ORTA ├çA─×ÔÇÖDA RUSLAR

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

KARADEN─░ZÔÇÖ─░N KUZEY─░NDE H├éK─░M─░YET

Mil├óttan ├Ânceki y├╝zy─▒llardan itibaren aralar─▒nda T├╝rk boylar─▒n─▒n da oldu─ču ├že┼čitli kavimler, Orta AsyaÔÇÖdan; KaradenizÔÇÖin kuzeyindeki Don-Volga ve Dinyeper Nehirlerinin bulundu─ču topraklara g├Â├ž etmi┼čler, buralarda de─či┼čik aral─▒klarla h├╝k├╝mranl─▒klar olu┼čturmu┼člard─▒. Zamanla bu topluluklar, bat─▒dan gelen Slav kab├«leleriyle kayna┼čarak g├╝n├╝m├╝z Rus toplumunun atalar─▒n─▒ olu┼čturdu.

Ruslar─▒n ilk siyas├« organizasyonu ger├žekle┼čtirdikleri yerler, Kiev ve NovogradÔÇÖd─▒. 862 y─▒l─▒nda ─░lmen ve Ladoga G├Âlleri civar─▒nda NovogradÔÇÖda (yeni ┼čehir) devlet yap─▒la┼čmas─▒n─▒ ger├žekle┼čtiren ─░skandinav k├Âkenli Rurik; Ruslar─▒n ilk siyas├« ki┼čili─či olarak bilinmektedir. Prens RurikÔÇÖin v├órisi olan Oleg, 882 y─▒l─▒nda KievÔÇÖin kontrol├╝n├╝ de ele ge├žirerek Rus h├ókimiyetinin temellerini atm─▒┼č oldu.

Ruslar, 13. as─▒rdaki Mo─čol i┼čgaline kadar, b├Âlgede kendi h├ólinde prenslikler (knezlikler) ┼čeklinde ya┼čamakta ve k├╝rk ticaretiyle ge├žinmekteydiler.

BizansÔÇÖla ticar├« ili┼čkiler; ekonomik, sosyal ve d├«n├« a├ž─▒dan etkile┼čimi beraberinde getiriyordu. BizansÔÇÖ─▒n ba┼čkenti ─░stanbulÔÇÖa ticaret i├žin g├Ânderilen heyetler ve g├╝venliklerini sa─člayan askerler; Bizans k├╝lt├╝r├╝nden hatt├ó Ortodoksluktan etkilenmekteydi. Hazar Denizi ve Kafkaslarda etkili bir di─čer g├╝├ž de Hazarlard─▒. Hazarlar; bir yandan Rus knezlikleriyle, ├Âte yandan ─░til Bulgarlar─▒yla yo─čun bir ticar├« m├╝nasebet i├žindeydi. Hazar Ka─čanl─▒─č─▒, kuzey ve do─ču ticaret yollar─▒ ├╝zerinde bulunmakta ve ticaretten kaynaklanan sosyal ve k├╝lt├╝rel etkile┼čimin yo─čun ya┼čand─▒─č─▒ bir b├Âlgeyi denetim alt─▒nda tutmaktayd─▒. Hazarlar, Hazret-i OsmanÔÇÖdan itibaren Orta Avrupa g├╝zerg├óh─▒nda ticar├« ve asker├« faaliyetler i├žerisindeki m├╝sl├╝manlara kar┼č─▒ set vazifesi g├Ârmekteydi. T├╝m engelleme ├žabalar─▒na ra─čmen Volga k─▒y─▒lar─▒na h├ókim olan ─░til (Volga) Bulgarlar─▒n─▒n yo─čun olarak ya┼čad─▒─č─▒ b├Âlgelerde 9. as─▒rdan itibaren g├╝├žl├╝ ─░sl├óm topluluklar─▒ olu┼čmu┼čtu. Hatt├ó 921-922 y─▒llar─▒nda Bulgarlar ile Abb├ós├« Hal├«fesi aras─▒nda kar┼č─▒l─▒kl─▒ el├žiler g├Ânderilmi┼čti. Bunun sonucunda ─░sl├óm ├óleminin en kuzeyinde yeni m├╝sl├╝man devleti olarak ─░til Bulgar Devleti resmen tan─▒nm─▒┼č oluyordu. Bulgar DevletiÔÇÖnin y├Âneticileri ger├žekte Hazar Ka─čanl─▒─č─▒ÔÇÖndan ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ kazanm─▒┼člar ancak belirli zamana kadar formalite icab─▒ onlar─▒n iktidar─▒ y├Âr├╝ngesinde g├Âr├╝nmeyi tercih etmi┼člerdi.1

─░til Bulgar Devleti, Rus Kiev Knezi Vladimir ile 985 y─▒l─▒nda bar─▒┼č antla┼čmas─▒ imzalayarak otoritesini daha da peki┼čtirdi. B├Âylece ─░til Bulgarlar─▒, Ruslar taraf─▒ndan da resmen tan─▒nm─▒┼č oldu. Ruslarla bir bar─▒┼č antla┼čmas─▒ imzalanmas─▒, ─░til Bulgar DevletiÔÇÖnin art─▒k tamamen ba─č─▒ms─▒z bir devlet konumuna y├╝kseldi─čini ispatlamaktad─▒r. Bundan sonra 10. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒nda Bulgarlar Sura Nehri ├ževresindeki Burtaslar─▒ h├ókimiyetleri alt─▒na alm─▒┼č ve Do─ču AvrupaÔÇÖn─▒n ├Ânemli bir devletini meydana getirmi┼člerdir. Bu s─▒ralarda ─░sl├ómiyet b├╝t├╝n ─░til Bulgar topraklar─▒nda tam olarak kabul edilmi┼čtir.

RUSLARIN ORTODOKSLU─×U BEN─░MSEMES─░

Ruslar ├Ânceleri putperest bir toplumdu. ─░sl├ómiyetÔÇÖin; do─ču┼čundan itibaren ba┼čta Suriye, M─▒s─▒r ve AnadoluÔÇÖda etkili bir bi├žimde s├╝ratle yay─▒lmas─▒ ve bu topraklarda ya┼čayanlar─▒n da kitleler h├ólinde m├╝sl├╝man olmas─▒, Bizans ─░mparatorlu─čuÔÇÖnu endi┼čeye sevk etmi┼čti. Kaybettikleri kitleleri kazanmak ve yeni topluluklara a├ž─▒lmak amac─▒yla Bizans, ba┼čta Balkanlar olmak ├╝zere Slav topluluklar─▒ ├╝zerinde Ortodokslu─ču yaymak istiyor ve bu y├Ânde ├že┼čitli faaliyetlerde bulunuyordu. Nitekim 10. asr─▒n son ├žeyre─činde Balkan Bulgarlar─▒n─▒n Ortodokslu─ču benimsemesi, BizansÔÇÖ─▒n Ruslar ├╝zerindeki misyonerlik faaliyetlerini art─▒rma iste─čini kam├ž─▒lad─▒. Bu misyonerlik faaliyetleri s─▒ras─▒nda Bizansl─▒ rahipler; ─░sl├ómiyetÔÇÖle ilgili son derece olumsuz ve yan─▒lt─▒c─▒ yorumlar yaparak, Rusya topraklar─▒nda zaten ┼čehirlerde etkili olan ─░sl├ómiyetÔÇÖin k─▒r b├Âlgelerine de yay─▒lmas─▒n─▒ ├Ânlemekteydiler. Bizansl─▒ misyonerler; as─▒rlar─▒n verdi─či eziklik ve intikam duygular─▒ ile, temas kurduklar─▒ Rus topluluklar─▒na, ─░sl├óm d├╝┼čmanl─▒─č─▒n─▒ a┼č─▒lad─▒klar─▒ gibi H─▒ristiyanl─▒─č─▒ da benimsetmekteydiler. Bu ├žabalar sonucunda ba┼člayan h─▒ristiyanla┼čt─▒rma s├╝reci giderek h─▒z kazand─▒. Moskova Prensi Vladimir Svyatoslavi├žÔÇÖin (956-1015) H─▒ristiyanl─▒─č─▒ resmen kabul etmesi ise Rusya tarihinin d├Ân├╝m noktas─▒n─▒ te┼čkil etti. RusyaÔÇÖn─▒n H─▒ristiyanl─▒─č─▒ benimsemesi; sadece Slavlar aras─▒nda d├«n├« birli─či sa─člamakla kalmam─▒┼č, ayn─▒ zamanda Rus topluluklar─▒n─▒ yeni bir hedef etraf─▒nda da birle┼čtirmi┼čti. Kendilerini BizansÔÇÖ─▒n v├órisleri olarak g├Âren Rus prensleri ve ├žarlar; daima kiliseyi kontrol alt─▒nda tutmu┼č, kiliseden g├╝├ž alm─▒┼č ve geni┼č Rusya topraklar─▒na ve yak─▒n kom┼čular─▒na kar┼č─▒ Ortodokslu─ču yayma ve koruma ad─▒na, yayg─▒n faaliyetlerde bulunmu┼člard─▒r.

BizansÔÇÖ─▒n ├žabalar─▒ sonucu Ruslar─▒n H─▒ristiyanl─▒─č─▒n Ortodoks mezhebini benimsemesi, Rus k├╝lt├╝r hayat─▒nda canl─▒l─▒k meydana getirdi. Yine BizansÔÇÖ─▒n etkisiyle Kiril alfabesini kullanmaya ba┼člayan Ruslar, yaz─▒ diline de sahip oldular.2

Esasen putperestlikten Ortodokslu─ča ge├ži┼čle birlikte Ruslar─▒n ve di─čer Slav topluluklar─▒n─▒n karakterlerinde bir yumu┼čama meydana gelmi┼č, bir├žok barbar ├ódetler de bu sayede b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒. Bu arada Macar krallar─▒n─▒n m├╝dahaleleri ve etkileriyle; UkraynaÔÇÖda Ortodoks Ruslardan ayr─▒, bir de Katoliklik etkisinde ayr─▒ bir Slav toplulu─ču meydana gelmi┼čti.

D├╝nyada Rusya kadar yay─▒lan ve yay─▒ld─▒─č─▒ b├Âlgelerde h├ókimiyetini ve n├╝fuzunu her ┼čartta s├╝rd├╝ren bir ba┼čka s├Âm├╝rge imparatorlu─ču olmam─▒┼čt─▒r.

MO─×OLLARIN RUSYAÔÇÖYI ─░┼×GAL ETMELER─░ VE ALTINORDA HANLI─×IÔÇÖNIN KURULMASI

Mo─čol H├╝k├╝mdar─▒ Cengiz Han (1167-1227) ba┼čar─▒l─▒ ge├žen T├╝rkistan SeferiÔÇÖnin ard─▒ndan, kumandanlar─▒ndan Cebe Noyan ve S├╝bidey BaturÔÇÖa; Kuzey Kafkasya ve Kumanlar─▒n memleketine y├Ânelmelerini emretmi┼čti. Bu durum kar┼č─▒s─▒nda Kumanlar, Rus prensliklerinden yard─▒m istediler. Fakat prensliklerin yard─▒m etmeleri de Kumanlar─▒n yenilmesini ├Ânleyemedi. B├Âylelikle Ruslar dolayl─▒ olarak ilk b├╝y├╝k Mo─čol darbesini yemi┼č oldular. Nihayet 1237 y─▒l─▒nda Batu Han kesin ist├«l├ó hareketlerine giri┼čerek Ruslara ikinci b├╝y├╝k darbeyi indirdi ve KievÔÇÖdeki son direnci de k─▒rarak Ruslar─▒, Mo─čol h├ókimiyeti alt─▒na ald─▒. Mo─čollar, Ruslar─▒ kontrol alt─▒na almalar─▒na ra─čmen i├ž i┼člerine kar─▒┼čmad─▒lar. Rus knezleri, Mo─čol Han─▒ÔÇÖna ba─čl─▒l─▒k g├Âstererek i├ž i┼člerinde serbest, genelde bar─▒┼č i├žerisinde hayatlar─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝ler.3

___________________

1 Din├žer KO├ç, ─░stanbul ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ Tarih Ana Bilim Dal─▒, Rus Kaynaklar─▒na G├Âre ─░lk M├╝sl├╝man-T├╝rk Devleti: ─░til Bulgar Devleti, Doktora Tezi.

2 Akdes Nimet KURAT, Rusya Tarihi, TTK Bas─▒mevi, 1987, s. 32.

3 Mehmet SARAY, Ba┼člang─▒c─▒ndan PetroÔÇÖya Kadar T├╝rk-Rus M├╝nasebetlerine Genel Bir Bak─▒┼č, ─░st. ├ťniv. Tarih Dergisi, 1994, s. 194.