SOKULLU MEHMED PA┼×AÔÇÖNIN AVRUPA S─░YASET─░

Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

Bu Devlet-i AliyyeÔÇÖnin kuvvet ve kudreti ol mertebededir ki; c├╝mle donanman─▒n lengerlerini g├╝m├╝┼čten, resenlerini ibri┼čimden, yelkenlerini atlastan etmek ferman olunsa m├╝yesserdir. Her kang─▒ gemin├╝n m├╝himmat─▒ yeti┼čmez ise bu minval ├╝zre benden al. (Sokullu Mehmed Pa┼ča)1

SOKULLUÔÇÖNUN SADRAZAMLI─×I

Sokullu Mehmed Pa┼ča; Kanun├«ÔÇÖden sonra meydana gelen siyas├« bo┼člu─ču doldurarak, devleti, ba┼čta bat─▒ d├╝nyas─▒ olmak ├╝zere her zeminde ba┼čar─▒yla temsil eden, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin en b├╝y├╝k veziriydi. Ger├žekten de BosnaÔÇÖn─▒n Sokoli├ž kasabas─▒nda d├╝nyaya gelen BayoÔÇÖnun; devrin en b├╝y├╝k devletinin en tan─▒nm─▒┼č ve muktedir sadrazam─▒ olaca─č─▒, r├╝yalar─▒n konusu aras─▒nda bile yer almayacak bir h├ódiseydi.

Sokullu Mehmed Pa┼ča, Bosna k├Âkenli bir h─▒ristiyan ├žocu─ču iken; dev┼čirme yoluyla Osmanl─▒ saray─▒na getirilmi┼č, Enderun saray okulunda parlak zek├ós─▒yla e─čitimini ba┼čar─▒yla tamamlayarak devlet kademelerinde y├╝kselmi┼č ├žok ├Ânemli bir ┼čahsiyettir. Ba┼čta Kanun├«ÔÇÖnin son iki y─▒l─▒, ard─▒ndan tahta ├ž─▒kan II. Selim ve III. Murad devrinde sadrazaml─▒k vazifesini ├╝stlenmi┼č ve d├╝nya g├╝ndemini belirleyen siyaseti, ileri g├Âr├╝┼čl├╝l├╝─č├╝ ve projeleriyle ad─▒ndan s├Âz ettirmi┼čti.

Devrin kurallar─▒ gere─či; dev┼čirme yoluyla ─░stanbulÔÇÖa getirilen h─▒ristiyan ├žocuklar─▒, cidd├« bir ─░sl├óm terbiyesinden ge├žirilip, kabiliyetlerine g├Âre saray hizmetlerinde, Yeni├žeri Oca─č─▒ÔÇÖnda veya se├žkin y├Âneticilerin ├ž─▒kt─▒─č─▒ Enderun saray okulunda yeti┼čtirilirdi. K├╝├ž├╝k Mehmed de bir s├╝re Edirne saray─▒nda kald─▒ktan sonra ─░stanbulÔÇÖa getirilir. Sarayda yapt─▒─č─▒ hizmetlerde teb├ór├╝z eden Mehmed (Sokullu) Padi┼čahÔÇÖtan da takdir g├Âr├╝r. Sil├óhtarl─▒k ve Sancakbeyli─či unv├ón─▒yla devlet kademelerinde y├╝kseli┼čini s├╝rd├╝r├╝r. BarbarosÔÇÖun vefat─▒ ├╝zerine Kaptan-─▒ Deryal─▒─ča getirilen Mehmed Pa┼ča, Kanun├«ÔÇÖnin g├╝venini kazanarak ├╝├ž├╝nc├╝ vezir olur ve D├«v├ónÔÇÖa d├óhil olur. Rumeli Beylerbeyi iken, fetihlerde ├Ânemli katk─▒lar─▒ olur. Kanun├«ÔÇÖnin o─čullar─▒ ┼×ehzade Selim ve ┼×ehzade B├óyezid aras─▒ndaki ├žat─▒┼čmada, SelimÔÇÖin m├╝cadeleyi kazanmas─▒nda aktif rol oynar. Ve nihayet Sadrazam Semiz Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n Haziran 1565 y─▒l─▒nda vefat─▒yla, yakla┼č─▒k 15 y─▒l boyunca imparatorlu─čun en etkili ki┼čisi olaca─č─▒ sadrazaml─▒k makam─▒na getirilir.

Sokullu Mehmed Pa┼ča; ilk olarak Padi┼čahÔÇÖ─▒n son seferine, ZigetvarÔÇÖ─▒n fethine i┼čtirak eder. Padi┼čahÔÇÖ─▒n vefat─▒n─▒, ├╝├ž hafta boyunca saklayarak ordunun moralinin bozulmas─▒n─▒ ├Ânler. ├ľte yandan ald─▒─č─▒ ├Ânlemlerle II. SelimÔÇÖin tahta ├ž─▒k─▒┼č─▒na kadar olu┼čabilecek karma┼čan─▒n ├Ân├╝ne ge├žer. B├Âylece daima b├╝y├╝k sanc─▒lar olu┼čturmu┼č olan taht de─či┼čikli─čini suh├╗letle ger├žekle┼čtirmesi, II. SelimÔÇÖin g├╝venine yol a├žar ve sadrazaml─▒k g├Ârevine devam eder.

II. Selim; zirveden d├Ân├╝┼č├╝n ilk i┼čaretlerini veren padi┼čah olarak, saraya ├žekilmi┼č; g├Âlgede kalmay─▒ tercih ederek, devlet idaresini Sadrazam Sokullu Mehmed Pa┼ča, ┼×eyh├╝lisl├óm Ebussuud ve Ni┼čanc─▒ Cel├ólz├óde Mustafa olmak ├╝zere devlet adamlar─▒na b─▒rakm─▒┼čt─▒r. B├Âylece siyasetin dizginleri fiilen Sokullu Mehmed Pa┼čaÔÇÖn─▒n eline ge├žmi┼č oldu.

Sokullu Mehmed Pa┼ča; devlet y├Ânetiminde dengeli ve bar─▒┼č yanl─▒s─▒ politikalar takip ederek Kanun├« d├Âneminde yorulan Osmanl─▒ ordusunu dinlendirmek istemi┼č, ancak zaman─▒ geldi─činde de asker├« hareketlerden ├žekinmemi┼čtir. Nitekim Zigetvar SeferiÔÇÖnden sonra AvusturyaÔÇÖya y├Ânelik asker├« hareketlilik durmam─▒┼č, bir├žok kalenin Osmanl─▒lar taraf─▒ndan elde edilmesi ├╝zerine Avusturya Kral─▒ bir kere daha T├╝rklerle bar─▒┼č tazelemek zorunda kalm─▒┼čt─▒. Sokullu; iki devlet aras─▒nda yap─▒lan bar─▒┼č m├╝zakerelerinde etkili olmu┼č, isteklerini b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de kabul ettirmi┼čti. Tazelenen antla┼čmaya g├Âre; Avusturya eskiden oldu─ču gibi y─▒ll─▒k 30.000 Macar alt─▒n─▒ verecek ve mevcut s─▒n─▒rlara ri├óyet edecekti. Ayr─▒ca su├žlular, iki ├╝lke aras─▒nda kar┼č─▒l─▒kl─▒ iade edilecek; Avusturya ─░stanbulÔÇÖda daim├« el├ži bulundurabilecekti.

KIBRISÔÇÖIN FETH─░ (1571)

K─▒br─▒sÔÇÖ─▒n al─▒n─▒┼č─▒; SokulluÔÇÖnun g├Âlgesinde kalm─▒┼č olan II. Selim d├Âneminin en ├Ânemli olaylar─▒ aras─▒nda yer alm─▒┼čt─▒r. ├ľteden beri K─▒br─▒s; Do─ču AkdenizÔÇÖde stratejik konumundan dolay─▒, b├Âlgede s├Âz sahibi olan Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n ilgi alan─▒nda bulunmaktayd─▒. M─▒s─▒r ve SuriyeÔÇÖyi y├Âneten imparatorlu─čun; deniz ula┼č─▒m─▒ndaki zorluklar─▒ a┼čmas─▒, Do─ču AkdenizÔÇÖin ticaret yollar─▒n─▒ denetim alt─▒nda tutmas─▒, ancak bu adan─▒n al─▒nmas─▒yla m├╝mk├╝n olacakt─▒. ├ťstelik adan─▒n mutlaka fethini gerektiren ba┼čka bir sebep de h─▒ristiyan korsanlar─▒n─▒n faaliyetleriydi. Ba┼čta Venedik korsanlar─▒ olmak ├╝zere, Sicilya, Malta ve Girit korsanlar─▒; K─▒br─▒sÔÇÖta ├╝sleniyor, b├Âlgeden ge├žmek zorunda kalan m├╝sl├╝manlara ait ticaret gemilerine ve hac─▒lar─▒ ta┼č─▒yan gemilere sald─▒r─▒yordu. Ancak t├╝m bu ┼čartlara ra─čmen, adan─▒n m├╝sl├╝manlar─▒n eline ge├žmesinin do─čuraca─č─▒ ┼čartlar─▒n iyi hesap edilmesi gerekmekteydi. Nitekim baz─▒ devlet adamlar─▒; yeni bir ha├žl─▒ ittifak─▒n─▒n olu┼čmamas─▒ i├žin, bar─▒┼č─▒ bozacak maceralara giri┼čilmemesinin, baz─▒lar─▒ da ne pahas─▒na olursa olsun fetih siyasetinin s├╝rd├╝r├╝lmesinin do─čru olaca─č─▒n─▒ savunuyordu.

Sokullu; bu seferi, h─▒ristiyan d├╝nyas─▒n─▒n tepkisinin ┼čiddetli olaca─č─▒, ha├žl─▒lar─▒n birle┼čerek Osmanl─▒ÔÇÖya yeni g─üileler a├žaca─č─▒ endi┼česiyle gereksiz bulmaktayd─▒. O, Avusturya ile bir t├╝rl├╝ sona erdirilemeyen s─▒n─▒r problemleri, YemenÔÇÖde devam eden kar─▒┼č─▒kl─▒klar y├╝z├╝nden; adan─▒n fethinin daha uygun bir zamana b─▒rak─▒lmas─▒n─▒ savunuyordu. Nihayet ┼×eyh├╝lisl├óm Ebussuud Efendi, Hazret-i PeygamberÔÇÖin s├╝t teyzesinin ┼čehid olarak orada yat─▒yor olmas─▒ ve ge├žmi┼čte bir ─░sl├óm topra─č─▒ olmas─▒ durumunu da gerek├želerin aras─▒na katarak, K─▒br─▒sÔÇÖ─▒n al─▒nmas─▒ i├žin fetv├ó verdi.

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin K─▒br─▒s i├žin haz─▒rl─▒klar─▒n─▒ ├Â─črenen Papa; h─▒ristiyan devletlerinden ─░spanya, Venedik ve Malta kuvvetlerini birlikte hareket etmeye davet ederek, adan─▒n m├╝sl├╝manlar─▒n eline ge├žmesini ├Ânlemek istedi. Osmanl─▒lara kar┼č─▒ haz─▒rlanan m├╝ttefik donanmas─▒, 200 par├ža gemiden 1300 top ve 16 bin askerden olu┼čmu┼čtu. Ha├žl─▒lar, GiritÔÇÖin Suda liman─▒nda birle┼čerek hareket etme karar─▒ alm─▒┼čt─▒. Ancak Venedik donanmas─▒ SudaÔÇÖya zaman─▒nda gelmesine ra─čmen, di─čer kuvvetler gecikmi┼čti. M├╝ttefiklerin bir araya gelmesi A─čustos ay─▒na kadar sark─▒nca, Osmanl─▒ kuvvetlerinin K─▒br─▒sÔÇÖa ├ž─▒karma yapmalar─▒n─▒n ├Ân├╝nde b├╝y├╝k bir engel kalmad─▒.

K─▒br─▒sÔÇÖ─▒n fethi i├žin Lala Mustafa Pa┼ča g├Ârevlendirilmi┼č, donanma serdarl─▒─č─▒na ise Piyale Pa┼ča getirilmi┼čti. Osmanl─▒lar; Nisan ay─▒nda ba┼člayan seferin ard─▒ndan, Temmuz ay─▒nda Tuzla b├Âlgesinden adaya asker ├ž─▒karmay─▒ ba┼čard─▒. Sava┼ča i┼čtirak eden Anadolu askerleri, Fenike liman─▒ndan gemilerle adaya ta┼č─▒nd─▒. Baz─▒ stratejik kalelerin al─▒nmas─▒n─▒n ard─▒ndan, Girne teslim oldu. Lefko┼čaÔÇÖn─▒n al─▒nmas─▒ ise, olduk├ža s─▒k─▒nt─▒l─▒ s├╝re├žlerin ard─▒ndan ger├žekle┼čti. 250 topla savunulan ┼čehir, ta┼č tabyalar ve istihk├ómlarla a┼č─▒lmas─▒ g├╝├ž bir konumdayd─▒. Nihayet ┼čiddetli top at─▒┼člar─▒, l├ó─č─▒mlar kaz─▒larak kale duvarlar─▒n─▒n y─▒prat─▒lmas─▒, etkisini g├Âstermi┼č; elli g├╝n s├╝ren direni┼či sona erdirmi┼čti. Direni┼čini beyh├╗de bir bi├žimde s├╝rd├╝rmek isteyen Lefko┼ča Valisi de ├Âld├╝r├╝ld├╝. ┼×ehrin ele ge├žirili┼činin ard─▒ndan baz─▒ kiliseler, camiye d├Ân├╝┼čt├╝r├╝ld├╝. Bu fethin ard─▒ndan Baf ve Limasol ┼čehirleri de teslim oldu. Ancak asker├« bir Venedik kararg├óh─▒ konumundaki Magosa ┼čehri, ┼čiddetli ku┼čatmalara ra─čmen direni┼čini s├╝rd├╝rmekteydi. Venedikliler bu merkezden, t├╝m aday─▒ kontrol alt─▒nda bulunduruyordu. ┼×ehir, sa─člam surlarla ├ževrili oldu─ču gibi, deniz yoluyla da yard─▒m almaktayd─▒. Ku┼čatman─▒n ┼čiddetlendi─či bir s─▒rada Venedikliler kazd─▒klar─▒ l├ó─č─▒m─▒ patlatarak kendi askerleriyle birlikte, ├╝├ž bin Osmanl─▒ askerini ┼čehid ettiler. Ku┼čatma uzuyor ve Osmanl─▒ bask─▒s─▒ art─▒yordu. Nihayet daha fazla direnemeyeceklerini anlayan Venedikliler, vire ile (anla┼čarak) Magosa KalesiÔÇÖni teslim ettiler. B├Âylece K─▒br─▒sÔÇÖ─▒n fethi tamamlanm─▒┼č oldu. Yap─▒lan antla┼čmaya g├Âre; kaleyi savunanlar sil├óh ve e┼čyalar─▒yla GiritÔÇÖe gidecek; Magosa halk─▒ndan da isteyen, mallar─▒yla aday─▒ terk edebilecekti.

Fetihten sonra ├Âncelikle K─▒br─▒sÔÇÖta yeni bir yap─▒lanmaya gidilerek K─▒br─▒s Beylerbeyli─či olu┼čturuldu. Muzaffer Pa┼čaÔÇÖn─▒n y├Ânetimine verilen K─▒br─▒s Beylerbeyli─čine; Magosa, Girne, Baf d─▒┼č─▒nda AnadoluÔÇÖdan ─░├žel, Tarsus ve Sis sancaklar─▒ ba─čland─▒. Sultan II. Selim yay─▒nlad─▒─č─▒ bir fermanla, AnadoluÔÇÖdan bir├žok ailenin adaya tehcirini sa─člad─▒. Adan─▒n tahriri yap─▒ld─▒ktan sonra buraya Konya, Karaman, Ni─čde ve KayseriÔÇÖden T├╝rk n├╝fus nakledilerek K─▒br─▒sÔÇÖ─▒n ├╝├žte birinin m├╝sl├╝man olmas─▒ sa─čland─▒. Iss─▒zla┼čan ve iktisad├« y├Ânden geri kalm─▒┼č ada, ┼čenlendirildi.2 Adada ya┼čayan Ortodokslara geni┼č d├«n├« ve sosyal ├Âzg├╝rl├╝kler tan─▒nd─▒ ve kiliseleri m├╝stakil bir stat├╝ye kavu┼čturuldu. Esasen adada bulunan Rum Ortodokslar da Katolik Venedik y├Ânetiminden hi├ž memnun de─čillerdi.

K─▒br─▒s bu tarihten, 1878 y─▒l─▒na kadar do─črudan Osmanl─▒ y├Ânetiminde kald─▒. Adada Osmanl─▒ d├Âneminde cemaatler aras─▒nda son derece ho┼čg├Âr├╝l├╝ bir ili┼čki ve bar─▒┼č ortam─▒ mevcuttu. 1878 Osmanl─▒-Rus sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda Osmanl─▒ Devleti; siyas├« yaln─▒zl─▒─č─▒n─▒ a┼čmak, ekonomik s─▒k─▒nt─▒lar─▒n─▒ hafifletmek ad─▒na K─▒br─▒sÔÇÖ─▒n y├Ânetimini ge├žici olarak ─░ngiltereÔÇÖye b─▒rakmak zorunda kald─▒. Nihayet 1914 y─▒l─▒nda ba┼člayan I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ─░ngilizler aday─▒ ilhak ederek Osmanl─▒ idaresine kesin olarak son verdi. Oysa K─▒br─▒s, her a├ž─▒dan T├╝rklerin ilgi alan─▒nda stratejik bir yerdi. ─░lk ─░sl├óm fetihleriyle adada var olan ─░sl├óm k├╝lt├╝r ve medeniyetinin izleri, Anadolu insan─▒n─▒n K─▒br─▒sÔÇÖa olan ba─č─▒n─▒ daima g├╝├žl├╝ tutmu┼čtu. Adada ilk ─░sl├óm fetihleri s─▒ras─▒nda ┼čehid d├╝┼čm├╝┼č ├ťmm├╝ Haram ad─▒na Osmanl─▒lar fetihten bir m├╝ddet sonra t├╝rbe olu┼čturmu┼č ve ilk fetihlerin r├╗hu daima canl─▒ tutulmu┼čtur.

Osmanl─▒ deniz kuvvetleri, 1914 y─▒l─▒na kadar K─▒br─▒s a├ž─▒klar─▒nda seyir h├ólindeyken Larnaka ├Ânlerine gelindi─činde PeygamberimizÔÇÖin s├╝t teyzesi Hala Sultan ad─▒na bayraklar─▒ yar─▒ya indirir ve top at─▒┼člar─▒yla K─▒br─▒sÔÇÖta ilk fetih y─▒llar─▒nda ┼čehid olmu┼č Hala Sultan ├ťmm├╝ HaramÔÇÖa ba─čl─▒l─▒k ve h├╝rmetlerini arz ederdi. Esasen bu ba─čl─▒l─▒k, ─░sl├óm geleneklerine g├Âre PeygamberÔÇÖe ve OÔÇÖnun yoluna ba─čl─▒l─▒─č─▒n ni┼č├ónesi olan bir tav─▒rd─▒ ve fetih r├╗hunun temelini olu┼čturmaktayd─▒.
_________________________

1 K├ótip ├çelebi, Tuhfet├╝ÔÇÖl-kib├ór F├« EsferiÔÇÖl-Bih├ór, s. 115.
2 ├ľmer L├╝tfi BARKAN, ┬źOsmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda Bir ─░sk├ón ve Kolonizasyon Metodu Olarak S├╝rg├╝nler┬╗ ─░st. ├ťni. ─░ktisat Fak. Mecm├╗as─▒, c. XI, s. 549-561.