Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n En G├╝├žl├╝ Y─▒llar─▒ KANUN├Ä DEVR─░ -7- (1520-1566)

Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

KANUN├ÄÔÇÖN─░N SON SEFER─░ VE VEFATI Z─░GETVAR SEFER─░ (1566)

1562ÔÇÖde Avusturya ile Osmanl─▒ Devleti aras─▒nda yeni bir antla┼čma yap─▒lm─▒┼čt─▒. Sekiz y─▒l s├╝reli olan bu antla┼čmaya g├Âre; ─░mparator Ferdinand, ErdelÔÇÖi Osmanl─▒lara b─▒rakacak ve elindeki Macaristan topraklar─▒ i├žin, y─▒ll─▒k 30 bin duka alt─▒n─▒ vergi ├Âdemeyi kabul edecekti. Bir s├╝re sonra s─▒n─▒rlarda her zamanki gibi problemler ve MacaristanÔÇÖda baz─▒ anla┼čmazl─▒klar ├ž─▒kt─▒. Avusturya; bu anla┼čmazl─▒klar─▒ bahane ederek, gerekli vergiyi iki y─▒l ├╝st ├╝ste g├Ândermedi. Bu arada Avusturya Kral─▒ Ferdinand ├Âld├╝. (1564)

Sadrazam Semiz Ali Pa┼ča, Avusturya el├žisinden birikmi┼č vergiyi ve geriye kalan alt─▒ y─▒ll─▒k antla┼čma s├╝resinin yenilenmesini istedi. Yeni imparator II. Maximilian ise; paran─▒n ├Âdenmesini, anla┼čmazl─▒klar─▒n ├ž├Âz├╝lmesine b─▒rakmay─▒ uygun g├Ârd├╝.

Bu arada, Osmanl─▒ himayesinde bulunan Erdel Beyi John Sigismund; ─░mparatorÔÇÖla aralar─▒nda anla┼čmazl─▒k konusu olan ├çatmar veya Zatmar ┼čehrini zapt etti. ─░mparator da ErdelÔÇÖe sald─▒rarak, Tokaj ve Seren├ž (Szerencs) taraflar─▒n─▒ ald─▒. Duruma m├╝dahale eden Budin Beylerbeyi, Erdel BeyiÔÇÖne yard─▒m etti. Sadrazam, bu meseleleri g├Âr├╝┼čmek i├žin gelen Avusturya el├žisine; bar─▒┼č─▒n sekiz y─▒l uzat─▒labilece─čini, ancak Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin Tisa Nehri ├Âtesindeki b├╝t├╝n topraklar─▒n─▒ korumak arzusunda oldu─čunu bildirdi. El├žinin yeni talimat almak ├╝zere ViyanaÔÇÖya d├Ând├╝─č├╝ s─▒rada, yeni bir sava┼ča taraftar olmayan Sadrazam Semiz Ali Pa┼ča ├Âld├╝ ve 1565 y─▒l─▒nda yerine bu g├Âreve Sokullu Mehmed Pa┼ča getirildi.

Yeni Sadrazam, Avusturya el├žisinden Tokaj ve Seren├žÔÇÖin geri verilmesini talep etti. 1566 ba┼člar─▒nda yeni ─░mparator, HosszuthotyÔÇÖyi el├ži olarak ─░stanbulÔÇÖa g├Ânderdi. El├ži, birikmi┼č olan vergileri getirmedi─či gibi, Kruppa KalesiÔÇÖnin AvusturyaÔÇÖya geri verilmesini istedi. AvusturyaÔÇÖn─▒n bu tutumu Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin harp karar─▒ almas─▒na yol a├žt─▒. SokulluÔÇÖnun da te┼čvikiyle AvusturyaÔÇÖya kar┼č─▒ sava┼č a├ž─▒ld─▒.1

Seferden iki ay ├Ânce; Vezir Pertev Pa┼ča, serdarl─▒kla g├Ârevlendirildi ve emrindeki kuvvetler, Vidin ve Semendire sipahileri, Efl├ók, K─▒r─▒m ve Bo─čdan kuvvetleriyle birle┼čerek, s─▒n─▒ra yak─▒n G├Âle, Zatmar ve Tokaj kalelerini almak i├žin ├Ânden g├Ânderildi.

Padi┼čah ve Osmanl─▒ ordusu, 1 May─▒s 1566ÔÇÖda ─░stanbulÔÇÖdan hareket etti. Bu Kanun├«ÔÇÖnin kat─▒ld─▒─č─▒ son seferdi. Ya┼čl─▒ ve bitkin Padi┼čah, yol boyunca sal ├╝zerinde ta┼č─▒nm─▒┼č ve yol g├╝zerg├óh─▒ndaki yerle┼čim alanlar─▒na girildi─činde ise at ├╝zerine oturtularak ordunun ve halk─▒n morali y├╝ksek tutulmaya ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Padi┼čah─▒n ordusu, me┼čakkatli bir yolculu─čun ard─▒ndan Belgrat yoluyla MacaristanÔÇÖa geldi. Burada Erdel Kral─▒, Zemlin de orduya kat─▒ld─▒. Nihayet A─čustos ba┼člar─▒nda, Zigetvar ku┼čatmas─▒ ba┼člad─▒. Kale kumandan─▒, Miklos Zrinyi idi. ├ľnce eski ┼čehir topla d├Âv├╝ld├╝. Zrinyi, yeni ┼čehri koruyamayaca─č─▒n─▒ anlay─▒nca y─▒kt─▒rd─▒. T├╝rkler; hendekleri toprakla doldurup, yeni ┼čehir enkaz─▒ ├╝zerinden eski ┼čehri ald─▒lar. Kont Zrinyi, kaleye ├žekildi. D├╝┼čman, beklenenin ├╝zerinde bir direni┼č g├Âstermekteydi ve zafer bir t├╝rl├╝ ger├žekle┼čmiyordu. Ku┼čatman─▒n on be┼činci g├╝n├╝, SadrazamÔÇÖ─▒n y├Ânetti─či h├╝cum, b├╝y├╝k kay─▒plara yol a├žm─▒┼čt─▒. Kanun├«; g├Ânderdi─či hatt-─▒ h├╝m├óyunda, ku┼čatman─▒n uzamas─▒ ve kay─▒plar─▒n fazlal─▒─č─▒ndan duydu─ču ├╝z├╝nt├╝y├╝ belirtti. Zrinyi, kendisine yap─▒lan teslim teklifini kabul etmedi.

H├╝cumlar art─▒r─▒ld─▒. Kont Zrinyi, kaleden ├ž─▒k─▒┼č hareketinde bulundu ve vuruldu. Nihayet 34 g├╝nl├╝k ku┼čatmadan sonra 7 Eyl├╝l 1566 tarihinde kale ele ge├žirildi. Ku┼čatman─▒n son g├╝n├╝nde Kanun├« Sultan S├╝leyman Han, kalenin al─▒n─▒┼č─▒n─▒ ├Â─črenemeden vefat etti. Sokullu, Padi┼čahÔÇÖ─▒n ├Âl├╝m├╝n├╝ ordudan gizledi. K├╝tahya valisi ┼×ehzade SelimÔÇÖe haber g├Ânderip durumu bildirdi. Vezir Pertev Pa┼ča kumandas─▒nda g├Ânderilen kuvvetler de Gyula (G├Âle) KalesiÔÇÖni ele ge├žirdiler. Padi┼čahÔÇÖ─▒n i┼čtirak etti─či bu on ├╝├ž├╝nc├╝ ve son sefer de zaferle noktalanm─▒┼čt─▒. Ancak Padi┼čahÔÇÖ─▒n vefat─▒ y├╝z├╝nden ordu, ─░stanbulÔÇÖa geri d├Ânmek zorunda kald─▒. S├╝reci ├žok iyi y├Âneten Sokullu Mehmed Pa┼ča, Padi┼čahÔÇÖ─▒n ├Âl├╝m├╝ s─▒ras─▒nda olu┼čabilecek bo┼člu─ču, ald─▒─č─▒ tedbirlerle ├Ânledi─či gibi bu vefat─▒ saklayarak muhtemel karma┼čan─▒n da ├Ân├╝ne ge├žmi┼čti.

KANUN├ÄÔÇÖN─░N ┼×AHS─░YET─░

Sultan S├╝leyman; yar─▒m asra yakla┼čan saltanat─▒ m├╝ddetince, do─čuya ve bat─▒ya bir├žok seferler d├╝zenlemi┼čti. Vefat─▒ da muharip bir h├╝k├╝mdara yak─▒┼čacak ┼čekilde oldu. Hasta olarak kat─▒ld─▒─č─▒ Zigetvar SeferiÔÇÖnde sava┼č meydan─▒nda vefat etti. Muhte┼čem h├╝k├╝mdar; babas─▒ndan 6.557.000 kilometrekare olarak teslim ald─▒─č─▒ Osmanl─▒ topraklar─▒n─▒ 14.893.000 kilometrekareye ├ž─▒karmay─▒ ba┼čard─▒─č─▒ gibi, denizlerde de bat─▒ d├╝nyas─▒n─▒n uykular─▒n─▒ ka├ž─▒ran hamleleriyle Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni AkdenizÔÇÖin h├ókim g├╝c├╝ h├óline getirdi.

B├╝t├╝n h─▒ristiyan ├ólemi kayg─▒l─▒yd─▒. Nitekim Kanun├« d├Âneminde Avusturya ad─▒na ─░stanbulÔÇÖda el├žilik g├Ârevini ├╝stlenen Busbecq mektuplar─▒nda endi┼čelerini kendi tabirleriyle ┼č├Âyle ifade etmekteydi:

ÔÇťOsmanl─▒ÔÇÖn─▒n giri┼čimleri; Kral LouisÔÇÖin ├Âl├╝m├╝ne, Budape┼čteÔÇÖnin zapt─▒na, TransilvanyaÔÇÖn─▒n k├Âlele┼čtirilmesine yol a├žt─▒. Ayn─▒ ├ók─▒betin kendi ba┼člar─▒na da gelmesinden korkan kom┼ču ├╝lkeler aras─▒nda pani─čin olu┼čmas─▒na sebep oldu. Bu olaylar, h─▒ristiyan y├Âneticilere bir ders olmal─▒d─▒r. Emniyet i├žerisinde ya┼čamak istiyorlarsa, d├╝┼čmana kar┼č─▒ istihk├ómlar─▒n─▒ sa─člamla┼čt─▒rma konusunda daha ├Âzenli olmalar─▒ gerekti─čini kavramal─▒d─▒rlar. T├╝rk ordular─▒, belli bir yata─č─▒n yolunu izleyen ve s─▒n─▒rs─▒z y─▒k─▒ma yol a├žan ya─čmurla kabarm─▒┼č muazzam nehirler gibidirler. Son derece korkun├ž etkileriyle T├╝rkler, kendilerine engel olan duvarlar─▒ bir kez y─▒kt─▒klar─▒nda her yere yay─▒l─▒r ve tahminleri a┼čan boyutlarda tahribata yol a├žarlar.ÔÇÖÔÇÖ2

Kanun├« kab─▒na s─▒─čmayan muharip ki┼čili─či yan─▒nda, gerekti─činde uzla┼čmay─▒ da bilen bir liderdi. Nitekim Rodos ┼×├ÂvalyeleriÔÇÖnin uzun ku┼čatmaya ra─čmen teslim olmamalar─▒ ├╝zerine onlarla anla┼čm─▒┼č, aday─▒ terk etmelerine izin vermi┼čti. ├ľte yandan do─čudaki b├╝y├╝k rakip Safev├«ler ├╝zerine ├╝├ž sefer d├╝zenlemi┼č, ancak 1555 y─▒l─▒nda Amasya Anla┼čmas─▒ÔÇÖn─▒ imzalayarak nih├ó├« hedefinin bar─▒┼č oldu─čunu ortaya koymu┼čtu.

┼×├╝phesiz her h├╝k├╝mdar i├žin, hatt├ó her f├ón├« i├žin yap─▒labilecek ele┼čtiriler bu b├╝y├╝k h├╝k├╝mdar i├žin de yap─▒lm─▒┼č; ancak hemen hemen b├╝t├╝n ara┼čt─▒rmac─▒lar onu d├╝nyaya y├Ân veren az say─▒daki b├╝y├╝k liderler aras─▒nda saym─▒┼čt─▒r.

D├Ânemi, her bak─▒mdan Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n zirve y─▒llar─▒ olarak kabul edilmektedir. ├ťst ├╝ste elde edilen asker├« zaferler, donanman─▒n ┼čaha kalk─▒┼č─▒ ve AkdenizÔÇÖin bir Osmanl─▒ g├Âl├╝ne d├Ân├╝┼čmesi, BalkanlarÔÇÖda otoritenin kesin olarak temini, YemenÔÇÖe kadar istikrarl─▒ bir idar├« yap─▒n─▒n tesis edilmesi, kl├ósik Osmanl─▒ asr─▒n─▒n ger├žekle┼čti─či y─▒llar olarak kabul edildi. SinanÔÇÖla mimar├«de ┼č├óhikalara ula┼č─▒lmas─▒, ┼čiirde B├ók├«ÔÇÖnin ve Fuz├╗l├«ÔÇÖnin edeb├« zevklerin ├ž─▒tas─▒n─▒ y├╝kseltmesi, d├Ânem ┼čair ve yazarlar─▒n─▒n ┼čiirlerinde ve dili kullanmadaki g├Âsterdi─či titizlik ve ses b├╝t├╝nl├╝─č├╝, d├Ânemin zevk-i sel├«mini ortaya koymaktayd─▒. Bizzat Kanun├« bile;

ÔÇťDevrimde, B├ók├« gibi bir ┼čair yeti┼čmi┼č olmas─▒ndan dolay─▒ iftihar ediyorum.ÔÇŁ demekten kendini alamam─▒┼čt─▒r.

Kanun├«; vak├╗r, azim ve irade sahibi, yarat─▒l─▒┼č itibar─▒yla sakin bir ki┼čili─če sahipti. Verece─či kararlarda acele etmez ancak verdi─či karardan da d├Ânmezdi. Her ┼čeye ra─čmen baz─▒ tayinler y├╝z├╝nden de ele┼čtirilmi┼čtir. Pargal─▒ Damat ─░brahim Pa┼čaÔÇÖn─▒n3 silsile takip edilmeden sadrazam tayin edili┼či, baz─▒ devlet erk├ón─▒n─▒n ┼č├Âhret ve debdebe i├žerisinde ya┼čamalar─▒; maliye a├ž─▒s─▒ndan olumsuzluklar─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒na yol a├žm─▒┼č bu durumu bozulmalar─▒n ilk i┼čaretleri olarak ele alanlar olmu┼čtur.4

Kanun├« d├Ânemi, d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k de─či┼čimlerinin ya┼čand─▒─č─▒ bir d├Ânemdi. Kutsal Roma Germen ─░mparatorlu─ču ile ger├žekten etkili bir rekabet i├žerisine girilmi┼č, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin kararl─▒l─▒─č─▒ bu zirve h├╝k├╝mdar─▒n ├Âmr├╝n├╝n son g├╝n├╝ne kadar a├ž─▒k├ža ortaya konmu┼čtur. Ancak bu ama├žla ger├žekle┼čtirilen seferler, devlet ric├ólini ve orduyu yormu┼č; m├ól├« a├ž─▒dan daha sonra a├ž─▒k├ža hissedilen s─▒k─▒nt─▒lara yol a├žm─▒┼čt─▒.

├ľte yandan yerinde bir m├╝dahale ile Katoliklere kar┼č─▒ Protestan ba┼čkald─▒r─▒ hareketleri etkili bir ┼čekilde desteklenmi┼č; ancak co─čraf├« ke┼čiflerin bat─▒ya sa─člad─▒─č─▒ yararlar ve geli┼čtirdikleri s├Âm├╝rgeci a├ž─▒l─▒mlara kar┼č─▒, en az─▒ndan ─░sl├óm co─črafyas─▒nda yeterli ├Ânlem al─▒namam─▒┼čt─▒.

Bu zirve y─▒llar─▒nda sanat├ž─▒lar, ger├žekten te┼čvik edilmi┼č; ancak Avrupa R├Ânesans hareketlerinde oldu─ču gibi ─░sl├óm d├╝nyas─▒nda da benzer k├╝lt├╝r s─▒├žramas─▒ ger├žekle┼čtirilememi┼čtir.

Kanun├« Sultan S├╝leyman, hayat─▒n─▒n son y─▒llar─▒nda kendini d├«ne vermi┼čti. Kanun├« bu d├Ânemde d├«n├« vec├«belerini daha hassas bir ┼čekilde yerine getirmeye ├Âzen g├Âsteriyordu. T─▒pk─▒ bat─▒daki en b├╝y├╝k rakibi ve akran─▒ Kutsal Roma Germen imparatoru ┼×arlken gibi. AvrupaÔÇÖn─▒n en b├╝y├╝k ─░mparatoru; 1557 y─▒l─▒nda ─░spanyaÔÇÖdan MacaristanÔÇÖa kadar uzanan ├╝lke topraklar─▒n─▒ evl├ótlar─▒ aras─▒nda payla┼čt─▒rarak, ─░spanyaÔÇÖda Yuste manast─▒r─▒nda inzivaya ├žekilmi┼čti.

Kanun├«, yakaland─▒─č─▒ gut hastal─▒─č─▒, ├žok sevdi─či avlanmas─▒na m├ón├« oldu─čundan, s─▒k─▒nt─▒ i├žindeki r├╗hunu; al├žakg├Ân├╝ll├╝l├╝kle All├óhÔÇÖ─▒ ├Âverek, All├óhÔÇÖ─▒n mutlak g├╝c├╝ kar┼č─▒s─▒nda kendi hi├žli─čini anlatan ┼čiirler yazarak rahatlat─▒yordu.5

Kendisine ┬źKanun├«┬╗ denmesi, yeni kanunlar icat etmesinden de─čil, mevcut kanunlar─▒ yazd─▒r─▒p ├žok s─▒k─▒ bir ┼čekilde tatbik etmesinden dolay─▒d─▒r. Kanun├« Sultan S├╝leyman, adaleti seven bir padi┼čaht─▒. Bu sebeple devletin b├╝t├╝n topraklar─▒nda istikrar sa─članarak bar─▒┼č ve huzur ortam─▒ ger├žekle┼čtirilmi┼čtir. M─▒s─▒rÔÇÖdan gelen vergiyi haddinden fazla bulup, yapt─▒rd─▒─č─▒ ara┼čt─▒rma sonunda halk─▒n zulme u─črad─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nmesi ve M─▒s─▒r valisini de─či┼čtirmesi bunun a├ž─▒k delilidir.

Muhte┼čem S├╝leyman, b├╝y├╝k dedesi FatihÔÇÖin, Sahn-─▒ Sem├ón isimli hukuk ve il├óhiyat a─č─▒rl─▒kl─▒ medreseleri yan─▒nda; kendi ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan S├╝leymaniye medreselerini olu┼čturdu. Sahn-─▒ S├╝leym├óniye diye me┼čhur olan bu medreselerde t─▒p ve riy├óziye a─č─▒rl─▒kl─▒ e─čitim verilmekteydi.

G├╝n├╝m├╝zde ─░stanbul ve AnadoluÔÇÖda bir├žok ┼čehir ve kasabada mevcut sel├ótin camileri; S├╝leymaniye, ┼×ehzadeba┼č─▒, Mihrimah Sultan, R├╝stem Pa┼ča, Sultan Murad Camileri gibi ├žok say─▒da camii, Kanun├« d├Âneminin ihti┼čam─▒n─▒n ┼čehirlere yans─▒yan kal─▒c─▒ g├Âlgeleriydi. Yine bu d├Ânemde ├žok say─▒da saray, mescid, medrese, kervansaray, k├Âpr├╝, hastah├óne, hamam ve yol yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Hi├ž ┼č├╝phesiz g├╝n├╝m├╝ze kadar ula┼čan ├Âl├╝ms├╝z eserleriyle Mimar Sinan, Kanun├« d├Ânemi ihti┼čam─▒n─▒n ayr─▒lmaz bir par├žas─▒ olmu┼čtur.

_______________________

1 Uzun├žar┼č─▒l─▒, Osmanl─▒ Tarihi, c. 2, s. 409.
2 The Turkish Letters of Ogier Ghiselin de Busbecq, s. 14-15.
3 Makbul ─░brahim Pa┼ča ├Âl├╝m├╝nden sonra Maktul ─░brahim Pa┼ča olarak an─▒ld─▒.
4 Ko├ži Bey Ris├óleleri, s. 81, Kabalc─▒ Yay─▒nevi.
5 Johann Wilhelm Zinkeisen, Osmanl─▒ Tarihi, c. 2, s. 651, Yeditepe Yay─▒nlar─▒.