktad─▒r. ┼×ehirde ├žok ├že┼čitli halklar ya┼čamakta olup, bunlardan biri, bir k─▒sm─▒ m├╝sl├╝man olan Mo─čollar -├╝lkenin as─▒l halk─▒ ve ger├žek sahipleri- ile Aslar ve h─▒ristiyan olan; K─▒p├žaklar, ├çerkezler, Ruslar ve Bizansl─▒lard─▒r. Her halk kendi b├Âlgesinde ya┼čamakta olup, kendi b├Âlgelerinde pazarlar─▒ bulunmaktad─▒r. T├╝ccarlar ve yabanc─▒lar; Ir├ók-─▒ Acem, Ir├ók-─▒ Arap, M─▒s─▒r, Suriye ve di─čer ├╝lkelerden gelmekte olup, t├╝ccarlar─▒n mallar─▒n─▒ koruyabilmeleri i├žin kendilerine ayr─▒lan duvarlarla ├ževrili bir b├Âlgede ya┼čarlar. Sultan─▒n saray─▒na ┬źAltunta┼č┬╗ ad─▒ verilmektedir.ÔÇŁ2

ALTINORDA DEVLET─░ÔÇÖN─░N YIKILI┼×I

├ça─čatay Hanl─▒─č─▒ÔÇÖna son veren Timur, 1393-1395 y─▒llar─▒ aras─▒nda Alt─▒norda topraklar─▒na iki b├╝y├╝k sald─▒r─▒ d├╝zenledi. Bu sald─▒r─▒lar sonucunda Alt─▒norda Devleti zay─▒flad─▒ ve par├žaland─▒. Bu geli┼čme, Volga steplerinde, Kuzey Karadeniz ve Kafkaslarda etkili olan m├╝sl├╝manlar─▒n durumunu sarst─▒. Ruslar ├žok geni┼č bir manevra alan─▒na kavu┼čarak tarih sahnesine ├ž─▒kacaklar─▒ ├Ânemli bir f─▒rsat─▒ yakalad─▒lar. Nitekim Alt─▒norda Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n da─č─▒l─▒┼č─▒, o d├Ânemin kay─▒tlar─▒na ┼čiir diliyle ┼č├Âyle girmi┼čtir:

ÔÇťCengizÔÇÖden kalan han taht─▒, kan taht─▒na d├Ân├╝┼čt├╝. Han saray─▒ ku┼čat─▒ld─▒.

K─▒r─▒m, Kazan, Astrahan, ayr─▒ ayr─▒ il oldu. Alt─▒norda da─č─▒ld─▒.ÔÇŁ3

1330 y─▒l─▒nda b├Âlgeyi ziyaret eden Fasl─▒ bilgin ve seyyah ─░bn-i Batt├╗ta, ┬źSeyahatn├ómesi┬╗nde Alt─▒nordaÔÇÖy─▒ yedi b├╝y├╝k imparatorluktan biri sayar. Bu devletin ├ž├Âk├╝┼č├╝, sadece RusyaÔÇÖn─▒n b├╝y├╝mesine ve k─▒sa zamanda ├žok ├Ânemli bir g├╝├ž h├óline gelmesine yol a├žmam─▒┼č; ├žo─čunlu─ču m├╝sl├╝manlar─▒n olu┼čturdu─ču b├Âlge yerle┼čim merkezlerinin ve ┼čehirlerinin de Slav h├ókimiyetine ge├žmesine yol a├žm─▒┼čt─▒.

ALTINORDA DEVLET─░ÔÇÖN─░N DA─×ILMASINDAN SONRAK─░ GEL─░┼×MELER

Alt─▒norda DevletiÔÇÖnin par├žalanmas─▒ sonucunda, birbirleriyle rekabette her t├╝rl├╝ ittifak─▒ me┼čr├╗ g├Âren g├╝├žs├╝z hanl─▒klar d├Ânemi ba┼člad─▒. K─▒r─▒m, Kazan, Astrahan Hanlar─▒n─▒n birbirleriyle rekabetleri ve taht kavgalar─▒; b├Âlgedeki m├╝sl├╝man toplumlar─▒ belirgin ┼čekilde zaafa u─čratt─▒. Bu durum, siyas├« konjonkt├╝r├╝ menfaatleri do─črultusunda kullanma becerisi g├Âsteren Ruslar─▒n etkinliklerini ve b├Âlgeyi h├ókimiyet alt─▒na alma arzular─▒n─▒ kolayla┼čt─▒rd─▒.

Bu hanl─▒klar─▒n en g├╝├žl├╝s├╝ olan K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒, k├Ât├╝ y├Ânetim ve i├ž ├žeki┼čmeler y├╝z├╝nden Cenevizlilerin ticar├« ve siyas├« ves├óyetine girmi┼čti. Fatih 1475 HaziranÔÇÖ─▒nda bu ves├óyete son vermek maksad─▒yla Gedik Ahmed Pa┼čaÔÇÖy─▒ 300 par├žal─▒k b├╝y├╝k bir filoyla K─▒r─▒m ├╝zerine g├Ânderdi. Osmanl─▒ kuvvetleri, KefeÔÇÖyi ve KaradenizÔÇÖin kuzeyindeki b├╝t├╝n Ceneviz kalelerini k─▒sa bir zamanda zaptetmeyi ba┼čard─▒. K─▒r─▒m-Tatar kuvvetleri de kendilerine yard─▒mc─▒ oldu.4

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖyle, her ge├žen g├╝n g├╝├žlenmekte olan Moskova Devleti aras─▒nda; ticaretle ba┼člayan dolayl─▒ yak─▒nla┼čma, ortak d├╝┼čman LehistanÔÇÖa ve yeniden g├╝├žlenerek K─▒r─▒mÔÇÖ─▒ ele ge├žirmek isteyen Alt─▒nordaÔÇÖya kar┼č─▒, mecbur├« bir i┼čbirli─čini beraberinde getiriyordu. Moskova ile Osmanl─▒ aras─▒ndaki bu yak─▒nla┼čmaya K─▒r─▒m Hanlar─▒ arac─▒l─▒k ediyordu. ┼×imdilik uzak bir tehlike olarak bile g├Âr├╝lmeyen MoskovaÔÇÖya verilen ticar├« imtiyazlar, K─▒r─▒m Han─▒ÔÇÖn─▒n arz─▒na cevap te┼čkil eden bir atiyye niteli─čindeydi.

B├Âlgedeki hassas dengeler, K─▒r─▒m Han─▒ Mengli GirayÔÇÖ─▒n 1502 y─▒l─▒nda Alt─▒nordaÔÇÖya ├Âld├╝r├╝c├╝ darbeyi vurmas─▒yla k├Âkl├╝ de─či┼čikli─če u─črad─▒. Alt─▒norda Devleti tarihe kar─▒┼čt─▒. B├Âylece Ruslar i├žin Tatar boyunduru─ču d├Ânemi b├╝t├╝n├╝yle sona ermi┼č oldu. Ruslar bir yandan elde ettikleri imtiyazlarla b├╝y├╝k gelirler elde ediyor ve siyas├« ┼čartlar─▒n olgunla┼čmas─▒n─▒ iyi de─čerlendirerek, Rus knezlikleri aras─▒ndaki birliklerini kuvvetlendiriyor; ├Âte yandan asker├« a├ž─▒dan da gittik├že g├╝├žlenerek eski ihti┼čam─▒ndan ├žok ┼čey kaybeden Kazan ve Astrahan Hanl─▒klar─▒n─▒n topraklar─▒n─▒ kendi topraklar─▒na katma hayalleri kuruyordu. K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n Kazan Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒ kendine ba─člama gayretlerini dikkatle takip eden Rus ├çar─▒ IV. ─░van, m├╝thi┼č top├žu kuvvetleri ile g├╝├žlendirilmi┼č bir orduyu Kazan ├╝zerine g├Ânderdi ve 2 Ekim 1552 y─▒l─▒nda KazanÔÇÖ─▒ ele ge├žirdi. KazanÔÇÖ─▒n kaybedildi─čini g├Âren K─▒r─▒m Han─▒ Devlet Giray, MoskovaÔÇÖya kar┼č─▒ amans─▒z bir sava┼č d├Ânemi a├žt─▒. Hatt├ó bir aral─▒k Moskova ├Ân├╝ne kadar gelerek ┼čehrin d─▒┼č mahallelerini yakt─▒. Bu d├Ânemde Osmanl─▒ top├žusu da kendisine destek vermekteydi. Ancak Rus yay─▒lmas─▒n─▒n ├Ân├╝ al─▒nam─▒yordu. 1554 y─▒l─▒nda ├çar IV. ─░van, Astrahan Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒ da imparatorlu─čuna katt─▒. Orta AsyaÔÇÖdan gelen kervanlar─▒n ve Hazar Denizi yoluyla ─░ran ticaretinin transit merkezi olan AstrahanÔÇÖda bir kale yapt─▒rarak oraya Kazaklar─▒ yerle┼čtirdi ve ard─▒ndan KafkasyaÔÇÖya sarkt─▒. Do─ču AvrupaÔÇÖda Alt─▒nordaÔÇÖn─▒n v├órisli─či d├óv├ós─▒n─▒ kaybeden K─▒r─▒m Giraylar─▒, Ruslar─▒n ilerlemesini durdurmak i├žin;

ÔÇťRuslar, Kazan ve AstrahanÔÇÖdaki camileri kiliseye ├ževiriyor.ÔÇŁ diye haberler yayarak Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ k─▒┼čk─▒rt─▒yordu. Ruslar ise bu durumun do─čru olmad─▒─č─▒n─▒ iddia ediyor ve Osmanl─▒ ile kar┼č─▒ kar┼č─▒ya gelmekten ├žekiniyordu. Olan olmu┼č, Rus ├çarl─▒─č─▒ kurularak Volga havzas─▒n─▒ tamam─▒yla ele ge├žirmi┼čti. Art─▒k Kafkaslar ve Karadeniz, Rus tehdidi alt─▒ndayd─▒.5

SOKULLUÔÇÖNUN DON-VOLGA PROJES─░ VE ASTRAHANÔÇÖA G├ľNDER─░LEN KUVVETLER

Ruslar─▒n KazanÔÇÖ─▒, Astrahan ve A┼ča─č─▒ VolgaÔÇÖy─▒ kontrol alt─▒nda tutmalar─▒; Orta Asya m├╝sl├╝man t├╝ccar ve hac─▒lar─▒n─▒n b├Âlgedeki hareketlerini b├╝sb├╝t├╝n s─▒n─▒rland─▒rm─▒┼č, hatt├ó ib├ódet i├žin ge├ži┼čleri bile engellenmeye ba┼člam─▒┼čt─▒.

Osmanl─▒ Sadrazam─▒ Sokullu Mehmed Pa┼ča; Ruslar─▒n Volga Havzas─▒ÔÇÖndaki h├ókimiyetlerini k─▒rmak, b├Âlge m├╝sl├╝manlar─▒na verdi─či zarar─▒ ├Ânlemek, bu b├Âlgedeki t├╝ccar ve hac─▒lara g├╝venli seyahat sa─člamak, Safev├«lerin y├Ânetti─či ─░ranÔÇÖa kar┼č─▒ kuzeyden bask─▒ kurmak ve K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒ daha iyi kontrol alt─▒na almak gibi stratejik ama├žlarla kuzey b├Âlgesine bir sefer d├╝zenleme karar─▒ ald─▒. Esasen K─▒r─▒m ve kuzeyinde bulunan Volga Havzas─▒ÔÇÖndaki geli┼čmeler; Osmanl─▒lar taraf─▒ndan endi┼čeyle takip edilmekte, bir├žok cephede sava┼čan Osmanl─▒ Devleti, bu sefer i├žin uygun bir ortam aramaktayd─▒. Nitekim 1569 y─▒l─▒nda Don Nehri yoluyla bir ordu ve hafif donanma g├Ânderildi. Sokullu, Don ve Volga Irmaklar─▒n─▒ en yak─▒n noktas─▒ndan birle┼čtirmek i├žin kanal a├žma ├žal─▒┼čmas─▒ ba┼člatt─▒. B├Âylece donanma VolgaÔÇÖya ge├žirilerek oradan AstrahanÔÇÖa asker sevk edilmesi sa─članacakt─▒. Ancak ba┼članan kanal ├žal─▒┼čmalar─▒; K─▒r─▒m Han─▒ÔÇÖn─▒n oyalamas─▒ ve Ruslar─▒n ├ž─▒kard─▒─č─▒ engeller y├╝z├╝nden tamamlanamad─▒. Bir s├╝re sonra kanal projesinden vazge├žildi.

├ľte yandan Astrahan ├Ân├╝ne gelen Osmanl─▒ ordusu, Ruslar─▒n m├╝thi┼č direnciyle kar┼č─▒la┼čt─▒. Erzaklar─▒n─▒n ve a─č─▒r toplar─▒n─▒n olmamas─▒ y├╝z├╝nden ku┼čatmay─▒ kald─▒ran Osmanl─▒ ordusu, Azak KalesiÔÇÖne do─čru peri┼čan bir bi├žimde ├žekilmek zorunda kald─▒.6

17. y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒ndan itibaren siyas├« ve asker├« g├╝c├╝ artan bir Rusya ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Daha 1617 y─▒l─▒nda Rus ordusu ├╝st├╝n nitelikli yivli t├╝fekler kullan─▒yordu. H├ókimiyetini Urallar─▒n ├Âtesine ta┼č─▒may─▒ ba┼čaran Ruslar, Orta Asya hanl─▒klar─▒n─▒ da birer birer h├ókimiyetleri alt─▒na ald─▒lar. Nihayet 1637 y─▒l─▒nda stratejik ├Âneme sahip Azak KalesiÔÇÖni zapt ettiler. Ruslar, bu ge├žici i┼čgalden sonra da K─▒r─▒mÔÇÖa sarkmay─▒ hi├žbir zaman ak─▒llar─▒ndan ├ž─▒karmad─▒lar.

___________________

1 Ekrem KALAN, N├╝mizmatik Materyallere G├Âre ─░sl├ómla┼čma S├╝recinde Alt─▒nordu Hanlar─▒n─▒n Kulland─▒─č─▒ Unvanlar, Karadeniz Ara┼čt─▒rmalar─▒, Bahar 2012, sa. 33, s. 23-34.
2 Ebû Abdullah Muhammed İbn-i Battûta Tancî, 2005, s. 319-320.
3 ─░. Kamalov, Tatar Ad─▒n─▒n Tarih├žesi, Kakn├╝s Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2007, s. 23.
4 Mehmet SARAY, Ba┼člang─▒c─▒ndan PetroÔÇÖya Kadar T├╝rk-Rus M├╝nasebetlerine Genel Bir Bak─▒┼č, ─░st. ├ťniv. Tarih Dergisi, 1994, s. 194.
5 Halil ─░NALCIK, T├╝rk-Rus ─░li┼čkilerinde 500. Y─▒l, s. 30.
6 Halil ─░NALCIK, age, s. 29.