AVRUPA REFORM HAREKETLER─░ -2- MART─░N LUTHER ┬źS├ľZLER─░M─░N ARKASINDAYIM┬╗

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

Avrupa tarihinin ve insanl─▒k tarihinin en ├Ânemli kilometre ta┼člar─▒ndan biri kabul edilen Reform Hareketleri, d├╝nyay─▒ sadece din alan─▒nda etkilemekle kalmad─▒; AlmanyaÔÇÖda ba┼člayan bu hareket, siyas├«, i├žtima├«, ekonomik ve entelekt├╝el ├žok k├Âkl├╝ sonu├žlar do─čurdu.

Esasen her ┼čey Wittenberg ├ťniversitesinde il├óhiyat profes├Âr├╝ olan Martin LutherÔÇÖin 1511 y─▒l─▒nda ger├žekle┼čtirdi─či ─░talya seyahati ile ba┼člad─▒. ─░nanm─▒┼č ve Katolik ilkelerle yeti┼čmi┼č iyi bir h─▒ristiyan olan Luther; bu seyahati s─▒ras─▒nda Roma KilisesiÔÇÖnde g├Ârd├╝klerine ├žok ┼ča┼č─▒rd─▒ ve din adamlar─▒n─▒n hayatlar─▒yla, inand─▒─č─▒ de─čerler aras─▒nda u├žurumlar oldu─ču kanaatine vard─▒. ├ťst seviyedeki din adamlar─▒n─▒n a┼č─▒r─▒ l├╝ks ve debdebe i├žinde y├╝zmeleri; halktan ├že┼čitli bahanelerle cennet kar┼č─▒l─▒─č─▒ para talep etmeleri; din adamlar─▒n─▒n, Hazret-i ─░saÔÇÖn─▒n ┬źDa─č Vaaz─▒┬╗nda ortaya koydu─ču hayat hedeflerine taban tabana z─▒t bir hayat i├žinde olmalar─▒; LutherÔÇÖde ├žok b├╝y├╝k bir hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒ olu┼čturdu. ┼×├╝phesiz Reformcular─▒n t├╝m din adamlar─▒na y├Ânelen bu ele┼čtirilerini hak etmeyen, ke┼či┼čler, papazlar ve din g├Ârevlileri bulunsa da; Papa ve kilise ileri gelenlerinin elleri, i├žinden ├ž─▒kmamacas─▒na, halk─▒n cebine uzanmaktayd─▒. Nitekim Kilise; ├Ânceden yap─▒lm─▒┼č g├╝nahlar─▒n bedeli olan cezan─▒n baz─▒ ba─č─▒┼č ve kefaretlerle, ertelenebilece─čini s├Âylemekteydi. Hatt├ó Papa IV. Sixtus, 1476 y─▒l─▒nda ├óraftaki ruhlar i├žin de end├╝ljans sat─▒n al─▒nabilece─čini a├ž─▒klam─▒┼čt─▒. Nitekim Rahip Johann Tetzel;

ÔÇťParan─▒z KiliseÔÇÖnin kutusunda t─▒nlad─▒─č─▒ an, ├Âlm├╝┼č sevdiklerinizin ruhlar─▒ azap yerinden kurtularak cennete do─čru u├žmaya ba┼člar.ÔÇŁ diyerek1 AlmanyaÔÇÖdaki end├╝ljans sat─▒┼č─▒n─▒ ate┼čli vaazlar─▒yla y├╝r├╝tmekteydi. Ne yaz─▒k ki halk, matbaada bas─▒lm─▒┼č end├╝ljans k├ó─č─▒tlar─▒ndan sat─▒n almak i├žin kilometrelerce uzaklardan geliyordu.

Martin Luther 1517 y─▒l─▒na gelindi─činde kilisenin kurum olarak yozla┼čmas─▒na kar┼č─▒ i├žinde biriken isyan─▒ ve g├Ârd├╝─č├╝ ├želi┼čkileri, Wittenberg Kilisesi Ba┼čpiskoposu AlbrechtÔÇÖe 95 maddede toplad─▒─č─▒ bir mektupla iletti. L├ótince kaleme al─▒nan ve kilise kap─▒s─▒na da ├žak─▒ld─▒─č─▒ iddia edilen mektup, manifesto niteli─čindeydi. Cesur bir bi├žimde Katolik KilisesiÔÇÖne itiraz ve isyanlar─▒ ├Âzetlemekteydi:

21. (…) PapaÔÇÖn─▒n ba─č─▒┼člamas─▒yla bir insan─▒n b├╝t├╝n cezalardan kurtuldu─čunu ve sel├ómete erdi─čini s├Âyleyen end├╝ljans vaizleri yan─▒lg─▒ i├žindedir.

22. Zira Papa, KanunÔÇÖa g├Âre bu hayatta ├Âdenmesi gereken hi├žbir cezay─▒ ├óraftaki ruhlar i├žin ba─č─▒┼člayamaz.

43. H─▒ristiyanlara; fakirlere hibe veya muhta├žlara yard─▒m etmekle, ba─č─▒┼članma belgesi sat─▒n almaktan daha hay─▒rl─▒ bir ┼čey yapt─▒─č─▒ ├Â─čretilmelidir.

45. H─▒ristiyanlara; muhta├ž birisini g├Ârmezlikten gelerek paras─▒n─▒ ba─č─▒┼članma belgesi sat─▒n almak i├žin harcayanlar─▒n, PapaÔÇÖn─▒n end├╝ljans─▒n─▒ de─čil, Tanr─▒ÔÇÖn─▒n gazab─▒n─▒ sat─▒n alm─▒┼č olduklar─▒ ├Â─čretilmelidir.

86. Yahut: ┼×imdiki zenginli─či en zengin para babalar─▒ndan daha ├žok olan Papa ni├žin, sadece Aziz Petros KilisesiÔÇÖni fakir inananlar─▒n paras─▒ yerine kendi paras─▒yla in┼ča ettirmiyor?2

├çok ge├žmeden bu bildiri Almancaya ├ževrildi ve matbaada ├žo─čalt─▒larak da─č─▒t─▒ld─▒. Bu geli┼čmeler ├╝zerine Luther, RomaÔÇÖya ├ža─čr─▒ld─▒ysa da siyas├« kar─▒┼č─▒kl─▒klardan istifade ederek bu emre uymad─▒. Hatt├ó 1519 y─▒l─▒nda LeipzigÔÇÖde, PapaÔÇÖn─▒n temsilcisi Johann Eck ile akademik nitelikte bir tart─▒┼čmada reformist g├Âr├╝┼člerini ├žekinmeden s├╝rd├╝rd├╝. LutherÔÇÖin g├Âr├╝┼č ve d├╝┼č├╝nceleri matbaa yoluyla yay─▒ld─▒k├ža yay─▒l─▒yor, Katolik KilisesiÔÇÖnden sadece r├╗hen de─čil her bak─▒mdan kopu┼č ve uzakla┼čma tehlikeli bir boyuta ta┼č─▒n─▒yordu.

Nihayet Martin Luther; soylular─▒n, KiliseÔÇÖnin ve Mukaddes Roma ─░mparatorlu─čundaki ┼čehirlerin temsilcilerinden olu┼čan Worms DiyetiÔÇÖnin kar┼č─▒s─▒na ├ž─▒kar─▒ld─▒. ─░mparator ┼×arlkenÔÇÖin de aralar─▒nda bulundu─ču toplulu─čun ├Ân├╝nde aforoz ve ceza tehditlerine kar┼č─▒ dimdik bir tav─▒r sergiledi. Fikir ve d├╝┼č├╝ncelerinden vazge├žmeyece─čini a├ž─▒k bir dille ortaya koydu:

ÔÇťKit├ób-─▒ Mukaddes ve ak─▒l, bana yanl─▒┼č yapt─▒─č─▒m─▒ s├Âylemedik├že hi├žbir fikrimden vazge├žmem, vazge├žemem. ├ç├╝nk├╝ insan─▒n vicdan─▒n─▒n emretti─či ┼čeyi yapmamas─▒ ne do─črudur ne de g├╝venli. S├Âzlerimin arkas─▒nday─▒m ve geri ad─▒m atamam.ÔÇŁ3

ALMANYAÔÇÖDA REFORMUN YAYILMASI

Bu ele┼čtirilere Katolik Kilisesi kay─▒ts─▒z kalamad─▒. Martin LutherÔÇÖin s├Âzlerini geri almas─▒ emredildi. Ve nihayet 3 Ocak 1521 tarihinde aforoz edildi. Luther daha sonra ya┼čad─▒─č─▒ 25 y─▒l boyunca ard─▒ ard─▒na kitaplar yay─▒nlad─▒. Kolay, anla┼č─▒l─▒r ve Almanca olarak kaleme al─▒nan bu kitaplar yoluyla ve Kit├ób-─▒ MukaddesÔÇÖi terc├╝me ederek g├Âr├╝┼člerini yayd─▒.

LutherÔÇÖi; Alman prensleri, d├«n├« g├Âr├╝┼čleri yan─▒nda, toprakla ilgili g├Âr├╝┼člerinden dolay─▒ da desteklemekteydi ve kendisini ka├ž─▒rarak saklad─▒lar. G├Âr├╝┼č ve d├╝┼č├╝nceleri, Alman k├Âyl├╝leri aras─▒nda giderek yay─▒ld─▒. Ruhban s─▒n─▒f─▒na konulan evlenme yasa─č─▒n─▒n insan d├╝rt├╝s├╝n├╝ denetim alt─▒na alma y├Ân├╝nde nafile bir ├žaba oldu─čunu; evlenmenin r├╗h├« avantajlar sa─člad─▒─č─▒n─▒ ve bu y├╝zden hemen hemen herkes i├žin en ideal durum oldu─čunu s├Âyl├╝yordu. Ayr─▒ca, saban s├╝ren bir ├žift├žinin ya da ortal─▒─č─▒ s├╝p├╝ren bir hizmet├žinin, Tanr─▒ÔÇÖya du├ó edip, nefsine eziyet eden ke┼či┼čten daha b├╝y├╝k bir ib├ódette bulundu─čunu ifade ediyordu.4 L├ótince ve Yunanca profes├Âr├╝ Philipp Melanchthon, LutherÔÇÖin g├Âr├╝┼č ve d├╝┼č├╝ncelerine b├╝y├╝k destek vermekteydi.

1529 y─▒l─▒nda ┼×arlken; Luther hareketini, g├╝├ž kullanarak durdurmaya ├žal─▒┼čt─▒. Ancak baz─▒ Alman prensleri bunu ┬źprotesto┬╗ etti; b├Âylece hareketin ad─▒ ┬źProtestan┬╗ oldu.5 ┼×arlken koyu bir Katolik oldu─ču h├ólde, Katoliklerle Protestanlar aras─▒nda meydana gelen ve giderek ┼čiddetlenen m├╝cadelelerde m├╗tedil bir yol izledi. Tabi├« bunda Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n bat─▒ i├žin amans─▒z tehdit olarak Orta AvrupaÔÇÖya yerle┼čmesinin de rol├╝ b├╝y├╝kt├╝. Nitekim LutherÔÇÖin ├Âl├╝m├╝nden (1546) sonra devam etmekte olan Katolik-Protestan sava┼č─▒ bir m├╝ddet sonra Augsburg Bar─▒┼č─▒ imzalanarak sona erdi. (1555) Buna g├Âre Lutherci prenslere, ┼č├Âvalyelere ve ┼čehirlere; g├╝venlikleri garanti ediliyordu. Her b├Âlgede Lutheryan ya da Katolik olma hakk─▒ verildi. B├Âylece AlmanyaÔÇÖda din sava┼člar─▒ sona erdi. 1555 Augsburg Bar─▒┼č─▒ÔÇÖndan sonra ┼×arlken; ┬źtek bir kilisesi olan birle┼čik bir imparatorluk yaratma┬╗ umudunun sona erdi─čini anlayarak taht─▒n─▒ b─▒rakt─▒. O─člu FelipeÔÇÖye ─░spanya ve HollandaÔÇÖy─▒, karde┼či FernandoÔÇÖya da Mukaddes Roma-Germen imparatorluk tac─▒n─▒ devrederek bir manast─▒ra ├žekildi ve ke┼či┼č oldu.

________________________

1 Dr. Ahmet Hikmet ERO─×LU, H─▒ristiyanlar─▒n B├Âl├╝nme S├╝recine Genel Bir Bak─▒┼č, s. 322, ankara.edu.tr/dergiler

2 Prof. Dr. Kaan H. ├ľKTEN, Martin LutherÔÇÖin 95 Maddelik Tezi, Maltepe ├ťniv., ─░stanbul.

3 Merry E. Wiesner-Hanks, Erken Modern D├Ânemde Avrupa, T. ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay., s. 225.

4 P. SMITH, R├Ânesans ve Reform ├ça─č─▒, s. 275.

5 H─▒ristiyanl─▒k Tarihi, Yeni Ya┼čam Yay., s. 369.