Bilimler Tarihi Hocalar Hocas─▒ FUAT SEZG─░N

Mehmet Ali VAR varoglu5@gmail.com

ÔÇť─░lk defa matematik co─črafya tarihini ben yazd─▒m. Peki neden yaz─▒lmad─▒ matematik co─črafyan─▒n tarihi? Sebep ┼ču: Matematik co─črafyan─▒n % 80ÔÇÖi m├╝sl├╝manlar─▒n i┼čidir. % 20ÔÇÖ si Yunanl─▒lar─▒n, Hintlilerin ve modern Avrupal─▒lar─▒n i┼čidir. Bu bilinmedi─či i├žin kimse yazamad─▒, ├žok ┼č├╝k├╝r ben yazd─▒m.ÔÇŁ (Age. s. 78)

ÔÇťArap Edebiyat─▒ TarihiÔÇÖni Brockelmann yazd─▒… Mesel├ó; ─░sl├ómÔÇÖda Kimya TarihiÔÇÖni ilk defa ben yazd─▒m. Kimya tarihi daha ├Ânce yaz─▒lmam─▒┼čt─▒. ─░sl├óm Botanik Tarihi yaz─▒lmam─▒┼čt─▒. ─░lk defa onu ben yazd─▒m. T─▒p tarihi diye bir ┼čey yaz─▒lm─▒┼čt─▒ ama Zooloji tarihini de ilk defa ben yazd─▒m… M├╝sl├╝manlar kimya tarihi bak─▒m─▒ndan modern kimyan─▒n temelini atm─▒┼člar. Matematik tarihi yaz─▒l─▒yd─▒ ben de 5. ciltte ba┼čka bir ┼čekilde ele ald─▒m… Astronomi tarihini ilk defa ben yazd─▒m. 7. ciltte ilk defa meteoroloji tarihini yazd─▒m.ÔÇŁ (Age. s. 77)

Bu ifadelerin sahibi Prof. Dr. Fuat SEZG─░N, memleketimizin yeti┼čtirdi─či en ├Ânemli bilim adamlar─▒ndan biri. ├ťlkemizde ├žo─ču insan─▒n tan─▒mad─▒─č─▒ bu ilim insan─▒n─▒; Avrupa, Orta Do─ču ve Amerika bizden ├žok daha iyi bilmekte.

Fuat SEZG─░N, 24 Ekim 1924ÔÇÖte BitlisÔÇÖte do─čdu. ─░lkokulu Do─čubeyaz─▒tÔÇÖta, ortaokul ve liseyi ErzurumÔÇÖda bitirdi. 1943 y─▒l─▒nda ─░stanbul ├ťniversitesi ┼×arkiyat Enstit├╝s├╝nde ├╝nl├╝ Alman oryantalist Hellmut R─░TTERÔÇÖden (1892-1971) dersler ald─▒. 27 May─▒s 1960 asker├« darbesinden sonra 147 ├╝niversite hocas─▒ ile birlikte ├╝niversiteden uzakla┼čt─▒r─▒ld─▒.

Fuat Hoca ├╝niversiteden at─▒l─▒nca AlmanyaÔÇÖya gitti ve oraya yerle┼čti. 1961 y─▒l─▒ndan bu tarafa AlmanyaÔÇÖda ya┼čayan Sezgin; hem bilim ├ževrelerinden hem de Alman devletinden en ├╝st d├╝zeyde itibar g├Ârmesine ra─čmen, Alman vatanda┼č─▒ olmay─▒p T├╝rk vatanda┼č─▒ olarak kalmay─▒ tercih etti.

Fuat SEZG─░NÔÇÖin kendisini adad─▒─č─▒ saha, bilimler tarihi oldu. ─░sl├óm bilim tarihinin, san─▒ld─▒─č─▒ndan ├žok daha zengin, k├Âkl├╝ ve g├╝├žl├╝ oldu─čunu eserleriyle ispatlad─▒.

─░stanbulÔÇÖda ba┼člad─▒─č─▒ ┬ź─░sl├óm Bilim Tarihi┬╗nin ilk cildini 1967 y─▒l─▒nda yay─▒nlad─▒. Fuat SEZG─░N, yakla┼č─▒k 60 y─▒ld─▒r ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ bu kitab─▒n bug├╝n 16. ve 17. ciltlerini haz─▒rlamakta. B├╝t├╝n bilim dallar─▒nda kaleme al─▒nan eserleri ve sahiplerinin biyografilerini ihtiva eden eser, ─░sl├óm tarihinde ─░bn-i NedimÔÇÖin ├╝nl├╝ eseri el-Fihrist ile ba┼člayan gelene─či devam ettirmektedir.

─░sl├óm Bilim Tarihi eserini yazma hik├óyesini hoca ┼č├Âyle anlat─▒r:

ÔÇť─░sl├óm Bilimler Tarihinde bu i┼či ilk olarak Karl BROCKELMANN yapt─▒. Kendisi benim hocam─▒n hocas─▒ idi. Eseri, Arap Edebiyat TarihiÔÇÖdir. (GAL) 5 cilttir. Bunu 50 senede yazm─▒┼čt─▒r. Benim hocam Helmut R─░TTER, m├╝temadiyen bunu tavsiye ederdi. Bu kitaptan faydalan─▒rd─▒k. ├ç├╝nk├╝ onsuz ├žal─▒┼č─▒lmazd─▒. Bir g├╝n bu kitab─▒ anlat─▒rken bir├žok noksan oldu─čunu s├Âyledi. … Diyordu ki:

ÔÇťBu kitab─▒n noksanlar─▒n─▒ art─▒k tamamlama zaman─▒ gelmi┼čtir, birinin bunu tamamlamas─▒ l├óz─▒m.ÔÇŁ Bunu s├Âylerken bana bakt─▒. Ben;

ÔÇťHoca benden bekliyor.ÔÇŁ dedim, kendi kendime. 1954ÔÇÖte malzeme toplamaya karar verdim. 1961ÔÇÖde kitab─▒ yazmaya ba┼člad─▒m… 60 ├╝lkenin k├╝t├╝phanesini gezdim, 400 bin cilde yak─▒n yazma eser g├Ârd├╝m.ÔÇŁ1

Ancak bir komisyon taraf─▒ndan yaz─▒labilece─čine inan─▒lan bu eser, 60 y─▒ll─▒k ├žal─▒┼čma sonunda; KurÔÇÖ├ón, hadis, f─▒k─▒h, tarih, edebiyat, t─▒p, farmakoloji, kimya, matematik, astronomi, astroloji, meteoroloji, co─črafya gibi de─či┼čik bilim dallar─▒n─▒n tarih├« geli┼čimini anlatan d├╝nya ├žap─▒nda bir ┼č├óheserdir.

Yazd─▒─č─▒ ba┼čka kitaplar─▒n yan─▒nda m├╝d├╝r├╝ oldu─ču Goethe ├ťniversitesi ─░sl├óm Bilimleri Tarihi Enstit├╝s├╝nde bug├╝ne kadar 1.400 cilde yak─▒n eser ne┼čredilmesini sa─člad─▒. Ayr─▒ca 1983 tarihinde bu ├╝niversiteye ba─čl─▒ olarak ─░sl├óm Bilim Tarihi M├╝zesini kurdu. Burada ─░sl├óm k├╝lt├╝r ├žer├ževesinde yeti┼čen bilim adamlar─▒n─▒n icatlar─▒n─▒n n├╝m├╗nelerini yaparak 800ÔÇÖden fazla eser sergiledi.

Bu m├╝zenin bir benzeri de ─░stanbulÔÇÖda G├╝lhane Park─▒ i├žinde Has Ah─▒rlar Binas─▒ÔÇÖnda 2008 y─▒l─▒nda a├ž─▒lan ┬ź─░sl├óm Bilim ve Teknoloji Tarihi M├╝zesi┬╗dir. Burada da 500 eser sergilenmekte; kalan eserler de tamamlanmaya ├žal─▒┼č─▒lmaktad─▒r. Bunlar─▒ tan─▒tmak i├žin 5 dilde 200 civar─▒nda levha yap─▒lm─▒┼čt─▒r.2

Fuat SEZG─░N sayesinde, m├╝sl├╝manlar─▒n bilim tarihinde me├žhul kalm─▒┼č b├╝y├╝k hamleleri bilinir h├óle gelmi┼čtir.

─░┼čte misaller:

─░LK RASATHANE, ─░LK D├ťNYA HAR─░TASI

M├╝sl├╝manlar 9. as─▒rdan itibaren bilim sahas─▒nda bir├žok yenilikler yapm─▒┼člar. Bunlardan birisi olarak d├╝nyada ilk rasathaneyi kurmu┼člar; g├╝ne┼č sistemi ve y─▒ld─▒zlar─▒n hareketlerini g├Âzlemlemi┼člerdir.

ÔÇťHal├«fe MeÔÇÖmun, astronomi tarihinde ger├žek anlamda g├Âzlemevini (rasathaneyi) kuran ilk ki┼čidir. Hal├«fenin g├Ârevlendirdi─či astronomlar bir derecelik boylam uzunlu─čunu tespit etmeye ├žal─▒┼čt─▒lar. Suriye ve Irak ovalar─▒nda ├Âl├ž├╝mler yapt─▒lar ve bir derecelik boylam uzunlu─čunun 56 2/3 ve 57 mil aras─▒nda oldu─čunu tespit ettiler. Bu bug├╝nk├╝ ├Âl├ž├╝m de─čerlerine ├žok yak─▒n bir de─čer olarak kabul ediliyor. B├╝y├╝k astronomi tarih├žisi Cario Alfonso NALLINO ┬źbu ├Âl├ž├╝m├╝n ilm├« ilk cidd├« yery├╝z├╝ ├Âl├ž├╝m├╝┬╗ oldu─čunu bundan y├╝z y─▒l kadar ├Ânce belirtmi┼čti.ÔÇŁ3

Yine Hal├«fe MeÔÇÖmunÔÇÖun emriyle m├╝sl├╝manlar, 9. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda; ÔÇťMarinosÔÇÖun d├╝nya haritas─▒na bak─▒larak, enlem ve boylam derecelerine dayanarak yeni bir d├╝nya haritas─▒ yap─▒lmas─▒, yeni bir co─črafya kitab─▒ yaz─▒lmas─▒ i├žin ├žal─▒┼čt─▒lar. Hal├«fe; bu i┼č i├žin co─črafyac─▒, astronom ve matematik├žiler vazifelendirdi. Bunlar 20-30 sene kadar ├žal─▒┼čt─▒lar. D├╝nyan─▒n mevcut g├Âr├╝n├╝┼č├╝n├╝, haritas─▒n─▒ yapmay─▒ ba┼čard─▒lar…ÔÇŁ (age. s. 29)

C├éB─░R B─░N HAYYAN VE H─░S ├ľL├ç├ťM├ť

─░limde ├ž─▒─č─▒r a├žan m├╝sl├╝man ├ólimlerden B├«r├╗n├« 27 ya┼č─▒ndayken 18 ya┼č─▒ndaki ─░bn-i S├«n├ó ile; ÔÇťI┼č─▒─č─▒n s├╝rati ├Âl├ž├╝s├╝z m├╝d├╝r yani n├óm├╝ten├óh├« midir, yoksa ├Âl├ž├╝lebilir mi?ÔÇŁ diye yaz─▒l─▒ bir m├╝naka┼čaya giriyor.

ÔÇťEn b├╝y├╝k ├ólimlerden biri de 8. y├╝zy─▒lda ya┼čam─▒┼č olan C├óbir bin HayyanÔÇÖd─▒r. ├ľyle bir adam ki; ┬źK├óinat, matematik ├Âl├ž├╝ler esas─▒na g├Âre yarat─▒lm─▒┼čt─▒r. Yani hisleri bile ├Âl├žeriz. ├ľl├žemedi─čimiz herhangi bir ┼čey, bilimin konusu olamaz!┬╗ diyor.ÔÇŁ4

─░nsan ara┼čt─▒rd─▒k├ža yeni bilgiler ├Â─črenir. Mesel├ó Fuat SEZG─░N, bundan 10 y─▒l ├Ânce ├Â─črendi─či saatle ilgili mal├╗mat─▒ ┼č├Âyle payla┼č─▒r:

ÔÇťM├╝sl├╝manlar da, Yunanl─▒lar da saatler yap─▒yorlard─▒ fakat Yunanl─▒lar─▒n saatleri ancak tam saati g├Âsteriyordu. 8. y├╝zy─▒lda bu bilgileri m├╝sl├╝manlar ald─▒lar, geli┼čtirdiler ve saatin g├Âstergesini yar─▒m saate kadar indirdiler. Dakikalar─▒ ├Âl├žen ilk saat 12. y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒nda ─░sl├óm d├╝nyas─▒nda yap─▒l─▒yor.ÔÇŁ (age. s. 46)

Avrupal─▒lar m├╝sl├╝manlardan bir├žok bilgi ve eser intihal etmi┼č ve bunu y─▒llarca kendi adlar─▒yla kullanm─▒┼člard─▒r. Sezgin HocaÔÇÖn─▒n ├žal─▒┼čmalar─▒ndaki en ├Ânemli konulardan biri de, ├žal─▒nan ├╝r├╝nlerin ger├žek sahiplerini ispat etmesidir. Mesel├ó;

ÔÇťGalen ad─▒yla yay─▒nlanan ve 20. y├╝zy─▒lda bize kadar ula┼čan ├žok ├Ânemli bir t─▒p kitab─▒ var. Asl─▒nda bize kadar ula┼čan bu kitap Huneyn bin ─░shakÔÇÖ─▒n kitab─▒d─▒r. Bunu Hirschberg ad─▒nda d├╝nyada g├Âz t─▒bb─▒n─▒ en iyi bilen insanlardan biri ortaya ├ž─▒kard─▒. Adamca─č─▒z bak─▒yor ki, sekiz y├╝z y─▒l boyunca AvrupaÔÇÖda ┬źGalenÔÇÖin G├Âz Kitab─▒┬╗ diye ted├óv├╝lde kalan kitap Huneyn bin ─░shakÔÇÖ─▒n kitab─▒n─▒n terc├╝mesi.

├ľb├╝r taraftan AristoÔÇÖya isnat edilen k─▒ymetli ta┼člara dair bir kitap var. 1928 senesinde Holmyard denilen bir ─░ngiliz bilgini bak─▒yor ki, kitap ─░bn-i S├«n├óÔÇÖn─▒n ┬źKit├ób-─▒ ┼×if├ó┬╗s─▒n─▒n ta┼člara ayr─▒lan k─▒sm─▒. Yani bu kitap, 1928 y─▒l─▒na kadar AvrupaÔÇÖda AristoÔÇÖnun ad─▒ alt─▒nda dola┼č─▒yor.ÔÇŁ (age. s. 104)

ÔÇťMercator diye bilinen Hollandal─▒ bir co─črafya bilimcisi var. B├╝y├╝k bir harita kitab─▒ var. Ben y├╝zde y├╝z inan─▒yorum ki MercatorÔÇÖun, eski d├╝nya haritalar─▒, ke┼čifleri ─░sl├óm d├╝nyas─▒ndan gelmi┼č kendisine. ─░sl├óm d├╝nyas─▒ndan gelen haritalar─▒ de─či┼čtirmi┼č, kopya etmi┼č. Ak─▒ll─▒ ve ├žal─▒┼čkan bir adam. Ama FlemnekÔÇÖte oturan bir adam Orta AsyaÔÇÖn─▒n haritas─▒n─▒ nas─▒l yapabilir?..ÔÇŁ (age. s. 45)

ÔÇťModern co─črafyan─▒n kurucusu olarak Karl R─░TTER denen bir Alman ├ólim bilinir. ─░ki t├╝r co─črafya vard─▒r: Biri matematik co─črafya, yani enlem-boylam derecelerine dayanarak yap─▒lan haritalar sistemi. Bir de be┼čer├« co─črafya vard─▒r. Karl R─░TTER be┼čer├« co─črafyan─▒n kurucusu zannedilir ama tamam─▒yla yanl─▒┼č. 10. y├╝zy─▒lda Makdis├« ad─▒nda b├╝y├╝k bir ├ólim var. Spencer diye bilinen bir Alman, bunun kitab─▒n─▒n el yazma bir n├╝shas─▒n─▒ HindistanÔÇÖda buluyor ve BerlinÔÇÖe getiriyor, ikincisi ise AyasofyaÔÇÖda. Kitab─▒ okuduktan sonra ┼č├Âyle diyor: ┬źMakdis├« be┼čeriyetin tan─▒d─▒─č─▒ en b├╝y├╝k co─črafyac─▒!┬╗ Bunu 1870 senesinde s├Âyl├╝yor.ÔÇŁ5

AmerikaÔÇÖya gitmeye m├╝sl├╝manlar 10. y├╝zy─▒lda ba┼člam─▒┼č. Y├╝zlerce defa tesad├╝fen oraya varm─▒┼člar, kimisi d├Ânm├╝┼č kimi d├Ânmemi┼č. Bu gidi┼čler sonucunda Amerika haritas─▒n─▒n bir k─▒sm─▒n─▒ yapm─▒┼člar. Kristof KOLOMB, i┼čte m├╝sl├╝manlar─▒n yapm─▒┼č oldu─ču bu haritalara bakarak AmerikaÔÇÖya gitmi┼č ve ad─▒ an─▒l─▒r olmu┼č.

Muhammed Ham├«dullah gibi d├╝nya ├žap─▒nda me┼čhur bir ilim adam─▒ olan Fuat SEZG─░N, Arap├žay─▒ da ├žok sevmekle birlikte eserlerini Almanca yazmaktad─▒r. Daha sonra ba┼čka dillere terc├╝mesi yap─▒lmakta.

Fuat SEZG─░N, 27 dil bilen birisi. Emekli oluncaya kadar hafta sonlar─▒ d├óhil 17 saat ├žal─▒┼čm─▒┼č, ilerlemi┼č ya┼č─▒na ra─čmen (bug├╝n 88 ya┼č─▒nda) g├╝nde 14 saat ├žal─▒┼čan bir ilim adam─▒. ÔÇťHayat─▒mda ├╝├ž randevuma yeti┼čemedi─čimin s─▒k─▒nt─▒s─▒n─▒ h├ól├ó ├žekerim.ÔÇŁ diyerek zamana dikkatini g├Âsteren bir insan.

Azimle yap─▒lan y─▒llar─▒n mahs├╗l├╝ bu ├žal─▒┼čmalar sonucunda Sezgin Hoca, 1978ÔÇÖde Suudi Arabistan Kral Faysal Vakf─▒ ├ľd├╝l├╝, Frankurt Goethe Pl├óketi, Almanya 1. Derece Federal Hizmet Madalyas─▒, Almanya ├ťst├╝n Hizmet Madalyas─▒ ve ─░ran ─░sl├óm├« Bilimler Kitap ├ľd├╝l├╝ÔÇÖn├╝ alm─▒┼čt─▒r.

Hocan─▒n, hayattaki ba┼čar─▒ s─▒rlar─▒n─▒ Kuveyt ├ťniversitesinde gen├žlere vermi┼č oldu─ču bir konferanstan maddele┼čtirerek ┼č├Âyle s─▒ralayabiliriz:

ÔÇť1. Ger├žek bir z├╝hd. Yani d├╝nyan─▒n nimetlerinden fer├ógat edebilmek. Ben, belki iyi ┼čartlarda ya┼čayabilirdim, ama 30 y─▒ldan beri evden ├ž─▒karken ├žantama sadece k├╝├ž├╝k bir ekmek par├žas─▒ koyarak gidiyorum enstit├╝ye. Enstit├╝ye geldi─čimde dolab─▒mdan ufak bir peynir par├žas─▒ veya ya─čs─▒z re├žel ├ž─▒kar─▒r, onunla ├Â─čle yeme─čini h├óllederim. Yani on dakikay─▒ ge├žemiyor benim ├Â─čle yeme─čim.

2. ┬źSabrun cemil…: Tatl─▒ sab─▒r…┬╗ Bunu hat─▒rlar─▒m daima.

3. Birka├ž sene ├Ânce RiyadÔÇÖa gittim. Televizyoncular geldi, benimle konu┼čurken; ┬źNe tavsiye edersiniz?┬╗ diye sordular. Onlara Arap├ža dedim ki: ┬źAllah korkusunu… All├óhÔÇÖ─▒n b├╝t├╝n hareketlerimizi kontrol alt─▒nda tuttu─čunu bilme ┼čuurunu tavsiye ederim.┬╗

4. Bir de masa ba┼č─▒nda oturman─▒z─▒ ve okuman─▒z─▒ tavsiye ediyorum.

5. Bu i┼čler dilsiz olmaz. Bizim T├╝rklerde dile kar┼č─▒ bir korku var, bu korkuyu y─▒kmak l├óz─▒m. O da tabi├« dil bilgisi bilmemekten kaynaklan─▒yor…ÔÇŁ6

─░┼čte Fuat SEZG─░N; ilmiyle, ├žal─▒┼čkanl─▒─č─▒yla, sab─▒r ve vef├ós─▒yla n├╝m├╗ne olacak bir ┼čahsiyet. Uzun ├Âmr├╝nde bereketli ├žal─▒┼čmalar yap─▒p, kal─▒c─▒ eserler b─▒rakt─▒. Kendisi gibi k├╝lt├╝r ve medeniyetimize hizmet edecek nice ├ólimin yeti┼čmesi dile─čiyle…

____________________________

1 Fuat SEZG─░N, Bilim Tarihi Sohbetleri, S├Âyle┼či: Sefer TURAN, Tima┼č yay. ─░stÔÇô2011, s. 69-70.
2 age., s. 88.
3 age., s. 31.
4 age., s. 80.
5 age., s. 51.
6 age., s. 85.