GE├ç─░MS─░Z OLAN B─░Z M─░Y─░Z, ─░L─░┼×K─░M─░Z M─░?

YAZAR : Aynur TUTKUN aytutkun@gmail.com

Halk aras─▒ndaki; ÔÇťBe┼č parma─č─▒n be┼či de bir mi?ÔÇŁ s├Âz├╝, insanlar aras─▒ndaki ki┼čilik farkl─▒l─▒klar─▒n─▒ kabullenmede gayet so─čukkanl─▒ bir yakla┼č─▒m─▒ telkin etse de; ili┼čkilerde ya┼čanan anla┼čmazl─▒klarda bu so─čukkanl─▒l─▒─č─▒ hepimiz her zaman muhafaza edemeyebiliriz. Ge├žimsiz, ki┼čiliksiz, k├Ât├╝, fena, huysuz, g─▒c─▒k… gibi nitelemeleri, problem ya┼čad─▒─č─▒m─▒z kar┼č─▒m─▒zdaki insana yap─▒┼čt─▒r─▒veririz. Oysaki ge├žimsiz, k├Ât├╝, g─▒c─▒k… insandan ziyade; problem ya┼čanan bir meseleden, ge├žimsizlik ya┼čanan bir ┬źili┼čki┬╗den bahsetmek daha ├ž├Âz├╝m odakl─▒, daha yap─▒c─▒ olacakt─▒r.

Bir insan; -ne kadar ge├žimli olursa olsun- her zaman, her ┼čart alt─▒nda ve her ki┼čiyle ge├žinebilmek gibi bir ├Âzelli─če sahip olamaz. Fen├ófill├óh mertebesindeki ge├žimliler parmakla g├Âsterilecek kadar az say─▒dad─▒r. Normal ┼čartlar alt─▒nda ge├žimli, fakat belli ortamlarda ve belli ili┼čkilerde ge├žimsiz olabilecek olanlar; asl─▒nda hepimiziz. Ge├žimsiz olanlar, kendileriyle ge├žinebilmek ger├žekten ├žok g├╝├ž olanlar; toplumda say─▒lar─▒ az olan ki┼čilik bozuklu─ču olanlard─▒r ki onlarla bir arada ya┼čayabilmek, ger├žekten ├žok zordur ve r├╗h├« rahats─▒zl─▒klar i├žinde tedavisi en zor olanlar da onlard─▒r. Neyse ki onlar─▒n say─▒lar─▒ azd─▒r.

─░ki insan─▒n; birer fert olarak d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝m├╝zde; ┬źNe kadar iyi!┬╗ dedirten ki┼čiliklere sahip olmalar─▒na ra─čmen, bir araya geldiklerinde bir t├╝rl├╝ ge├žinememeleri, ki┼čilik farkl─▒l─▒klar─▒nda ve ki┼čilik geli┼čimlerinde yatan derinlikte gizlidir. Farkl─▒ ki┼čili─če sahip insanlar─▒n ge├žinmesi, ├žok zor da olabilir, kolay da! Ayn─▒ ki┼čili─če sahip olmak da ge├žinmelerinin ├žok kolay olaca─č─▒ anlam─▒na gelmez. Ge├žimlilik/ge├žimsizlik h├óli hangi ├že┼čit ki┼čili─če sahip oldu─čumuzla al├ókal─▒ olmaktan daha ├žok, ki┼čili─čimizin geli┼čim boyutunun neresinde oldu─čumuzdan kaynaklan─▒r. Anne-babalar─▒m─▒zla, e┼čimizle, ├žocu─čumuzla, i┼čverenimizle, i┼č├žimizle, kom┼čumuzla, arkada┼člar─▒m─▒zla ge├žimli/g├╝zel ili┼čkiler ya┼čayabilmek istiyorsak; ki┼čilikleri tan─▒ma ve ona g├Âre davranma konusunda biraz gayret sarf etmemiz gerekir.

Ki┼čilikleri tan─▒mada iki eksenli yakla┼č─▒m, fayda temin edecek bir yakla┼č─▒md─▒r; birincisi dikey boyut (buna geli┼čim boyutu da diyebiliriz), di─čeri de yatay boyut (tipolojik boyut)tur. Tipolojik boyutu bir sonraki yaz─▒m─▒zda de─činmek ├╝zere bir kenara b─▒rakarak; bu yaz─▒m─▒zda, dikey boyutu anlamaya ve b├Âylelikle ki┼čiliklerimizdeki derinli─či yak─▒ndan tan─▒maya ├žal─▒┼čal─▒m. Zira ili┼čkilerdeki ge├žimsizlikleri en aza indirmek i├žin, kendimizi ve kar┼č─▒m─▒zdaki insan─▒ iyi tan─▒mak durumunday─▒z.

Dikey boyuttan kas─▒t; ki┼čiliklere derinlemesine yani geli┼čim a├ž─▒s─▒ndan yakla┼čmakt─▒r. ─░nsano─člu fizik├« ve zihn├« a├ž─▒dan b├╝y├╝y├╝p geli┼čirken bir yandan ki┼čili─či de olgunla┼čmaktad─▒r. Fizik├« ve zihn├« olarak geli┼čmi┼č, fakat ki┼čili─či olgunla┼čamam─▒┼č ya da belli bir d├Ânemde tak─▒l─▒p kalm─▒┼č olanlar; ge├žim konusunda p├╝r├╝z ├ž─▒karan ve ├ž─▒kartt─▒ranlard─▒r. Hepimizin ki┼čili─či; bebeklikten itibaren getirdi─čimiz irs├« ├Âzellikler, annemizle ya┼čad─▒─č─▒m─▒z ili┼čkiler, aile ve ├ževreden ├Â─črendiklerimizle ┼čekillenir.

Ebeveyn olmak demek; ├žocu─čun sadece biyolojik ihtiya├žlar─▒yla ilgilenmek, onlara ├Ârnek davran─▒┼člar sergilemek demek de─čildir. ├çocu─ču sevmek, ├Âzen g├Âstermek, de─čer vermek, onunla sa─čl─▒kl─▒ ileti┼čim ve ili┼čki bi├žimi kurmak; ki┼čili─čin sa─člam temeller ├╝zerinde oturmas─▒n─▒n olmazsa olmaz─▒d─▒r. ├çocu─čun ebeveyniyle kurdu─ču ili┼čki bi├žimi; ├žocukta g├╝ven duygusunun olu┼čumunda, ba─č─▒ml─▒l─▒k-ba─č─▒ms─▒zl─▒k dengesinin kurulmas─▒nda, giri┼čimci ve ├╝retici olmas─▒nda, sa─čl─▒kl─▒ bir benlik alg─▒s─▒ geli┼čtirmesinde ├žok etkilidir. Hi├ž denecek kadar ki┼čili─či geli┼čmemi┼č olanlar; bedenen ve aklen bir yeti┼čkin olmalar─▒na ra─čmen, r├╗hen k├╝├ž├╝k bir bebek gibidirler. Herhangi bir geli┼čim d├Âneminde ebeveynimizle ya┼čad─▒─č─▒m─▒z ├žat─▒┼čma ise ki┼čili─čimizin o ya┼č civar─▒nda tak─▒l─▒p kalmas─▒na sebebiyet verir. Yani s─▒k─▒nt─▒l─▒ d├Ânemlerinde yeti┼čkinler, k├╝├ž├╝kken ├žat─▒┼čma ya┼čad─▒─č─▒ d├Ânemlere geri d├Ânerler ve o d├Ânemin ├Âzelliklerini g├Âsterirler.

Genel olarak gruplad─▒─č─▒m─▒zda ki┼čiliklerimiz ya psikotik ya n├Ârotik veya s─▒n─▒rda ki┼čilik organizasyonuna sahip ├Âzellikler g├Âsterir. Bu ├Âzellikleri bilmek, ki┼čiliklerin geli┼čim seviyesini belirlemede ve kar┼č─▒m─▒zdaki ki┼čiye g├Âre davranmada b├╝y├╝k yarar sa─člar.

Psikotik ki┼čilik organizasyonuna sahip olanlar, ki┼čilik geli┼čiminde en alt seviyede bulunanlard─▒r. Bebekliklerinde annelerinden ayr─▒┼čma s├╝recini sa─čl─▒kl─▒ atlatamam─▒┼č, tek ba┼č─▒na bir fert olmay─▒ ba┼čaramam─▒┼člard─▒r. Ego fonksiyonlar─▒, b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de geli┼čmeden kalm─▒┼čt─▒r ve bu y├╝zden de ger├že─či, do─čru de─čerlendiremezler. Alg─▒lamalar─▒ ve d├╝┼č├╝nmeleri bozuktur, d├╝rt├╝ kontrol sistemleri de geli┼čmemi┼čtir. K├╝├ž├╝k bir bebek gibi, istekleri ├ón─▒nda yap─▒ls─▒n isterler; beklemeye tahamm├╝lleri yoktur. Duygular─▒n─▒ ifade edi┼čleri ham ve ilkeldir. Onlar─▒n; bebeklik ve ├žocukluk y─▒llar─▒nda, ki┼čiliklerinin geli┼čmesi i├žin hi├žbir ortam haz─▒rlanmam─▒┼čt─▒r. Olumsuz ya┼čant─▒larla dolu, sevgisiz bir ortamda b├╝y├╝m├╝┼člerdir. Bu ki┼čilerin bebeksi, ├╝rkek ve ┼ča┼čk─▒n h├ólleri sa─čl─▒kl─▒ insanlarda; t─▒pk─▒ bir bu├žuk ya┼č─▒n alt─▒ndaki bebeklere kar┼č─▒ hissedilen anneli─če benzer bi├žimde bir sevgi ve koruyuculuk hissi olu┼čturur. Ger├že─či do─čru d├╝zg├╝n de─čerlendiremeyen, normal seviyedeki ├žocu─čunun, ileride ├žok b├╝y├╝k adam olaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nen bir annenin; elindeki ├╝├ž be┼č lirayla yapaca─č─▒ yat─▒r─▒mla, ileride zengin olaca─č─▒n─▒ hayal eden bir adam─▒n; ne yapt─▒─č─▒n─▒, ni├žin ├žal─▒┼čt─▒─č─▒n─▒ bilmeyen hedef ve idealden mahrum, s├╝rekli i┼č de─či┼čtirip duran bir ki┼činin ki┼čili─či psikotik seviyededir, yani ki┼čili─či do─čru d├╝zg├╝n geli┼čememi┼čtir. Neyse ki toplum i├žinde psikotik ki┼čilik organizasyonuna sahip ki┼čilerin say─▒s─▒ az─▒nl─▒ktad─▒r. Ki┼čilik bozukluklar─▒ i├žinde s─▒ralanan ┼čizoid ve ┼čizotipal tiplerin hemen hemen tamam─▒, paranoid, antisosyal ve narsistlerin ├Ânemli bir k─▒sm─▒; psikotik ki┼čilik organizasyonuna sahiptirler.

N├Ârotik ki┼čilik organizasyonuna sahip olanlar ise k├╝├ž├╝kl├╝klerinde nisbeten yeterli seviyede sevgi ve de─čer g├Ârm├╝┼č, sa─čl─▒kl─▒ ki┼čilik olu┼čumuna katk─▒ sa─člayacak huzurlu ortamlarda bulunmu┼člard─▒r. Ger├že─či de─čerlendirme melekeleri geli┼čmi┼čtir. Alg─▒lama ve d├╝┼č├╝nmelerinde -kayg─▒ ve s─▒k─▒nt─▒ya ba─čl─▒ yo─čunla┼čmalar olsa da- a─č─▒r bozulmalar yoktur. D├╝rt├╝lerini kontrol edebilirler, isteklerini bekletebilirler, duygular─▒n─▒ ifade edi┼č bi├žimleri ham ve ilkel de─čildir. Annelerinden ayr─▒┼čma ve fert h├óline gelme s├╝recini atlatabilmi┼člerdir. Zorlanarak da olsa bir fert olarak hayatta kalmay─▒ ba┼čarabilecek durumdad─▒rlar. ─░┼člerinde ve ili┼čkilerinde, s├╝rekli ve sebatk├órd─▒rlar. Tutum ve davran─▒┼člar─▒nda esnek ve affedicidirler. Arzu ve isteklerinde sabretmeyi bilirler. Normal veya sa─čl─▒kl─▒ diyebilece─čimiz n├Ârotikler, toplumun d├Ârtte ├╝├ž├╝n├╝ olu┼čtururlar ve n├Ârotiklerin ┬źkendini ger├žekle┼čtirme┬╗ potansiyeline sahip olduklar─▒ d├╝┼č├╝n├╝l├╝r. Kayg─▒l─▒lar, tak─▒nt─▒l─▒lar, fobileri olanlar, hastal─▒k hastalar─▒; n├Ârotik ki┼čilik organizasyonuna sahip ki┼čilerin hastal─▒kl─▒ olanlar─▒d─▒r.

Bir de ┬źs─▒n─▒rda ki┼čilik┬╗ organizasyonuna sahip olanlar vard─▒r ki bunlar, n├Ârotiklerle psikotikler aras─▒nda bir yerdedir. Onlar bir taraftan ┬źdeli g├Âr├╝lemeyecek kadar ak─▒ll─▒┬╗ di─čer taraftan da ┬źakl─▒ ba┼č─▒nda g├Âr├╝lemeyecek kadar deli┬╗dirler. Konu┼čmalar─▒ ve kendilerini ifade bi├žimleri d├╝zg├╝nd├╝r. Toplumda olduk├ža fazla say─▒da olmalar─▒na ra─čmen, bu y├╝zden g├Âzden ka├žm─▒┼člar ve bu tan─▒mlama psikolojide ├žok sonralar─▒ olu┼čmu┼čtur.

Ki┼čiler aras─▒ ve aile i├ži ge├žimsizliklerde, hatt├ó gruplar aras─▒ gerginliklerde; s─▒n─▒rda ki┼čilik organizasyonuna sahip olanlar─▒n etkisi ├žoktur. Psikotiklerden farkl─▒ olarak, ger├že─či de─čerlendirme melekeleri bozuk de─čildir. D├╝┼č├╝nme ve alg─▒lama bozukluklar─▒ olsa da n├ódirdir ve gelip ge├žicidir. ├çok s─▒k─▒nt─▒l─▒ olduklar─▒, engellerle kar┼č─▒la┼čt─▒klar─▒ d├Ânemlerde psikotik seviyeye gerileyebilirler ve ger├že─či de─čerlendirme melekeleri bozulabilir.

Kimlik b├╝t├╝nle┼čmesi a├ž─▒s─▒ndan; psikotiklerden daha iyi, n├Ârotiklerden daha k├Ât├╝ durumdad─▒rlar. Kimlikleri konusunda; tutars─▒zl─▒k, belirsizlik ve s├╝reksizlik ya┼čarlar. Kim olduklar─▒yla ilgili sorularda ─▒srarl─▒ olunursa d├╝┼čmanca tepkiler verebilirler. Yetersizliklerinin fark─▒ndad─▒rlar ve bunu g├Âstermemeye ├žal─▒┼č─▒rlar. Kendileriyle ve ba┼čkalar─▒yla ilgili sorulan sorulara d├╝┼čmanca cevap vermeleri, ├žo─ču zaman bu ├Ârtme ├žabas─▒ndand─▒r. Bebekliklerinde annelerinden madd├« doyum alabilmi┼čler; fakat sevgi, ┼čefkat, de─čer g├Âsteren m├ónev├« doyumu alamam─▒┼člard─▒r. Bir tak─▒ma, bir partiye, bir ideolojiye fanatik├že y├Ânelmeleri bu y├╝zdendir. Tutum ve davran─▒┼člar─▒ndaki kat─▒l─▒k, zalimlik, cezaland─▒r─▒c─▒l─▒k; benlik ve kimlik duygusunun -san─▒lan─▒n aksine- yeterince g├╝├žl├╝ olmad─▒─č─▒n─▒n i┼čaretidir. G├Âr├╝n├╝┼čte her ┼čey makul iken, bir s├╝reli─čine bile engellenmeye, belirsizli─če dayanamay─▒p ortal─▒─č─▒ ana baba g├╝n├╝ne ├ževirenler; muhtemelen s─▒n─▒rda ki┼čilik organizasyonuna sahip ki┼čilerdir. Onlar; ├žok s─▒k─▒nt─▒ ya┼čarlar, r├╗h├« durumlar─▒ s├╝rekli dalgalanma g├Âsterir. Yard─▒m i├žin psikolog veya psikiyatriste ba┼čvurduklar─▒ da olur ama yard─▒m arama sebebi, ├ževresindeki insanlar─▒n onlar─▒ anlayamamas─▒d─▒r.

Zaten ├ževresindekiler de onlarda bir problem oldu─čunu bilirler ama onlara bir rahats─▒zl─▒k yak─▒┼čt─▒ramazlar. Fakat yapt─▒klar─▒, kendilerine us├╗l├╝nce anlat─▒ld─▒─č─▒nda; bunu kavrayabilirler. Psikotiklerle aralar─▒ndaki en b├╝y├╝k fark da budur. K├╝├ž├╝kl├╝klerindeki ayr─▒┼čma s├╝recini sa─čl─▒kl─▒ atlatamad─▒klar─▒ i├žin; onlar, hem ili┼čkilerde yak─▒nl─▒k isterler, hem de kar┼č─▒s─▒ndaki ki┼činin denetimi alt─▒na girece─či korkusu duyarlar.

┼×imdi, kar┼č─▒m─▒zdaki insan─▒n ki┼čili─či nas─▒l olursa olsun, ya┼čad─▒─č─▒m─▒z ili┼čkilerde ge├žimli olabilmek; en ba┼čta iyi ileti┼čim kurma kurallar─▒n─▒ bilmeyi gerektirir. ─░leti┼čim kurmay─▒ bilebilenler, pek ├žok ki┼čiyle ge├žinmeyi ba┼čarabilenlerdir. Bundan ba┼čka empatik olmaya ├žal─▒┼čmak, ├Âfke kontrol├╝n├╝ becerebilmek, yeterli ├Âzg├╝ven sahibi olmak, ne ├že┼čit ki┼čili─če sahip olursa olsun her insan─▒n ilgiyi hak edece─činin fark─▒nda olmak; ge├žinebilme sanat─▒n─▒n olmazsa olmazlar─▒ndand─▒r.

Kendimizin n├Ârotik ki┼čilik organizasyonuna sahip oldu─čumuzu varsayarsak; psikotiklere kar┼č─▒ davran─▒┼člar─▒m─▒zda dikkat edece─čimiz en ├Ânemli nokta, onlar─▒n k├╝├ž├╝kl├╝klerinde ebeveynlerine duyamad─▒klar─▒ g├╝venlerini kazanmak olmal─▒d─▒r. Onu sevdi─čimizi, sayd─▒─č─▒m─▒z─▒, kabul etti─čimizi, ona ve fikirlerine de─čer verdi─čimizi; bir ┼čekilde onlara hissettirmeliyiz. Samimiyet, bu ki┼čilerin ├žok hassas oldu─ču konudur. Onlara kar┼č─▒ daha a├ž─▒klay─▒c─▒ ve yol g├Âsterici olmal─▒y─▒z. Samim├«, g├╝venli, insan├« ve ├ódil bir ili┼čki; onlar─▒n en ├žok ihtiya├ž duydu─ču ┼čeydir. Yaln─▒z, ileti┼čimimizdeki kesin ve mutlak ifadeler de─čil de yumu┼čak ifadeler; d├╝nyay─▒ deh┼čet dolu g├╝vensiz bir yer olarak alg─▒layan psikotikler i├žin ├žok ├Ânemlidir. Bize kar┼č─▒ su├žlamac─▒ ve ┼č├╝pheli yakla┼čt─▒─č─▒ durumlarda; ÔÇťSa├žmalama!ÔÇŁ diye itiraz etmek yerine; ÔÇťNas─▒l yani?ÔÇŁ diyerek onun i├žini d├Âk├╝p rahatlamas─▒n─▒ sa─člamak ve daha sonra; ÔÇť─░yi ama ┼č├Âyle de d├╝┼č├╝n├╝lemez mi?ÔÇŁ diyerek yakla┼čmak, daha ge├žimli sonu├žlar do─čuracakt─▒r.

S─▒n─▒rda olanlara kar┼č─▒ olan yakla┼č─▒m─▒m─▒zda ise en ├žok dikkat edilmesi gereken husus, onlar─▒n de─či┼čken yap─▒lar─▒ ve kendi yapt─▒klar─▒n─▒ yeterince fark edememeleridir. Onlar─▒n sa─člayamad─▒─č─▒ istikrar─▒ bizim sa─člamam─▒z, zaman zaman onlarla birlikte dalgalanmak i├žin kendimize izin vermemiz gerekir. ─░li┼čkilerimizde s─▒n─▒rlar─▒ korumak, taviz verilmemesi gereken ilk prensiptir. Her ne kadar bunu onlar ├Âfkeyle kar┼č─▒lasalar da, bir ergenle u─čra┼č─▒yormu┼č├žas─▒na sab─▒rla s─▒n─▒r koyma i┼člemine devam edilmelidir. Bir s├╝re sonra bizim k─▒ymetimizi bilmeye ba┼člayacaklard─▒r. Onlar─▒ ele┼čtirirken al─▒ngan ve k─▒r─▒lgan olduklar─▒n─▒ unutmamak bu sebeple ele┼čtiride ├žok dikkatli olmak gerekir. Bu ki┼čiler; i├ž d├╝nyalar─▒ndaki olumsuzluklar─▒, s├╝rekli bize yans─▒tma durumundad─▒rlar.

ÔÇťBana ├žok k├Ât├╝ davran─▒yorsunÔÇŁ, ÔÇťAd─▒m gibi eminim ki senin y├╝z├╝nden oldu!ÔÇŁ gibi s├Âzlerle bize y├╝klendi─činde; ÔÇťSeninle ayn─▒ fikirde de─čilim, bu kadar ├Âfkelenmeni hak edecek bir ┼čey yapt─▒─č─▒m─▒ sanm─▒yorum.ÔÇŁ diyerek ├Âfkelenmeden konuya yakla┼čabilmek, onlar─▒n ele┼čtirilerinden s─▒yr─▒lmaya yard─▒m edecektir. Onlar─▒n s─▒k├ža kulland─▒─č─▒; ÔÇťYa hep ya hi├ž!ÔÇŁ ┼čeklindeki yakla┼č─▒mlar─▒na kar┼č─▒, bir nebze de olsa ger├že─či g├Ârebilmelerine yard─▒mc─▒ olabilmek ad─▒na;

ÔÇťBenim yerime sen olsayd─▒n ne yapard─▒n?ÔÇŁ gibi sorularla yakla┼čmak yerinde olabilir. Zira s─▒n─▒rda ki┼čilik organizasyona sahip olanlar, empati kurmay─▒ pek beceremezler. Onlara davran─▒┼člar─▒ hakk─▒nda bir ele┼čtiride bulunulacaksa, gergin ve huzursuz olmad─▒klar─▒ zamanlar g├Âzetilmelidir. Onlar─▒n psikotik organizasyona gerilememeleri i├žin, kar┼č─▒s─▒ndaki insan─▒n ├žok dikkatli, sab─▒rl─▒ ve anlay─▒┼čl─▒ olmas─▒ gerekir.

Ki┼čiliklerimiz bizim derimiz gibidir; onlar─▒ y├╝z├╝p atamay─▒z. Kar┼č─▒m─▒zdakiyle ge├žimli bir ili┼čki ya┼čamak istiyorsak, onlar─▒n hangi ├že┼čit ki┼čilik organizasyonuna sahip olduklar─▒n─▒ ve ne ├že┼čit bir yakla┼č─▒m kullanmam─▒z gerekti─čini bilmemiz gerekir. Zira davran─▒┼člar─▒m─▒zda b├╝y├╝k oranda de─či┼čiklik sa─člayabilmekle beraber, ki┼čiliklerimizde asla de─či┼čiklik meydana getiremeyiz; ├ž├╝nk├╝ onlar─▒n temelleri bebekli─čimizde, ├žocuklu─čumuzda at─▒lm─▒┼čt─▒r.

Not: Bu yaz─▒n─▒n haz─▒rlanmas─▒nda Prof. Erol G├ľKAÔÇÖn─▒n ┬źGe├žimsizler┬╗ adl─▒ kitab─▒ndan istifade edilmi┼čtir.