SOKULLU MEHMED PA┼×AÔÇÖNIN AVRUPA S─░YASET─░ -2-

Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

─░NEBAHTI BOZGUNU (1571) VE DONANMANIN S├ťRATLE YEN─░LEN─░┼×─░

─░nebaht─▒; K─▒br─▒s zaferinden sonra meydana gelen ve Osmanl─▒ deniz tarihinde yenilgiyle sonu├žlanarak, donanma kaybedilen ilk b├╝y├╝k sava┼čt─▒r.1

─░nebaht─▒, YunanistanÔÇÖda Korint k├Ârfezinin kuzey sahilinde ve Patras ┼čehrinin kar┼č─▒s─▒nda yer al─▒r. K─▒br─▒sÔÇÖ─▒n Osmanl─▒ h├ókimiyetine girmesi; ba┼čta Venedik olmak ├╝zere b├╝t├╝n AvrupaÔÇÖda b├╝y├╝k ┼ča┼čk─▒nl─▒k, heyecan ve endi┼če meydana getirmi┼čti. Papa V. Pius taraf─▒ndan olu┼čturulan ha├žl─▒ ittifak─▒; Venedik ve ─░spanyaÔÇÖn─▒n liderli─činde, K─▒br─▒s adas─▒n─▒ geri almak i├žin harekete ge├žmi┼čti. Bu geli┼čmeler, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni muhtemel bir deniz sava┼č─▒ i├žin gerekli haz─▒rl─▒─č─▒ yapmaya sevk etti. Bu harp i├žin gerekli olan k├╝rek├ži ve askerlerin tedarikini bildirir emirler ├že┼čitli kad─▒l─▒klara g├Ânderildi. Hatt├ó kad─▒l─▒klara g├Ânderilen fermanlarda, gerekli asker bulunamaz ise bu askerlerin gayrim├╝slimlerden tamamlanmas─▒ talep ediliyordu.2

Haz─▒rl─▒klar─▒n─▒ tamamlayan Osmanl─▒ donanmas─▒, Venedik ve ha├žl─▒ kuvvetlerine kar┼č─▒ g├Âzda─č─▒ vermek amac─▒yla Adriyatik k─▒y─▒lar─▒na a├ž─▒ld─▒ ve baz─▒ ├Ânemli kaleleri zaptetti. VenedikÔÇÖte pani─če yol a├žan bu sefer ve kuzeye ilerleyi┼č, k─▒┼č─▒n yakla┼čmas─▒ sebebiyle durduruldu. Donanma geri d├Ânmek zorunda kald─▒. Bu geri d├Ân├╝┼č esnas─▒nda ─░nebaht─▒ÔÇÖya gelen Osmanl─▒ donanmas─▒, Ekim 1571ÔÇÖde Kutsal ─░ttifak donanmas─▒n─▒n taarruzuna u─črayarak b├╝y├╝k bir bozguna u─črad─▒. Sava┼čta her ne kadar iki taraftan ├Ânemli kay─▒plar verilmi┼čse de, Osmanl─▒ donanmas─▒n─▒n bu bask─▒nda yok edilmesi ┼čok edici bir ma─čl├╗biyetti. Ha├žl─▒lar i├žinse, ─░nebaht─▒ Sava┼č─▒ b├╝y├╝k bir zafer olarak tarihte yerini alm─▒┼čt─▒r. Nitekim Fernand Braudel, ┬źAkdeniz ve Akdeniz D├╝nyas─▒┬╗ isimli kitab─▒nda Preveze Deniz Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒ birka├ž sat─▒rda ge├žerken ─░nebaht─▒ Deniz Sava┼č─▒ÔÇÖna otuz sayfa yer ay─▒rarak h─▒ristiyanlar a├ž─▒s─▒ndan bu zaferin ├Ânemini vurgulam─▒┼čt─▒r.

Donanman─▒n fec├« bir bask─▒na u─čramas─▒ ve a─č─▒r darbelerle b├╝y├╝k kay─▒plar vermesine ra─čmen Ulu├ž Ali Pa┼ča; donanman─▒n sa─č cenah─▒ndan Malta ┼×├Âvalyelerine ait gemilere kar┼č─▒ yarma hareketinde bulunarak, d├╝┼čman gemilerine b├╝y├╝k zararlar vermi┼čti. B├Âylece filosunu b├Âlgeden ├ž─▒karmay─▒ ba┼čaran Ulu├ž Ali Pa┼ča, Padi┼čah taraf─▒ndan ismi K─▒l─▒├žÔÇÖa d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lerek kaptan-─▒ derya makam─▒na getirilmi┼čtir.

B├╝y├╝k donanmalar─▒n kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ bu son deniz sava┼č─▒; h─▒ristiyanlar a├ž─▒s─▒ndan b├╝y├╝k bir zafer olmas─▒na ra─čmen, kal─▒c─▒ bir niteli─če d├Ân├╝┼čememi┼č, AkdenizÔÇÖde Osmanl─▒ deniz h├ókimiyetini sarsmas─▒ ve geriletmesine ra─čmen ortadan kald─▒ramam─▒┼čt─▒r. Bunun en ├Ânemli sebeplerinden biri Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin, donanmas─▒n─▒ s├╝ratle yenilemesi olmu┼čtur. Nitekim 4 ay gibi k─▒sa bir s├╝re i├žerisinde 134 par├ža kad─▒rga haz─▒rlanarak denize indirilmi┼č ve ─░nebaht─▒ yenilgisinin izleri silinmek istenmi┼čtir.5

Bu beklenmedik geli┼čme, h─▒ristiyan d├╝nyas─▒nda ┼ča┼čk─▒nl─▒k uyand─▒rm─▒┼č ve Venedik Devleti bu geli┼čmenin ard─▒ndan Osmanl─▒ DevletiÔÇÖyle yeni bir anla┼čmay─▒ imzalayarak K─▒br─▒sÔÇÖ─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne ait oldu─čunu kabul etmek zorunda kalm─▒┼čt─▒r. Bu anla┼čmaya g├Âre Venedik, K─▒br─▒s SeferiÔÇÖnin tazminat─▒ olarak 300 bin d├╝ka alt─▒n─▒n─▒ ├╝├ž senede ├Âdemeyi taahh├╝t ediyor, ayr─▒ca elinde tuttu─ču Zanta Adas─▒ i├žin 1500 d├╝ka alt─▒n vergi vermeyi ve Sopata KalesiÔÇÖni terk etmeyi kabul ediyordu.3

Buna kar┼č─▒l─▒k Osmanl─▒ Devleti de Kanun├« devrinde yap─▒lan anla┼čmalar─▒ tekrar onaylayarak Venediklilere Akdeniz ve KaradenizÔÇÖde hareket imk├ón─▒ sa─čl─▒yordu. Tarih├ži HammerÔÇÖe;

ÔÇť─░nebaht─▒ÔÇÖda kazanan T├╝rkler oldu.ÔÇŁ dedirtecek kadar ├Ânemli bu bar─▒┼č antla┼čmas─▒ndan sonra Osmanl─▒ Devleti, Bat─▒ AkdenizÔÇÖde daha rahat hareket edebilme f─▒rsat─▒ yakalam─▒┼čt─▒.

Tunus h├ókimiyeti y├╝z├╝nden ─░spanyollarla yap─▒lan m├╝cadele, Osmanl─▒lar─▒n lehine d├Ân├╝┼čm├╝┼č ve Tunus, Sokullu Mehmed Pa┼ča zaman─▒nda Osmanl─▒ h├ókimiyetine girmi┼čtir.

M├ťSL├ťMAN TOPLULUKLARA YARDIM TE┼×EBB├ťSLER─░N─░N AK├ÄM KALMASI

Sokullu Mehmed Pa┼čaÔÇÖn─▒n etkili oldu─ču II. Selim d├Âneminde Sumatra Adas─▒ ve Malaka Yar─▒madas─▒ÔÇÖn─▒n bulundu─ču b├Âlgede h├╝k├╝m s├╝ren A├že Sultanl─▒─č─▒, Portekizlilere kar┼č─▒ Osmanl─▒lardan yard─▒m istedi. Ancak yard─▒m talebine olumlu cevaplar verilmesine, b├Âlgedeki Osmanl─▒ kuvvetlerine yard─▒m i├žin talimat g├Ânderilmesine ra─čmen; ├ž─▒kan Yemen isyan─▒, haz─▒rlanan filonun yola ├ž─▒kmas─▒n─▒ engelledi.

├ľte yandan 1492 y─▒l─▒ndan beri ─░spanyaÔÇÖda kalan m├╝sl├╝manlar─▒n durumlar─▒ her ge├žen g├╝n daha da k├Ât├╝ye gitmekte, zorla h─▒ristiyanla┼čt─▒rma faaliyetleri artarak devam etmekteydi. Ancak her ┼čeye ra─čmen b├Âlgede var olma m├╝cadelesi veren End├╝l├╝s m├╝sl├╝manlar─▒, h─▒ristiyanlar─▒n kendi aralar─▒ndaki ├želi┼čkilerinden istifade ederek yeni ve b├╝y├╝k bir k─▒y├óm─▒ ba┼člatt─▒lar. 1569 y─▒l─▒ndaki End├╝l├╝s direni┼čini, Melik Muhammed Mansur y├Ânetiyordu. Cezayir Beylerbeyi Ulu├ž Ali Pa┼ča da asker├« yard─▒m mahiyetinde bir miktar top, t├╝fek, barut gibi malzemelerle birlikte birka├ž y├╝z g├Ân├╝ll├╝ T├╝rk asker deste─či de vermi┼čti. Hatt├ó bir aral─▒k m├╝sl├╝manlar, G─▒rnata ┼čehrini ele ge├žirmeyi de ba┼čard─▒lar. Ancak MansurÔÇÖun bir t├╝rl├╝ sona erdirilemeyen i├ž ├žeki┼čmeler y├╝z├╝nden ├Âld├╝r├╝lmesi ve ─░spanyollar─▒n b├╝y├╝k kuvvetlerle sald─▒rmas─▒ ├╝zerine, m├╝sl├╝manlar yenilerek da─člara ├žekilmek zorunda kald─▒lar. Osmanl─▒ÔÇÖdan yard─▒m istedilerse de K─▒br─▒s Seferi sebebiyle zaman─▒nda yard─▒m yap─▒lamad─▒. Yard─▒ma karar verildi─činde de direni┼č iyiden iyiye zay─▒flam─▒┼čt─▒. B├Âylece ─░stanbulÔÇÖa ula┼čan A├že ve End├╝l├╝s m├╝sl├╝manlar─▒na ait mersiyelerle, sadece ac─▒lar─▒n birlikteli─či taze tutulmu┼čtu.

II. SEL─░MÔÇÖ─░N VEFATI

II. Selim 1574 y─▒l─▒n─▒n Aral─▒k ay─▒nda hi├ž beklenmedik bir bi├žimde vefat etti. ─░stanbulÔÇÖda vefat eden ilk padi┼čah olan Sar─▒ Selim; hi├ž sefere ├ž─▒kmam─▒┼čt─▒. Buna ra─čmen, sekiz y─▒ll─▒k saltanat─▒ s─▒ras─▒nda bat─▒da ve denizlerde bir├žok seferler yap─▒lm─▒┼č, Osmanl─▒ Devleti; g├╝├žl├╝ sadrazam─▒n m├órifetiyle de olsa, zirvedeki yerini korumu┼čtu. Avlanmay─▒ seven ve saray e─člencelerine d├╝┼čk├╝n olan II. Selim m├╗s─▒k├«┼činas ve ┼čair kimli─či de olan bir h├╝k├╝mdard─▒. Sel├«m├« mahl├ós─▒yla yazd─▒─č─▒ m─▒sralar─▒nda hayat felsefesinden de kesitler ta┼č─▒maktayd─▒:

Biz bülbül-i muhrik-dem-i gülzâr-ı firâkız,
├éte┼č kesil├╝r ge├žse sab├ó, g├╝l┼čenimizden… (II. Selim)

Mimar SinanÔÇÖ─▒n ustal─▒k d├Ânemi ┼č├óheserlerinden olan EdirneÔÇÖdeki Selimiye Camii onun d├Âneminde in┼ča edilmi┼č, ├Âl├╝m├╝nden k─▒sa bir s├╝re ├Ânce ib├ódete a├ž─▒lm─▒┼čt─▒. Ayr─▒ca Lefko┼čaÔÇÖda ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan Selimiye CamiiÔÇÖni kiliseden d├Ân├╝┼čt├╝rmek s├╗retiyle yapt─▒rm─▒┼čt─▒r.4

SOKULLU MEHMED PA┼×AÔÇÖNIN PROJELER─░

SokulluÔÇÖnun ileri g├Âr├╝┼čl├╝ ki┼čili─če sahip olu┼čunu g├Âsteren h├ódiselerden biri de, Don ile Volga nehirleri aras─▒nda bir kanal a├žmak s├╗retiyle Orta AsyaÔÇÖya denizden donanma ve asker sevk etmek hususundaki te┼čebb├╝s├╝d├╝r. On kilometrelik kaz─▒ i├žin amele ve asker g├Ânderilerek i┼če ba┼čland─▒─č─▒ h├ólde, ├Âteki vezirlerin i┼čin ehemmiyetini takdir edememeleri, K─▒r─▒m Han─▒ÔÇÖn─▒n orduda isyan ├ž─▒karmas─▒ ve RusyaÔÇÖn─▒n sald─▒r─▒lar─▒ y├╝z├╝nden bu son derece ├Ânemli te┼čebb├╝s hedefine ula┼čamam─▒┼čt─▒. Oysa bug├╝n iki nehrin birbirine en ├žok yakla┼čt─▒─č─▒ yerden, kanallar kaz─▒larak birbirlerine ba─članmas─▒ ger├žekle┼čtirilmekte, b├Âylelikle KaradenizÔÇÖden bu yol kullan─▒larak, Hazar DeniziÔÇÖne ula┼č─▒m sa─članabilmektedir.

Moskova Prensli─čiÔÇÖnin, Alt─▒nordu DevletiÔÇÖnin par├žalanmas─▒ndan sonra b├Âlgede varl─▒─č─▒n─▒ devam ettirmek isteyen m├╝sl├╝man hanl─▒klar─▒ birer birer ele ge├žirip tehlikeli bir bi├žimde b├╝y├╝mesini s├╝rd├╝rmemesi i├žin ├Ânlem al─▒nmal─▒yd─▒. Bu kanal─▒n a├ž─▒lmas─▒ m├╝mk├╝n olabilseydi; donanmayla KaradenizÔÇÖden HazarÔÇÖa, Kafkaslara kolayca kuvvet sevk edilebilecekti. ─░pek Yolu ticareti canland─▒r─▒labilecekti.

Sokullu, S├╝vey┼č Kanal─▒n─▒ da a├žt─▒rmay─▒ o zamanlar d├╝┼č├╝nm├╝┼č ve PortekizÔÇÖin Hint OkyanusuÔÇÖndaki faaliyetlerini ├Ânlemek ve Akdeniz ticaretini canland─▒rmak istemi┼čtir. Ancak bu proje de benzer ihmallerle ertelendi ve ba┼čar─▒lamad─▒.

SOKULLU MEHMED PA┼×AÔÇÖNIN VEFATI

II. SelimÔÇÖin ard─▒ndan tahta ├ž─▒kan o─člu III. Murad d├Âneminde; Sokullu Mehmed Pa┼ča y─▒pranm─▒┼č, giderek g├Âzden d├╝┼čmeye ba┼člam─▒┼čt─▒. Silik ve zevkine d├╝┼čk├╝n padi┼čahlardan biri olan III. Murad; devlet i┼člerinde babas─▒ II. Selim gibi davranm─▒┼č, saraya ├žekilmeyi tercih etmi┼čti. Y├╝z├╝n ├╝zerinde ├žocu─ču olan bu h├╝k├╝mdar d├Âneminde de sadrazaml─▒k g├Ârevini devam ettiren Sokullu, art─▒k devletin dizginlerini tutmakta zorlanmaktayd─▒. Devlet i├žerisinde de kendisine has─▒m gruplar olu┼čmu┼čtu.

Diplomatik kabiliyetiyle; LehistanÔÇÖa bir Osmanl─▒ dostunu, FransaÔÇÖn─▒n yard─▒m─▒yla h├╝k├╝mdar yapm─▒┼čt─▒. Bu b├╝y├╝k Osmanl─▒ pa┼čas─▒, daima bar─▒┼č─▒ sava┼ča tercih etmekteydi. Oysa baz─▒ devlet adamlar─▒ s─▒n─▒r problemleri y├╝z├╝nden ─░ran ├╝zerine sefer d├╝zenlenmesini savunuyor, bu y├Ânde III. MuradÔÇÖ─▒ k─▒┼čk─▒rt─▒yordu. Perde arkas─▒nda iktidar m├╝cadelesi bulunuyordu. Nihayet 12 Ekim 1579 tarihli d├«van toplant─▒s─▒nda, yan─▒na sokulan bir meczup taraf─▒ndan ┼čehid edildi. Onun ├Âl├╝m├╝yle zirve y─▒llar─▒ art─▒k geride kalm─▒┼č, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin duraklama y─▒llar─▒na ad─▒m at─▒lm─▒┼čt─▒.

_________________________

1 ─░dris BOSTAN, ─░nebaht─▒ Deniz Sava┼č─▒, s. 287.
2 ─░brahim Ethem ├çAKIR, ─░nebaht─▒ Sava┼č─▒ ve Osmanl─▒ Donanmas─▒n─▒n Yeniden ─░n┼čaat─▒ ├ťzerine Baz─▒ Bilgiler, s. 516-517.
3 Pe├ževi Tarihi-1, Ankara, 1992, s. 252-253.
4 Hammer, Osmanl─▒ Tarihi, c. 6, s. 1894-95.
5 Hammer, Osmanl─▒ Tarihi, c. 12, s. 127.