KR─░STOF KOLOMB VE AMER─░KAÔÇÖNIN KE┼×F─░

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

Kolomb (1451-1506), ─░talyaÔÇÖn─▒n en g├╝zel sahil kentlerinden CenovaÔÇÖda do─čmu┼č ve gen├žli─či, tutkuyla ba─čl─▒ oldu─ču denizlerde ve denizci aileleri aras─▒nda ge├žmi┼čti. Ha├žl─▒ seferleri sonras─▒nda ─░talya liman kentlerinde belirgin bir bi├žimde artan co─čraf├« bilgi; denizlere merak─▒ art─▒rm─▒┼č, deniz ticaretine, bilhassa do─čunun zenginliklerine ula┼čma arzusunu kam├ž─▒lam─▒┼čt─▒. ├ľte yandan Portekizli ├╝nl├╝ denizci Prens HenryÔÇÖnin denizcili─čin geli┼čmesi ad─▒na g├Âstermi┼č oldu─ču ├žabalar, b├╝y├╝k ke┼čifler i├žin son derece belirleyici olmu┼čtu. HenryÔÇÖnin; co─čraf├« bilginin toplanmas─▒ndaki katk─▒lar─▒, Atlas OkyanusuÔÇÖna ve Bat─▒ Afrika sahillerine ticar├« getirisi y├╝ksek seferler i├žin bir├žok denizciyi te┼čvik etmesi ve madd├« a├ž─▒dan desteklemesi, ke┼čifleri cesaretlendirici olmu┼čtur. Bu durum macerac─▒ Kaptan KolombÔÇÖun ve kendisi gibi denizci olan karde┼člerinin de ilgisini ├žekmekteydi. Kolomb, evlendikten sonra PortekizÔÇÖe yerle┼čmi┼č, denizcili─če olan merak─▒ artarak devam etmi┼č ve deniza┼č─▒r─▒ ticaretin kendisine ne denli hayat konforu sunabilece─činin fark─▒na varm─▒┼čt─▒. Kay─▒npederinin, Prens HenryÔÇÖnin kaptanlar─▒ndan birisi olmas─▒ da sefer ├Âncesi birikimlerini art─▒rmaktayd─▒.

Kristof Kolomb, AmerikaÔÇÖn─▒n ke┼čfiyle sonu├žlanacak seferine ├ž─▒kmadan ├Ânce, olduk├ža kapsaml─▒ bir co─čraf├« bilgiye, gemi teknolojisiyle ilgili geni┼č bir birikime ve seferin madd├« y├╝k├╝n├╝ ├žekecek siyas├« ve mal├« deste─če sahipti.

Orta ├ça─č seyyahlar─▒na ait bir├žok eserden haberdar olan Kolomb, Romal─▒ devlet adam─▒ PlinisÔÇÖun ┬źNaturalis Historia┬╗s─▒n─▒ (Tabiat Tarihi) Yunanl─▒ bilim adam─▒ BatlamyusÔÇÖun ┬źCo─črafya┬╗s─▒n─▒, Marco PoloÔÇÖnun ┬źSeyahatler┬╗ini, Cambrai piskoposu ve Paris ├ťniversitesi rekt├Âr├╝ Pierre dÔÇÖAillyÔÇÖnin 1420 y─▒l─▒nda yazd─▒─č─▒ ┬źImage Mundi┬╗ (D├╝nyan─▒n G├Âr├╝n├╝m├╝) adl─▒ kitab─▒n─▒ okumu┼čtu. Ayr─▒ca Floransal─▒ h├╝manist, doktor, astronom ve matematik├ži Paolo dal Pozzo Toscanelli (1397-1482) ile de temas i├žindeydi. Nitekim Toscanelli ├Âl├╝m├╝nden bir m├╝ddet ├Ânce haz─▒rlam─▒┼č oldu─ču haritay─▒ yeni co─čraf├« bilgiler i├žeren mektubuyla KolombÔÇÖa yollam─▒┼čt─▒.Toscanelli mektubunda bat─▒ya yap─▒lacak bir seferin baharat, alt─▒n ve g├╝m├╝┼č ile ┬źh─▒ristiyanlara kar┼č─▒ ├žok b├╝y├╝k dostluk duygular─▒ besleyen insanlarla tan─▒┼čmay─▒ vaÔÇÖdetti─čini┬╗ ifade etmekteydi.1

K─▒sacas─▒ KolombÔÇÖu do─čunun akla hayale s─▒─čmayacak kadar b├╝y├╝k oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝len zenginliklerine kestirme yoldan ula┼čt─▒racak her t├╝rl├╝ motivasyon mevcuttu.

Asl─▒nda ─░spanyol ve Portekizli denizciler, uzun s├╝reden beri Atlantik a├ž─▒klar─▒n─▒ yoklayarak, HindistanÔÇÖa G├╝ney AfrikaÔÇÖdan dola┼č─▒p ula┼čacak bir yol ara┼čt─▒r─▒yordu. Kolomb, bu maceraya at─▒lmadan ├Ânce Atlantik yolculu─čunda kendisine mal├« yard─▒m yapmas─▒ ve insan g├╝c├╝yle desteklemesi i├žin ilk giri┼čimini Portekiz Kral─▒ II. JuanÔÇÖa m├╝racaat ederek yapm─▒┼čt─▒. Ancak Prens HenryÔÇÖnin de akrabas─▒ olan II. Juan, KolombÔÇÖu l├ófazan biri olarak de─čerlendirmi┼č, giri┼čimini hayalci ve sefer projesini de masrafl─▒ bulmu┼čtu. Kolomb, 1486 y─▒l─▒ndaki bu ba┼čar─▒s─▒z giri┼čiminden sonra da y─▒lmad─▒, sefer konusunda kendisine destek olmas─▒ i├žin ─░spanyaÔÇÖya y├Âneldi. Ancak Kastilya Krali├žesi ─░zabell├óÔÇÖy─▒ da kendisine destek vermesi i├žin ikna edememi┼čti. Nihayet ─░zabell├ó; GranadaÔÇÖn─▒n m├╝sl├╝manlardan al─▒nmas─▒ ve ─░ber Yar─▒madas─▒ÔÇÖnda kendilerine zarar verebilecek tehdit unsurunun ortadan kalkmas─▒ndan sonra, 1492 y─▒l─▒nda H─▒ristiyanl─▒─č─▒ yaymak, m├╝sl├╝manlara AsyaÔÇÖda da zarar vermek amac─▒yla bu masrafl─▒ sefer i├žin izin verdi. H─▒ristiyanl─▒─č─▒ yaymak bu seferin d├«n├« me┼čr├╗iyetini olu┼čturmaktayd─▒.

B├ťY├ťK KE┼×FE YOLCULUK

B├Âylece 3 A─čustos 1492 tarihinde KolombÔÇÖun komutas─▒nda ─░spanyaÔÇÖn─▒n Palos Liman─▒ÔÇÖndan Santa Maria, Pinta, ve Nina adlar─▒ndaki ├╝├ž gemi 88 ki┼čilik m├╝rettebat─▒yla ┬źKaranl─▒klar Denizi┬╗ne yani Atlas OkyanusuÔÇÖna a├ž─▒lm─▒┼č oldu. Sand─▒klar─▒nda bir├žok kitab─▒n yan─▒ s─▒ra ├çin ipe─či de bulunmaktayd─▒. Yolculu─čun ├çinÔÇÖe kadar uzanaca─č─▒, sarayda Arap├ža bilen birileri olaca─č─▒ gerek├žesiyle Arap├ža bilen bir ─░spanyol da kafileye d├óhil edilmi┼čti.

Kafile, Atlas OkyanusuÔÇÖndan bat─▒ya a├ž─▒lm─▒┼č ancak on hafta ge├žmesine ra─čmen herhangi bir kara par├žas─▒na rastlanamam─▒┼čt─▒. Bu durum tayfalar aras─▒nda huzursuzluk ve isyana varan gerginli─če yol a├žt─▒. Nihayet 12 EkimÔÇÖde KolombÔÇÖun daha sonra ┬źSan Salvador┬╗ ad─▒n─▒ verece─či ada kar┼č─▒lar─▒na ├ž─▒kt─▒.

Asya yak─▒nlar─▒nda bir adaya ├ž─▒kt─▒─č─▒na inanan Kolomb, adada ya┼čayan Taino halk─▒n─▒ Hintli anlam─▒na gelen ┬ź─░ndian┬╗ olarak tan─▒mlad─▒. Aralar─▒nda HaitiÔÇÖnin de bulundu─ču irili ufakl─▒ bir├žok aday─▒ ke┼čfetti ve ─░spanyol bayra─č─▒ ├žekti─či adalar─▒n e┼čsiz g├╝zelliklerini seyir defterine ┼č├Âyle kaydetti:

ÔÇťIrmaktan yukar─▒ ilerlerken a─ča├ž topluluklar─▒n─▒ g├Ârmek, serinli─čin, p─▒r─▒l p─▒r─▒l akan suyun, ku┼člar─▒n, g├Âr├╝n├╝mdeki i├ž a├ž─▒c─▒l─▒─č─▒n tad─▒na varmak ola─čan├╝st├╝ bir ┼čeydi ger├žekten; bu topraklardaki her ┼čey ger├žekten ola─čan├╝st├╝. Bu ├╝lkede ne gibi yararlar sa─članabilece─čini yazmama gerek yok. Ama ┼čuras─▒ kesin ki, b├╝t├╝n bu g├Ârd├╝─č├╝m├╝z topraklarda inan─▒lmaz zenginlikler yat─▒yor. Toprak ├žok verimli, g├Âz alabildi─čine uzanan alanlarda namey yeti┼čtiriyorlar; da─člarda, b├╝y├╝k a─ča├žlar h├ólinde kendili─činden bitiyor. Bin bir t├╝rl├╝ meyve var, tek tek anlatmam imk├óns─▒z. Hepsi de ├žok yararl─▒ olsa gerek.

Ayr─▒ca her yerin ├žok bak─▒ml─▒, g├╝zel ekilmi┼č oldu─čunu s├Âyl├╝yorlard─▒. Vadinin ortas─▒nda ├žok geni┼č bir ─▒rmak varm─▒┼č, suyu ├Âyle bol, ├Âyle g├╝rm├╝┼č ki b├╝t├╝n y├Âreyi sulamaya yetermi┼č. Yemye┼čil b├╝t├╝n a─ča├žlar, meyve y├╝kl├╝ym├╝┼č. Yollar ├žok geni┼č, ├žok bak─▒ml─▒ym─▒┼č. Hava KastilyaÔÇÖn─▒n Nisan ay─▒ndakine benziyormu┼č. Her yer b├╝lb├╝l sesleri, k├╝├ž├╝k ku┼č sesleri i├žindeymi┼č, tam ─░spanyaÔÇÖn─▒n Nisan ay─▒ndaki gibi. Yery├╝z├╝nde bundan daha ho┼č sesler olamaz, dediler. Yer ├žok y├╝ksek. Ama en y├╝ksek da─č─▒n tepesi bile, ekip bi├žmeye elveri┼čli d├╝zl├╝klerden, vadilerden olu┼čmu┼č. G├╝zelli─čine, zenginli─čine gelince; KastilyaÔÇÖn─▒n hi├žbir b├Âlgesi buras─▒yla a┼č─▒k atamaz. Hispaniola ├╝lkesi ├Âyle verimli, ├Âyle zengin ki ├Âvmeye dil yetmez, g├Âr├╝lmedik├že de anla┼č─▒lmaz. (…) Gen├ž bir ├žocuk, ├Âl├ž├╝lemeyecek kadar ├Ânemli birka├ž yer buldu; g├Ârd├╝─č├╝ ─▒rmaklar─▒ say─▒p d├Âkt├╝ bize; sular─▒nda ├Âyle zenginlikler ak─▒yormu┼č ki inanamayacaks─▒n─▒z, dedi. Bu adalar─▒n ├╝st├╝ne yok; da─člar─▒yla, tepeleriyle, akarsular─▒yla, vadileriyle e┼čsiz g├╝zellikteler… Yery├╝z├╝n├╝n g├╝ne┼č alt─▒ndaki hi├žbir yerinde buralardan daha g├╝zeli, daha g├Ârkemlisi bulunamaz. ─░lk ├╝├ž y─▒l i├žin buraya, adan─▒n ve alt─▒n ─▒rmaklar─▒n─▒n g├╝venli─čini sa─člayacak bin adam yerle┼čtirmek ├žok uygundur: y├╝z de atl─▒ adam─▒m─▒z olsa zararl─▒ de─čil k├órl─▒ ├ž─▒kar─▒z bu i┼čte.ÔÇŁ2

KolombÔÇÖun, i┼čtah kabartan bu tasvirlerinin yan─▒nda, bat─▒l─▒lar─▒n s├Âm├╝rgecilik r├╗hunu en net bir bi├žimde tasvir eden gezi notlar─▒, mazlum ve savunmas─▒z yerlileri gelecek as─▒rda hangi b├╝y├╝k f├ócialar─▒n bekledi─čini haber vermekteydi:

ÔÇťBunlar pek yumu┼čak ba┼čl─▒, pek ├╝rkek insanlar, daha ├Ânce s├Âyledi─čim gibi hepsi de ├ž─▒plak. Ne sil├óhlar─▒ var ne de kanunlar─▒. K├Âylerinde de ne disiplin varm─▒┼č, ne de ├Ârg├╝tlenme… Bunlar k├Ât├╝l├╝k nedir bilmeyen insanlar, hem de hi├ž sava┼čmam─▒┼člar… Ben kendim, elimin alt─▒ndaki ├╝├ž-be┼č adamla b├╝t├╝n bu adalar─▒ hi├žbir tehlikeyle kar┼č─▒la┼čmadan dola┼čabilirim. Ge├ženlerde, adamlar─▒mdan ├╝├ž├╝n├╝n karaya indi─čini, yaln─▒zca ┼č├Âyle bir g├Âr├╝nmeleriyle oradaki bir s├╝r├╝ Hintlinin ├žil yavrusu gibi da─č─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Âzlerimle g├Ârd├╝m. Adamlar sil├óh nedir bilmiyor… Sava┼č inceliklerinden haberleri yok. Bin ki┼či gelse bile bizim ├╝├ž adam─▒m─▒zla ba┼č edemez. Demek istedi─čim, bunlar buyruk almaya, ├žal─▒┼čt─▒r─▒lmaya, ekip bi├žmeye, yararl─▒ olabilecek her ┼čeyi yapmaya yatk─▒n insanlar. Kentler kurdurabiliriz onlara, bizim gibi giyinmelerini, davranmalar─▒n─▒ ├Â─čretebiliriz. Daha ├Ânceden s├Âyledi─čim gibi, elimin alt─▒ndaki az say─▒da adamla buray─▒, PortekizÔÇÖden daha b├╝y├╝k, ondan iki kat kalabal─▒k bu aday─▒ kolayca ele ge├žirebilirim. Halk─▒n─▒n hepsi ├ž─▒plak, sil├óhs─▒z, ├Âyle de ├Âdlekler ki o kadar olur. K├Ât├╝l├╝k nedir bilmiyorlar. ├ľld├╝rmek nedir, d├╝┼čmanlar─▒n─▒ tutsak almak nedir bilmiyorlar. Hi├ž sil├óhlar─▒ yok; ├Âyle ├Âdlekler ki, bizim adamlardan biri ┼čaka olsun diye, yanlar─▒na yakla┼čmaya g├Ârs├╝n, y├╝z├╝ birden toz oluyor. ─░nanmaya a├ž─▒klar, g├Âkte tek bir Tanr─▒ oldu─čunu biliyorlar. G├Âkten geldi─čimize kesinlikle inan─▒yorlar. Kendilerine hangi du├óy─▒ ├Â─čretirsek ├Â─čretelim tekrarlamaya haz─▒rlar, istavroz bile ├ž─▒kar─▒yorlar. Bu sabahki gidi┼čim b├╝t├╝n bu ayr─▒nt─▒lar─▒ g├Âr├╝p anlayarak siz y├╝ce efendimize rapor haz─▒rlayabilmek, ayr─▒ca bir tabya yeri se├žebilmek i├žindi. Bir ada olu┼čturur gibi denize sokulan bir dil g├Ârd├╝m, karadan b├╝sb├╝t├╝n ayr─▒lm─▒┼č de─čildi, ├╝zerinde de alt─▒ ev vard─▒. Bu ├ž─▒k─▒nt─▒ iki g├╝nl├╝k bir ├žal─▒┼čmayla karadan kopar─▒l─▒p bir adaya d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lebilir; ama kendi pay─▒ma, bunu pek de gerekli g├Ârm├╝yorum, ├ž├╝nk├╝ bu adamlar ├žok temiz y├╝rekli ve kesinlikle sava┼č sanat─▒n─▒ bilmiyorlar… Y├╝ce Efendimiz buyruk verselerdi bunlar─▒n hepsini KastilyaÔÇÖya getirebilir, diyelim olmad─▒, kendi adalar─▒nda tutsak tutabilirdik, ├ž├╝nk├╝ bu adamlara g─▒k dedirtmemek ve kendilerinden sa─članmak istenecek her ┼čeyi yapt─▒rabilmek i├žin elli ki┼či yeter de artar bile. Bunlara en a─č─▒r i┼čler g├Ârd├╝r├╝lebilir; uyan─▒k adamlar; bak─▒yorum, dediklerimi hemen tekrarl─▒yorlar.3

Nihayet Kolomb, esir ald─▒─č─▒ birka├ž ada yerlisi Taino ile ─░spanyaÔÇÖya do─čru d├Ân├╝┼č yoluna ├ž─▒kt─▒.

Kolomb, ─░spanyaÔÇÖda b├╝y├╝k bir co┼čkuyla kar┼č─▒land─▒. Bu ilk sefer yeni seferler i├žin te┼čvik edici mahiyette idi. Nitekim ikinci sefere binlerce ki┼či kat─▒lm─▒┼č ancak arzu edilen ve i┼čtah kabartan zenginliklere ula┼čma ad─▒na hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒ olu┼čmu┼čtu. Kolomb, 1498 y─▒l─▒nda ├╝├ž├╝nc├╝ seferinde Venezuela k─▒y─▒lar─▒na ├ž─▒km─▒┼č ve Orinoco Irma─č─▒ÔÇÖn─▒n a─čz─▒n─▒ ke┼čfetmi┼čti. G├╝nl├╝─č├╝ne Tanr─▒ÔÇÖn─▒n kendisini ┬źyeni d├╝nyan─▒n habercisi┬╗ yapt─▒─č─▒n─▒ not eden b├╝y├╝k k├ó┼čif, h├ól├ó Asya k─▒tas─▒n─▒n yak─▒nlarda bir yerde oldu─čuna inan─▒yordu. Kolomb, d├Ârd├╝nc├╝ ve son seferinde Orta Amerika k─▒y─▒lar─▒n─▒ yoklam─▒┼č ├çinÔÇÖe gidebilmek i├žin bir bo─čaz aram─▒┼čt─▒. Ya┼čl─▒ kurt denizci, bu aray─▒┼člar─▒ s─▒ras─▒nda JamaikaÔÇÖda bir y─▒l kadar mahsur kalm─▒┼č, her ┼čeye ra─čmen ─░spanyaÔÇÖya d├Ânmeyi ba┼čarm─▒┼čt─▒. D├╝nyan─▒n en etkili denizcisi, b├╝y├╝k destek├žisi Krali├že ─░zabell├óÔÇÖn─▒n ├Âl├╝m├╝nden iki y─▒l sonra 1506 y─▒l─▒nda ─░spanyaÔÇÖda ├Âld├╝.
________________________

1 Erken Modern D├Ânemde Avrupa 1450-1789 sayfa 338-340.
2 Kristof Kolomb, Seyir Defterleri, Ke┼čif Yolculuklar─▒ G├╝nl├╝─č├╝, ├çekirdek yay. s. 101.
3 a.g.e, s. 36.