HUTBELER─░N D─░L YARASI

YAZAR : Bekir İsmet ÇİÇEK bekirismetcicek@gmail.com

Hutbe; ir┼čad ve tebli─č us├╗llerinin en m├╝himi, en yayg─▒n─▒ ve farz olan─▒d─▒r diyebiliriz. ├ç├╝nk├╝ farz olan Cuma namaz─▒n─▒n, s─▒hhat ┼čartlar─▒ndan biridir.

Bug├╝n geni┼č halk tabakalar─▒n─▒n ─░sl├óm ile irtibat─▒n─▒ sa─člaman─▒n, en belli ba┼čl─▒ vas─▒tas─▒ hutbelerdir. Bu sebeple; vazifesi toplumu ir┼čad, d├«ni tebli─č ve beyan olan herkes, hutbeler ├╝zerinde hass├ósiyetle durmal─▒d─▒r.

Hit├óbetin vas─▒tas─▒ dil oldu─čuna g├Âre; lisan ne kadar g├╝zel, anla┼č─▒l─▒r ve incelikleri anlatmada yeterli olursa; insanlara d├«ni tam ve g├╝zel anlatma maksad─▒ o derecede m├╝kemmel h├ós─▒l olur ve vazife hakk─▒yla ├«f├ó edilmi┼č olur.

-Allah rahmet eylesin- bir hocam─▒z, kelimelerin m├ón├ó kazanmas─▒n─▒ PamukkaleÔÇÖdeki suyun i├žerisine d├╝┼čen cisimlerin, zamanla yeni bir ┼čekle ve renge b├╝r├╝nmesine benzetir; ÔÇťHer kelime kullan─▒la kullan─▒la y─▒llar i├žerisinde bir m├ón├óy─▒ y├╝klenir.ÔÇŁ derdi.

M├╝tedeyyin ecd├ód─▒m─▒z─▒n dili ve k├╝lt├╝r├╝ de bin y─▒ldan fazlad─▒r beslendi─či kayna─č─▒n; KurÔÇÖ├ón-─▒ Ker├«mÔÇÖin, had├«s-i ┼čeriflerin ve d├«n├« k├╝lt├╝r├╝n tesiriyle olu┼čmu┼č olup, onlar─▒n rengini ta┼č─▒r. D├«ne d├╝┼čman ya da uzak olan ├ževrelerin; din ile halk aras─▒na mesafe koymak, d├«ni anla┼č─▒lmaz k─▒lmak i├žin, sadele┼čtirme bahanesiyle dildeki KurÔÇÖ├ón, hadis ve d├«n├« k├╝lt├╝r men┼čeli kelimeleri budama gayretlerinin oldu─ču herkes taraf─▒ndan bilinen bir ger├žektir.

H├ól b├Âyleyken;

Vazifesi d├«ni tebli─č ve beyan olanlar─▒n da bu, ├╝zerinde bin y─▒ldan fazlad─▒r ├žal─▒┼č─▒lan ve en ince m├ón├ólar─▒ ifade i├žin geli┼čtirilen dili korumaya ve kollamaya gayret etmeleri gerekmez mi? Muhafaza ve himaye etmek bir tarafa, bu b├╝y├╝k tecr├╝be ve birikimi bir ├ž─▒rp─▒da bir tarafa atmaya hevesli olmalar─▒n─▒ anlayabilmek elbette ki ├žok zordur.

Son y─▒llardaki geli┼čmeler ─▒┼č─▒─č─▒nda soral─▒m:

Bu tav─▒r resm├« bir mecburiyet say─▒labilir mi? Yoksa ┼čahs├« bir ├Âzenti demek mi daha uygun?

Ger├ži bu husus sadece hutbelerle de s─▒n─▒rl─▒ de─čildir. Yeni yaz─▒lan tefsirler de d├óhil olmak ├╝zere d├«n├« akademik kariyer sahiplerinin ortaya koydu─ču metinlerin ├žo─čunda ayn─▒ tem├óy├╝l├╝ g├Ârmek m├╝mk├╝nd├╝r. Sanki k├Âks├╝z, zevksiz ve yontulmam─▒┼č kelimeler kullanmak; akademik kariyer sahibi olman─▒n, olmazsa olmaz bir gere─či h├óline gelmi┼č!

ÔÇťHalk─▒n anlayamad─▒─č─▒, ted├óv├╝lden kalkm─▒┼č kelimeleri kullanal─▒m.ÔÇŁ diyen yok.

Ecd├ód─▒m─▒z─▒n g├╝zel dilini talan ettirip ku┼ča ├ževirterek onlar─▒n kulland─▒─č─▒ her kelimeyi kullanma f─▒rsat─▒n─▒ maalesef ka├ž─▒rm─▒┼č─▒z. Fakat hi├ž olmazsa dili katledenlerin katledemedi─či, h├ólen ted├óv├╝lde olan, halk─▒n dilinde ya┼čayan kelimelere sahip ├ž─▒karak; d├«nin anla┼č─▒labilirli─čine hizmet etme gayreti de─čil midir d├«ne g├Ân├╝l verenlere d├╝┼čen?

Bu sorulara verilen cevap, her zaman ┼ču:

ÔÇťHutbeler halk taraf─▒ndan daha kolay anla┼č─▒ls─▒n diye b├Âyle bir dil kullan─▒l─▒yor.ÔÇŁ

Y─▒llard─▒r i┼čin i├žerisinde olan birisi olarak; okudu─čumuz hutbelerde ├žok ge├žen bu tarz hazmedilmemi┼č kelimeleri tespit edip cemaatten rastgele ┼čah─▒slara teker teker sorarak k├╝├ž├╝k ├žapta bir anket yapmaya ├žal─▒┼čt─▒m. Elde etti─čim neticeleri ┼ču ┼čekilde hul├ósa edebilirim:

Dilimize pelesenk etti─čimiz ÔÇť├Âng├ÂrmekÔÇŁ kelimesini, sordu─čum ki┼čilerin sadece be┼čte biri bilebildi. Ama onlar da bunun; ┬źtahmin etmek┬╗ mi, ┬źtavsiye etmek┬╗ mi, ┬źgerektirmek┬╗ mi yoksa ┬ź┼čart ko┼čmak┬╗ m─▒ m├ón├ólar─▒na geldi─čini ay─▒rt edemediler.

Yine bu kelimelerden bir ba┼čkas─▒, Frans─▒zca honeur kelimesinden geldi─či herkes taraf─▒ndan bilinen ÔÇťonurÔÇŁ kelimesi. ┼×eref, haysiyet, vakar ve izzet kelimeleri daha fazla bilinip tan─▒n─▒yor. Mesel├ó birine k─▒zd─▒─č─▒nda; ÔÇťSeni onursuz!ÔÇŁ diyen birine hi├ž rastlad─▒n─▒z m─▒? Mesel├ó ÔÇťya┼čl─▒l─▒k onuruÔÇŁ ne demektir? ┬źYa┼čl─▒l─▒k ┼čerefi┬╗ midir, ┬źya┼čl─▒l─▒k izzeti┬╗ midir, ┬źya┼čl─▒l─▒k haysiyeti┬╗ midir yoksa ┬źya┼čl─▒l─▒k vakar─▒┬╗ m─▒d─▒r?

Tam olarak nedir bilen var m─▒?

Her birisi ayr─▒ bir inceli─či ifade eden d├Ârt kelimenin hepsinin yerine ÔÇťonurÔÇŁ kelimesini kullanman─▒n kelime hazinemizin d├Ârtte ├╝├ž├╝n├╝n kayb─▒ndan yani fakirle┼čmesinden ba┼čka m├ón├ós─▒ yoktur. ÔÇťOnurÔÇŁ bir galat-─▒ me┼čhurdur denirse, bilinsin ki bu sadece okumu┼č-yazm─▒┼č tak─▒m─▒n─▒n kendini zorlad─▒─č─▒ bir galat olabilir. ├çok ┼č├╝k├╝r bu galat, halka inmemi┼čtir.

ÔÇťZorunluÔÇŁ kelimesi de ├Âyle…

Halktan, ┬źmecburiyet┬╗ kar┼č─▒s─▒nda ÔÇťzorunlu kald─▒mÔÇŁ diyeni duyduk mu hi├ž, yoksa ┬źmecbur kald─▒m┬╗ m─▒ derler b├Âyle bir durumda?

ÔÇť├ľd├╝nÔÇŁ kelimesini tan─▒yan ├žok az kimse var. Ama ┬źtaviz┬╗ kelimesini herkes biliyor ve kullan─▒yor.

ÔÇť─░leti┼čimÔÇŁ deyince milletin akl─▒na telefonla ilgili hususlar gelirken; ┬źirtibat┬╗─▒n, ┬źhaberle┼čme┬╗nin ne oldu─čunu herkes biliyor.

Tahsilli t├óifenin kullanmay─▒ ayr─▒cal─▒k bildi─či, ÔÇťliterat├╝rÔÇŁ kelimesini tan─▒yan tek ki┼či ├ž─▒kmad─▒.

ÔÇťErdemÔÇŁ kelimesini tan─▒yan lise mezunu az say─▒daki insana kar┼č─▒l─▒k, ┬źfaz├«let┬╗ kelimesini tan─▒mayan yok.

ÔÇťKutluÔÇŁ kelimesini sorduklar─▒m; ┬ź─░┼čte, Kutlu Do─čum Haftas─▒ falan…┬╗ dediler. Yani bu kelimeyi de kullana kullana biz benimsetmi┼čiz yoksa ÔÇťkutÔÇŁun halk─▒n h├óf─▒zas─▒nda bir kar┼č─▒l─▒─č─▒ yok. ┬źM├╝b├órek┬╗ kelimesi ise; ┬źKandilin, bayram─▒n m├╝b├órek olsun┬╗u, bereketi hat─▒rlat─▒yor insan─▒m─▒za.

ÔÇťBilin├žÔÇŁ ile ┬ź┼čuur┬╗u sordum. ÔÇťBilinci daha iyi tan─▒yorum.ÔÇŁ diyen tek ki┼či ├ž─▒kmad─▒.

ÔÇťEl├žiÔÇŁnin neb├«, peygamber oldu─čunu herkes biliyor. Ama; ÔÇťSana hangisi daha yak─▒n ve s─▒cak geliyor?ÔÇŁ sorusuna; ┬źNeb├« daha d├«n├« ve daha s─▒cak…┬╗ cevab─▒n─▒ veriyorlar.

Bir faaliyet kelimemiz vard─▒. Yirmi-otuz sene ├Ânce herkes onu kullan─▒rd─▒. H├ól├ó da ┬źfaaliyet raporu┬╗ gibi ifadelerde kullan─▒l─▒yor. Peki; ÔÇťFaale Rabb├╝ke, faÔÇś─ül├╝ÔÇÖl-lim├ó y├╝r├«dÔÇŁ vesaire gibi KurÔÇÖ├ón├« ifadeleri hat─▒rlatabilir endi┼česiyle mi faaliyet kelimesinden vazge├žtik de yerine; yabanc─▒ ÔÇťaktiviteÔÇŁ kelimesinden a┼č─▒rma m├ón├ó terc├╝mesiyle, ┬źetki-etkin┬╗den ÔÇťetkinlikÔÇŁ kelimesini ik─üme gayreti i├žine girdik? Etkinlik kelimesinin halk taraf─▒ndan faaliyet kelimesinden daha anla┼č─▒l─▒r oldu─čunu zannederek; Kutlu Do─čum Haftas─▒ ┬źfaaliyet┬╗leri de─čil de ÔÇťetkinlikÔÇŁleri demeyi tercih ediyorsak b├╝y├╝k bir hatan─▒n i├žerisinde oldu─čumuzu bilelim.

ÔÇťBireyselle┼čmeÔÇŁyi do─čru d├╝r├╝st bilen yok, ┬źfert┬╗ de ÔÇťbireyÔÇŁden daha az bilinmiyor.

Yabanc─▒ ┬źprensip┬╗ kelimesi ÔÇťilkeÔÇŁ kelimesinden daha iyi tan─▒n─▒yor.

Mutluluk sa├ódetten, i├žtenlik samimiyetten, giysi elbiseden, olay h├ódiseden, ili┼čki m├╝nasebetten, olanak imk├óndan, olas─▒l─▒k ihtimalden… daha az tan─▒n─▒yor ve so─čuk bulunuyor halk taraf─▒ndan.

S├Âz├╝ ┼č├Âyle ba─člayabiliriz. M├ón├ó umman─▒ olan, d├╝nyan─▒n en canl─▒ ve en zengin d├«nini; budana budana ku┼ča ├ževrilmi┼č, incelikleri ifadede kif├óyetsiz bir dille anlatabilmek asla m├╝mk├╝n de─čildir.

F─▒rsat─▒ tamamen elden ka├ž─▒rmadan; ┼ču anda halk─▒n dilinde canl─▒l─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝ren kelimelere sahip ├ž─▒k─▒p, halk─▒n gerisine d├╝┼čmeden, hatt├ó onlardan biraz daha ├Ânde durarak dilimizin tamamen fakirle┼čmesine asla m├╝saade etmeyecek kadar bir gayretin i├žerisinde bulunmay─▒ bir boyun borcu bilmeli, d├«nin anlanmas─▒, ya┼čanmas─▒, k├╝lt├╝r├╝n├╝n korunmas─▒-kollanmas─▒ hususlar─▒nda ├Ânde olmas─▒ gerekenler olarak, halk─▒n gerisinde kalma veb├ólini y├╝klenmemeliyiz.

Hutbeleri g├Âzden ge├žiren ve yay─▒na haz─▒rlayan heyet i├žerisinde dil ve edebiyattan anlayan kimselerin de bulunmas─▒ ├žok isabetli olacak ve hutbelere g├╝zellik katacakt─▒r ┼č├╝phesiz.