├ť├ç TARZDA D─░N E─×─░T─░M─░

Yard. Do├ž. Dr. Harun ├ľ─×M├ť┼× ogmusharun@yahoo.com

─░sl├óm medeniyeti cami merkezli bir medeniyettir. Dolay─▒s─▒yla ─░sl├ómÔÇÖda e─čitim de hep cami ile irtibatl─▒ olmu┼čtur. Mescid-i Nebev├«, icr├ó etti─či bir├žok fonksiyonun yan─▒ s─▒ra ayn─▒ zamanda bir e─čitim merkeziydi. ─░sl├óm, fetihlerle geni┼čleyip yeni merkezler kuruldu─čunda da mescidin bu fonksiyonu devam etti. Basra, K├╗fe, ┼×am, Fustat gibi ┼čehirlerin mescidleri ayn─▒ zamanda bir ├╝niversite vazifesi g├Âr├╝yor; mescidlerde bir taraftan KurÔÇÖ├ón ve k─▒raat ├Â─čretimi ve hadis riv├óyeti gibi faaliyetler yap─▒l─▒rken; bir taraftan da f─▒k─▒h, tefsir, kel├óm ve nahiv gibi de─či┼čik ilimler m├╝z├ókere ediliyordu.

Hicr├« V. as─▒rda Sel├žuklular, ─░sl├óm ├óleminin merkezini olu┼čturan Orta Do─čuÔÇÖya h├ókim olunca; M─▒s─▒r ve Kuzey AfrikaÔÇÖda m├╝essir olan ┼×i├«-─░smail├« d├╝┼č├╝nceyle ve Hasan SabbahÔÇÖ─▒n propagandas─▒n─▒ yapt─▒─č─▒ zararl─▒ fikirlerle m├╝cadele etmek i├žin medreseleri kurdular. Vezir Niz├óm├╝lm├╝lkÔÇÖ├╝n ad─▒na nisbetle Niz├ómiye Medreseleri diye an─▒lan bu medreseler ile tedrisat her ne kadar cami d─▒┼č─▒na ├ž─▒km─▒┼č olsa bile camiden kopmad─▒, merkezinde caminin yer ald─▒─č─▒ k├╝lliyelerin en ├Ânemli unsurlar─▒ndan biri oldu. Ayn─▒ as─▒rda, Eb├╗ Zer el-G─▒f├ór├« -rad─▒yall├óhu anh- ├Ârne─činde oldu─ču gibi t├ó sah├óbe devrinde g├Âr├╝len ve ├Âzellikle hicr├« II. ve III. as─▒rlarda tek├óm├╝l eden tasavvuf├« d├╝┼č├╝nce de tekke ve z├óviyelerle m├╝essesele┼čti. Tekke ve z├óviyelere ├žok├ža kaynak aktard─▒─č─▒ gerek├žesiyle Sultan Melik┼čah taraf─▒ndan tenkid edilen Niz├óm├╝lm├╝lkÔÇÖ├╝n kendisini ┼č├Âyle savundu─ču riv├óyet edilir:

ÔÇťSultan─▒m! Sizin i├žin ├Âyle bir ordu haz─▒rlad─▒m ki, siz uyurken onlar ribatlarda n├Âbet beklerler!ÔÇŁ

Vezirin bu savunmas─▒, tabi├« ki ├Âncelikle tekke ve z├óviyelerdeki ┼čeyh ve dervi┼člerin; sultan─▒n ve m├╝sl├╝manlar─▒n sel├ómeti i├žin du├ó ettikleri m├ón├ós─▒na gelir. Ancak bu s├Âzden; tekke ve z├óviyelerin, medreseleri and─▒r─▒r bir ┼čekilde ┼×i├«-─░smail├« d├╝┼č├╝nceyle m├╝cadele misyonunu ├╝stlendi─či anlam─▒ da ├ž─▒kar─▒labilir. ├ç├╝nk├╝ ┼×i├«ler, ├žok b├╝y├╝k ├Ânem atfettikleri ve masumiyetine inand─▒klar─▒ imamlar─▒n; ilham yoluyla bir├žok bilgiye mazhar olduklar─▒n─▒ ileri s├╝r├╝yorlard─▒. O zaman ├žok b├╝y├╝k yetkilere sahip olan ve belki de o yetkileri sebebiyle k─▒skan─▒ld─▒─č─▒ i├žin -bir iddiaya g├Âre- sultan ve ├ževresi taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝len vezirin; ┼×i├«lerle m├╝cadelede b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de ak─▒l ve nassa dayanan medreseyi, s├╝nn├« tasavvufun ┼čerÔÇś├« ilkelerle kay─▒tl─▒ ke┼čf ve ilham─▒yla desteklemek istedi─či ve bu sebeple tasavvufun ├Ârg├╝tlenmesini finanse etti─či m├╝l├óhaza edilebilir.

Ne var ki, daha sonraki zamanlarda; Niz├óm├╝lm├╝lkÔÇÖ├╝n pl├ónlar─▒n─▒n aksine, medrese ile tekke yan yana y├╝r├╝mek yerine, zaman zaman gerilim i├žine girdi. Medrese, nassa ve akla dayal─▒ bir yorumu benimsiyordu. Hatt├ó burada da bir ayr─▒ma gitmek gerekir:

Selef ├ólimleri ve sonraki ├ža─člarda onlar─▒n yolunu izleyen ─░bn-i TeymiyyeÔÇÖnin ba┼č─▒n─▒ ├žekti─či Selefiyye ekol├╝ nassa ba─čl─▒yd─▒. Ehl-i s├╝nnetÔÇÖin kel├óm metodunu benimseyenleri ise ├Âzellikle C├╝veyn├« ve talebesi Gaz├ól├«ÔÇÖden sonra akl─▒ nassa ├Âncelemeye ba┼člad─▒. O kadar ki, bunlar i├žerisinde yer alan Fahredd├«n er-R├óz├«, ak─▒l ve nass─▒n ├želi┼čmesi durumunda akl─▒n esas al─▒n─▒p nass─▒n tevil edilmesi gerekti─čini s├Âyleyerek bu konuda MuÔÇśtezile ile ayn─▒ ├žizgide bulu┼čtu. S├╝nn├« tasavvuf ise bilgi kayna─č─▒ olarak nass─▒ d─▒┼člamamakla birlikte ilhama da geni┼č bir yetki tan─▒yordu. Sonunda Ku┼čeyr├« gibi ├ólimlerin tasavvufu ┼čerÔÇś├« ilimlerle mezcetme ve b├Âylece onu medreselilere onaylatma anlam─▒ndaki te┼čebb├╝sleri; kendi i├žerisinde muvaffak olmakla birlikte, beklendi─či gibi geni┼č bir kabule mazhar olmad─▒. B├Âylece, ├Âzellikle uzun Osmanl─▒ as─▒rlar─▒ boyunca, devlet ve toplum tasavvuf etkisinde olmakla birlikte, medrese ve tekke aras─▒ndaki gerginlik zaman zaman n├╝ksetti. Hususiyle XVII. as─▒rda Kad─▒z├ódeliler denilen ulem├ó grubuyla Siv├ós├«ler denilen mutasavv─▒flar aras─▒nda bu gerginlik had safhaya ├ž─▒kt─▒.

XVII. as─▒rdan itibaren ba┼člayan gerileme, asr─▒n sonlar─▒nda ilk ├Ânce asker├« ba┼čar─▒s─▒zl─▒klarla g├Âr├╝n├╝r h├óle gelince zaten ba┼člam─▒┼č olan ─▒slahat te┼čebb├╝slerine AvrupaÔÇÖdaki geli┼čmeler de dikkate al─▒narak h─▒z verildi. Islah ihtiyac─▒ duyulan alanlar─▒n en ba┼č─▒nda da tabi├« olarak asker├« alan geliyordu. Bu ─▒slahat te┼čebb├╝sleri sebebiyle XVIII. asr─▒n yar─▒s─▒ndan itibaren M├╝hendish├óne-i Berr├«-i H├╝m├óyun ve M├╝hendish├óne-i Bahr├«-i H├╝m├óyun gibi asker├« mektepler a├ž─▒ld─▒. XIX. as─▒rda ise bu t├╝r bat─▒l─▒ tarzda tedrisat yapan mektepler; m├╝lkiye, hukuk, t─▒bbiye, ziraat, baytarl─▒k ├Ârne─činde g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi hayat─▒n her alan─▒na te┼čmil edildi. B├Âylece bat─▒l─▒lar─▒n ve ekalliyetlerin a├žt─▒─č─▒ okullar─▒ saymazsak XIX ve XX. as─▒rlarda T├╝rkiyeÔÇÖde takip edilen ├╝├ž farkl─▒ e─čitim tarz─▒ vard─▒:

Sekiz-dokuz as─▒rl─▒k bir m├óz├«ye ve dolay─▒s─▒yla k├Âkl├╝ bir gelene─če sahip olan ak─▒l ve nassa dayal─▒ medrese; ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ co─črafyan─▒n bir gere─či olarak pozitivizme, ak─▒l ve tecr├╝beye dayanan mektep ve g├╝n├╝m├╝z├╝n yayg─▒n e─čitimi ┼čeklinde anlayabilece─čimiz tekke.

Cumhuriyet kurulduktan sonra, bir├žok alanda oldu─ču gibi tercih; bat─▒ men┼čeli olan mektepten yana yap─▒larak medrese ve tekkeler kapat─▒ld─▒. Bununla birlikte tasavvuf e─čitimi, kurumlar─▒ndan mahrum b─▒rak─▒lsa da der├╗n├« bir ┼čekilde muhafaza edilmeye ├žal─▒┼č─▒ld─▒. Ayn─▒ ┼čekilde medrese tarz─▒ e─čitim de medreseler kapat─▒lmas─▒na ra─čmen, baz─▒ hocalar─▒n husus├« gayretleriyle devam ettirildi. Dolay─▒s─▒yla d├«n├« e─čitim ├žer├ževesinde de─čerlendirirsek ┼ču anda da mektep, medrese ve tasavvuf e─čitiminin mevcudiyetinden s├Âz edebiliriz.

D├«n├« sahada mektepleri il├óhiyat fak├╝lteleri ve di─čer ikisini ise bu yolda husus├« gayret g├Âsteren hocalar temsil etmektedir. ─░l├óhiyat fak├╝lteleri zengin m├╝fredatlar─▒ ve ihtisasa y├Ânelik yapt─▒rd─▒klar─▒ ara┼čt─▒rmalar sebebiyle, ┼č├╝phesiz vazge├žilmez bir konuma sahiptir. Ancak bu kurumlarda talebeyle daha yak─▒ndan ilgilenme ve tedris├ót─▒n birebir takip edilmesi g├╝├žt├╝r. Bu a├ž─▒dan bu okullardaki e─čitimin, medrese us├╗l├╝ tedrisat ile desteklenmesi gerekir.

En ideal olan─▒ ise medrese tarz─▒ e─čitimde hocadan birebir e─čitim alan ve bu e─čitim neticesinde elde etti─či birikimi, fak├╝ltede nas─▒l kullanaca─č─▒n─▒ ├Â─črenen talebenin, tasavvuf e─čitimi ile g├Ân├╝l ve r├╗hunu da terbiye etmesidir.