AH RUMEL─░, AH RUMEL─░!

YAZAR : Yard. Do├ž. Dr. Harun ├ľ─×M├ť┼× ogmusharun@yahoo.com

T├╝rkler ViyanaÔÇÖya kadar gitmekle birlikte, daha ├žok TunaÔÇÖn─▒n g├╝neyindeki yerlere yerle┼čtiler. TunaÔÇÖn─▒n ├╝zerindeki yerlerde bulunan m├╝sl├╝man n├╝fus, hemen hemen kale muhaf─▒zlar─▒ ve onlar─▒n ailelerine m├╝nhas─▒r idi.

RumeliÔÇÖdeki ─░sl├ómla┼čma, AnadoluÔÇÖdaki T├╝rklerin buralara getirilip isk├ón edilmesi ve ihtid├ólar yoluyla oluyordu. Osmanl─▒ f├╝t├╗h├ót─▒ ├Âncesinde mezheplerinden dolay─▒ bask─▒ alt─▒nda olan Bo┼čnaklar, fatihleri bir kurtar─▒c─▒ gibi kar┼č─▒lad─▒lar ve hemen m├╝sl├╝man oldular. Arnavutlar─▒n ekseriyeti ve BulgaristanÔÇÖdaki Pomaklar da ihtid├ó eden di─čer kavimleri te┼čkil ediyordu. Art─▒k ├ťsk├╝p gibi k├╝├ž├╝k bir kasaba h├ólinde devral─▒nan yerler, geli┼čip ger├žek anlamda bir ┼čehir h├╝viyetine b├╝r├╝nd├╝. Bu sebeple bu ┼čehirlerin fetihler sonras─▒nda kuruldu─čunu s├Âylemek daha isabetli olur. ├ç├╝nk├╝ bunlar Bursa kadar m├╝sl├╝man ve T├╝rkÔÇÖt├╝. Yahya KemalÔÇÖin dedi─či gibi:

├ťsk├╝p ki ┼×ar Da─č─▒ÔÇÖnda dev├óm─▒yd─▒ BursaÔÇÖn─▒n,
Bir l├óle bah├žesiydi d├Âk├╝lm├╝┼č temiz kan─▒n!

Yahya Kemal, bir ba┼čka ┼čiirinde ├ťsk├╝pÔÇÖ├╝n ─░sl├óm├« h├╝viyetini ┼č├Âyle teyit eder:

Ey R├╗meliÔÇÖnin Hasan R─▒z├óÔÇÖs─▒!
Y├ód─▒nda m─▒ ├ťsk├╝bÔÇÖ├╝n fez├ós─▒,
Yâhut Kalkandelen kazâsı?
Vardar ve uzakta karl─▒ da─člar…

├ťsk├╝p bir m├╝sl├╝man ┼čehirdi,
Bin bir t├╝rbeyle m├╝┼čtehirdi,
VardarÔÇÖsa ├Ân├╝nde bir nehirdi,
Her an tekb├«rlerle ├ža─člar…

RumeliÔÇÖde tehlike ├žanlar─▒ ilk defa ─░kinci Viyana Muhasaras─▒ sonras─▒nda ├žalm─▒┼čt─▒r. ├ľncelikle fethedilmesi gereken kaleler dururken ViyanaÔÇÖya y├╝r├╝nmesi, ┼čehrin sa─člam ele ge├žirilmesi i├žin baz─▒ tahripk├ór metotlara ba┼čvurmaktan ka├ž─▒n─▒lmas─▒ ve daha ├Ânemlisi pa┼čalar aras─▒ndaki k─▒skan├žl─▒klar ve hatt├ó -riv├óyetlere g├Âre- ih├ónetler sebebiyle RomaÔÇÖya ve bug├╝nk├╝ SlovakyaÔÇÖya kadar ak─▒nlar─▒n yap─▒ld─▒─č─▒ bu b├╝y├╝k sefer; K─▒r─▒m Han─▒ÔÇÖn─▒n m├╝dahalesine maruz kalmadan sa─č-s├ólim ilerleyen Leh ordusuyla yap─▒lan Alaman Da─č─▒ MuharebesiÔÇÖnde bozgunla sonu├žlanm─▒┼čt─▒r. Vez├«r-i ├ózam Merzifonlu Kara Mustafa Pa┼ča; ├╝mitsizli─če kap─▒larak eline ald─▒─č─▒ bir m─▒zrakla ├Âlesiye sava┼čmak ├╝zere at─▒lmak ├╝zere iken, etraf─▒ndakilerin orduyu toparlay─▒p geri ├žekmesi i├žin ya┼čamas─▒ gerekti─či y├Ân├╝nde yapt─▒klar─▒ telkinlerle bundan vazge├žmi┼č ve ordusunu BudinÔÇÖe ├žekerek toparlamay─▒ ba┼čarm─▒┼čt─▒r. Ne var ki, dir├óyetine ra─čmen etraf─▒ndakilere kar┼č─▒ ├žok sert ve k─▒r─▒c─▒ davranan vezir-i ├ózam─▒n, haset ate┼čiyle yanan d├╝┼čmanlar─▒ bo┼č durmam─▒┼člar ve padi┼čahtan idam─▒n─▒n ferman─▒n─▒ almay─▒ ba┼čarm─▒┼člard─▒r. M├«l├ód├« 1683ÔÇÖte cereyan eden bu talihsiz h├ódiseden sonra fel├óketler birbirini takip etmi┼č ve 16 y─▒l boyunca PapaÔÇÖn─▒n te┼čvikiyle mukaddes ittifak yapan Avusturya (Nemse), Venedik, Leh ve RuslarÔÇÖa kar┼č─▒ sava┼č─▒lmak zorunda kal─▒nm─▒┼č, uzun s├╝ren bu sava┼čta Sultan II. MustafaÔÇÖn─▒n mevzi├« birka├ž ba┼čar─▒s─▒ndan ba┼čka hi├žbir muvaffakiyet elde edilememi┼č, buna mukabil Avusturyal─▒lar ├ťsk├╝pÔÇÖe kadar uzanan, korku salmaya y├Ânelik taarruzlarda bulunmu┼člard─▒r. Tabiat─▒yla bu durum, RumeliÔÇÖdeki m├╝sl├╝man halk ├╝zerinde beklenen etkisini g├Âstermi┼č ve AnadoluÔÇÖya g├Â├žler ba┼člam─▒┼čt─▒r.

Bu h├ódiseleri siyas├« tarihten ziyade h├ót─▒ralardan okumak ├žok daha tesirli ve s├╝r├╝kleyicidir. ├ç├╝nk├╝ h├ót─▒ralar, -s├╝bjektif, test edilemez ve say─▒ca ├žok az olmakla birlikte- halk─▒n anlay─▒┼č ve durumunu tasvirde daha ba┼čar─▒l─▒d─▒r. Sultan II. MustafaÔÇÖn─▒n ordusuyla ZentaÔÇÖda nehri ge├žerken Avusturyal─▒larÔÇÖa yenilmesiyle kaderi tebell├╝r eden bu sava┼člarda, Lipova KalesiÔÇÖnin AlmanlarÔÇÖa (Avusturyal─▒lar) teslim olmas─▒ sonucunda esir d├╝┼čen T─▒me┼čvarl─▒ Osman A─čaÔÇÖn─▒n h├ót─▒ralar─▒, bu t├╝r eserlerin belki de en ba┼čta zikredilmesi gerekenidir. Osman A─ča; es├óreti esnas─▒nda H─▒rvatistanÔÇÖ─▒n bir├žok yerinde a├ž-b├«il├ó├ž, rezil ve peri┼čan bir h├ólde dola┼čt─▒r─▒lm─▒┼č, birka├ž kez ├Âl├╝m├╝n ucundan d├Ânm├╝┼č, fidyesi ├Âdenmesine ra─čmen sal─▒verilmemi┼č, sonra AvusturyaÔÇÖda Graz ve Viyana ┼čehirlerinde bir m├ólik├ónede u┼čak olarak uzun m├╝ddet hizmet etmi┼č, Almancay─▒ ├Â─črenmi┼č, bu arada ─░sve├ž kral─▒ me┼čhur Demirba┼č ┼×arlÔÇÖ─▒n da ad─▒n─▒n ge├žti─či baz─▒ maceralar ya┼čam─▒┼č, sonunda ka├žmay─▒ ba┼čarm─▒┼č orta h├ólli bir Osmanl─▒ z├óbitidir. Bu h├ót─▒ray─▒ kendimiz okudu─čumuz gibi mutlaka ├žocuklar─▒m─▒za da okutmam─▒z gerekir. B├Âyle ger├žek ve etkileyici hik├óyeler, bizim oryantalist zihniyetle tarih filmleri yapan senarist ve y├Ânetmenlerimizin dikkatini neden ├žekmez, do─črusu ┼č├óy├ón-─▒ hayret ve teess├╝ft├╝r!

─░kinci bir h├ót─▒rat, Eski Za─čra m├╝ft├╝s├╝n├╝n h├ót─▒ralar─▒ olup ayn─▒ isimle kitapla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. 93 Harbi (1877-78 T├╝rk-Moskof sava┼č─▒) sonras─▒nda bug├╝nk├╝ BulgaristanÔÇÖdaki m├╝sl├╝manlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ fec├óati ve g├Â├ž├╝ anlatan bu eserde mezk├╗r m├╝ft├╝ye ait;

Az├«z-i vakt idik aÔÇÖd├ó zel├«l k─▒ld─▒ bizi

m─▒sra─▒ ya┼čanan ac─▒y─▒ ├žok ├žarp─▒c─▒ bir ┼čekilde h├╝l├ósa etmektedir.

Bilindi─či gibi II. Viyana bozgununda ilk toprak kayb─▒ ya┼čanm─▒┼č, Avrupal─▒larÔÇÖ─▒n zihninde yerle┼čen T├╝rklerÔÇÖin yenilmezli─či inanc─▒ sars─▒lm─▒┼č ve bir├žok ├╝lke elden ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Ancak sonradan 1711, 1715-1718 ve 1736-1739ÔÇÖda yap─▒lan sava┼člarda Azak, Mora ve Belgrat gibi bir k─▒s─▒m yerler istird├ód edilmi┼č (geri al─▒nm─▒┼č), b├Âylece Osmanl─▒ haysiyeti biraz tamir edilmi┼čtir. Bu, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin h├ól├ó g├╝├žl├╝ oldu─čunu g├Âsteriyordu. Hus├╗siyle hem Avusturya hem de RuslarÔÇÖa kar┼č─▒ yap─▒lan 1736-1739 sava┼člar─▒n─▒n kazan─▒lmas─▒ bunu ispatlamaktad─▒r. Ne var ki 1768-1774 aras─▒nda Ruslar kar┼č─▒s─▒nda hez├«mete u─čran─▒p K─▒r─▒mÔÇÖ─▒n elden ├ž─▒k─▒┼č─▒n─▒ tescil eden K├╝├ž├╝k Kaynarca Mu├óhedesiÔÇÖnin yap─▒lmas─▒ndan sonra bu t├╝r ba┼čar─▒lar da g├Âr├╝nmez oldu. Buna ra─čmen XIX. as─▒rda TunaÔÇÖn─▒n g├╝neyinde m├╝sl├╝manlar h├ól├ó ekseriyeti te┼čkil ediyordu. RumeliÔÇÖdeki n├╝fus dengesini ilk defa b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de bozan sava┼č, RuslarÔÇÖ─▒n bug├╝nk├╝ Ye┼čilk├Ây Havaalan─▒ÔÇÖna kadar indikleri 93 Harbi olmu┼čtur. Balkan Sava┼č─▒ ise onu dah├« aratan ├žok daha b├╝y├╝k bir fel├óket olmu┼čtur. Bununla birlikte h├ól├ó RumeliÔÇÖde soyda┼č ve dinda┼člar─▒m─▒z─▒n bulunuyor olmas─▒ b├╝y├╝k bir sa├ódet vesilesidir. Bug├╝n yap─▒lmas─▒ gereken, onlarla mevcut olan k├╝lt├╝rel ba─člar─▒m─▒z─▒ daha da g├╝├žlendirmektir.