Yazd─▒─č─▒ Tefsir, ─░sl├óm ├ťlkelerinde Ders Kitab─▒ Olarak Okutuluyor EBUSSUUD EFEND─░

Can ALPG├ťVEN├ç alpguvenc@gmail.com

Bat─▒ d├╝nyas─▒n─▒n ┬źMuhte┼čem┬╗ s─▒fat─▒yla y├╝celtti─či, kudretli Osmanl─▒ h├╝k├╝mdar─▒ Kanun├« Sultan S├╝leymanÔÇÖ─▒n, bir Avrupa seferi s─▒ras─▒nda g├Ânderdi─či mektupta, ┬źH├ólde h├ólda┼č─▒m, ├óhiret kar─▒nda┼č─▒m, tar├«k-i HakÔÇÖta yolda┼č─▒m┬╗ diyerek iltifat etti─či Ebussuud Efendi; b├╝t├╝n zamanlar─▒n en b├╝y├╝k hukuk├žular─▒ndan say─▒lm─▒┼č, yazd─▒─č─▒ KurÔÇÖ├ón tefsiri, otoritelerce Ke┼č┼č├óf ve Kad─▒ Beyz├óv├« ile birlikte ├╝├ž b├╝y├╝k tefsirden biri kabul edilmi┼čti.

Kanun├«ÔÇÖnin; u─čurlu olaca─č─▒na inand─▒─č─▒ i├žin S├╝leymaniye CamiiÔÇÖnin temeline ilk ta┼č─▒ koydurdu─ču bu b├╝y├╝k ├ólim, 1490 y─▒l─▒nda ─░skilipÔÇÖte do─čmu┼čtu. Babas─▒, II. B├óyez├«dÔÇÖe yak─▒nl─▒─č─▒ sebebiyle ┬źh├╝nk├ór ┼čeyhi┬╗ olarak tan─▒nan ┼×eyh Yavs├«ÔÇÖdir. ├ťnl├╝ matematik├ži Ali Ku┼č├žu; ┼×eyh Yavs├«ÔÇÖnin hocas─▒ ve kay─▒npederinin karde┼či, annesi ise Ali Ku┼č├žuÔÇÖnun karde┼činin k─▒z─▒d─▒r.

┼×ER─░F─░N MEKTUBUNU AYAKTA OKUDU!

Karakteri, eserleri ve bir ┼čeyhin o─člu olmas─▒ Ebussuud EfendiÔÇÖnin tasavvuf y├Ân├╝n├╝n de oldu─čunu g├Âstermektedir. ├ç├╝nk├╝ kendisi babas─▒ndan; ┬ź┼×eyhim ve hocam┬╗ diye s├Âz eder. Bu durum, Ebussuud EfendiÔÇÖnin babas─▒ndan tasavvuf k├╝lt├╝r├╝ ald─▒─č─▒na i┼čaret etmektedir.

Ya┼čad─▒─č─▒ ├ža─čda Hanef├« mezhebinin en b├╝y├╝k ├ólimi kabul edilmi┼čtir. Pe├žev├«, kendisinin b├╝t├╝n mezheplerde m├╝ctehid oldu─čunu s├Âylemektedir. O, her ┼čeyden ├Ânce bir m├╝fessir ve fakihtir. Osmanl─▒ ├Ârf├« hukukunun ┼čerÔÇÖ├« hukukla uyumlu bir kal─▒ba d├Âk├╝lmesinde ├Ânemli bir rol alm─▒┼čt─▒r. Ebussuud Efendi; f─▒k─▒h ve tefsir d─▒┼č─▒nda, pek ├žok ilimde s├Âz sahibi olmu┼č, edebiyat ve fes├óhat ile de ilgilenmi┼čtir.

Arap topraklar─▒nda b├╝y├╝medi─či h├ólde Arap├žadaki seviyesi hayli y├╝ksektir. Mekke M├╝ft├╝s├╝ ve orada bulunan Medrese-i ErbaaÔÇÖn─▒n m├╝derrisi Kutbuddin en-Nehrev├ól├«; ─░stanbulÔÇÖa geldi─činde Ebussuud Efendi ile g├Âr├╝┼čm├╝┼č, onun ├žok g├╝zel ve fasih bir Arap├ža ile konu┼čmas─▒na hayran kalm─▒┼čt─▒. Ebussuud EfendiÔÇÖnin, Mekke ┼×er├«fiÔÇÖnin mektubunu sayg─▒ ile ayakta okumas─▒ da en-Nehrev├ól├«ÔÇÖyi ├žok etkilemi┼č ve onun hakk─▒nda bir kas├«de s├Âylemesine sebep olmu┼čtu.1

Arap edebiyat─▒ndaki yeri, Arap ┼čairleri taraf─▒ndan da tasdik edilmi┼č, ┼čiirleri ├že┼čitli ┼čairler taraf─▒ndan tanz├«r ve ┼čerh edilmi┼čti. ├ť├ž dilde ┼čiir yazan ve edeb├« zevk sahibi olan Ebussuud Efendi; B├ók├«, Mecd├«, Muhy├«, Hoca S├ódeddin Efendi gibi d├Ânemin b├╝y├╝k ┼čairlerini de desteklemi┼č, bu konuda pek ├žok kimseye ihsanda bulunmu┼čtu.

M├ťR├ťVVETTEN DE─×─░LD─░R!

Ebussuud Efendi, ├ževresindekilere nez├óket ve g├╝zellikle davran─▒rd─▒. Ancak vakar─▒ndan dolay─▒ kimse huzurunda konu┼čamaz, s├Âzlerini sayg─▒ ile dinlerdi. Vakur ve izzetli olmakla beraber, yeri geldi─činde zarif ve n├╝ktedand─▒.

Tarih├žiler, K─▒nal─▒z├óde Ali ├çelebi ile aralar─▒nda ge├žen ┼ču h├ódiseyi ibretle aktar─▒rlar:

Gen├ž K─▒nal─▒z├óde, hocas─▒ ├çiviz├ódeÔÇÖnin Ebussuud Efendi ile aralar─▒n─▒n a├ž─▒k olmas─▒ ve tayinlerin de bu yoldan ge├žmesi sebebiyle, uzun s├╝re m├╝derris olamam─▒┼čt─▒. Bu durum Ali ├çelebiÔÇÖyi ├žok ├╝z├╝yordu. Sonunda bir g├╝n, yazd─▒─č─▒ eserlerden baz─▒lar─▒n─▒ koltu─čunun alt─▒na s─▒k─▒┼čt─▒r─▒p, Ebussuud EfendiÔÇÖnin huzuruna ├ž─▒kmaya karar verdi ve buna muvaffak da oldu. K─▒nal─▒z├óde, Ebussuud Efendi kendisine ziyaretinin sebebini sordu─čunda, kitaplar─▒n─▒ m├╝ft├╝n├╝n ├Ân├╝ne koymu┼č ve soruyu ┼č├Âyle cevaplam─▒┼čt─▒:

ÔÇťEfendim, memuriyet ve m├╝derrislik alanlar, devlet b├╝y├╝klerinin kap─▒lar─▒n─▒ dola┼čarak gayelerine ula┼č─▒yor. Biz ise m├╝derrisli─čimizi, eserlerimizin paragraflar─▒n─▒ ├ževirerek almak istiyoruz. E─čer ba┼čka kap─▒lara ba┼čvurmak l├óz─▒msa, onu da bilelim.ÔÇŁ

Ebussuud Efendi, gen├ž ├ólimin s├Âzlerine dar─▒lmam─▒┼č, Ali ├çelebiÔÇÖnin eserlerine hemen orada g├Âz gezdirerek, kendisinin ilimdeki kudretini fark etmi┼čti. ├çelebiÔÇÖyi tebess├╝m dolu nazarlarla s├╝zd├╝kten sonra;

ÔÇťSizi EdirneÔÇÖdeki H├╝s├ómeddin Medresesine m├╝derris olarak tayin ediyorum.ÔÇŁ dedi. Sonra da yan─▒ndakilere d├Ânerek:

ÔÇť-─░┼čte insan olan b├Âyle fiilen ehliyet ve liyakatini ispat etmek suretiyle hakk─▒n─▒ ister. Emeline n├óil olabilmek i├žin ┼čunun bunun ┼čefaat ve del├óletine m├╝racaat etmek m├╝r├╝vvetten de─čildir.ÔÇŁ diye ekledi.

HACCA G─░DEMED─░!

─░lk g├Ârevine ─░neg├Âl ─░shak Pa┼ča Medresesinde ba┼člayan Ebussuud Efendi; 1526ÔÇÖda Bursa Sultaniye p├óyesine l├óy─▒k g├Âr├╝lm├╝┼č, 1528ÔÇÖde Sem├óniye medreselerindeki M├╝ft├╝ Medresesine m├╝derris tayin edilmi┼čti. 1533 y─▒l─▒ ba┼člar─▒nda Bursa, alt─▒ ay sonra da ─░stanbul kad─▒l─▒─č─▒na getirilen Ebussuud Efendi; 1537ÔÇÖde Rumeli Kazaskeri nasbedilmi┼č, Karabo─čdan, Budin ve Estergon seferlerinde padi┼čah─▒n yan─▒nda bulunmu┼čtu. Sekiz y─▒l s├╝ren Rumeli Kazaskerli─činin ard─▒ndan Fen├óriz├óde Muhyiddin EfendiÔÇÖnin yerine ┼čeyh├╝lisl├óm olmu┼č (1545), bu g├Ârevi 28 y─▒l 11 ay s├╝rd├╝rm├╝┼č, bu makam kendisi ile ger├žek sahibini bulmu┼čtu.

Makam d├╝┼čk├╝n├╝ de─čildi. Mesel├ó, kazaskerler de d├óhil olmak ├╝zere ├╝st seviye kad─▒ ve m├╝derrislerin tayin yetkilerini ├╝zerine almak istememi┼čti!

Kazaskerlik ve ┼čeyh├╝lisl├óml─▒k gibi ├Ânemli g├Ârevlerde y─▒llarca bulunmas─▒; hacca gitmesini engellemi┼č, Kanun├«ÔÇÖden hacca gitmek i├žin izin istemi┼č, ancak bu izni alamam─▒┼č, ├žok istemesine ra─čmen hac ziyaretini ger├žekle┼čtirememi┼čti.

─░SL├éM D├ťNYASINDA DERS K─░TABI!

Ebussuud Efendi; hukuk, tefsir, ak─üid, kel├óm, edebiyat gibi pek ├žok alanda eser telif etmi┼čti. ┬ź─░r┼čad├╝ÔÇÖl-AkliÔÇÖs-Sel├«m il├ó Mez├óy├óÔÇÖl-KurÔÇÖ├óniÔÇÖl-Ker├«m┬╗ Ebussuud EfendiÔÇÖnin en me┼čhur eseriydi. Onun ─░sl├óm d├╝nyas─▒nda tan─▒nmas─▒na sebep olan bu tefsir, h├ólen ├že┼čitli ─░sl├óm ├╝lkelerinin ├╝niversitelerinde ders kitab─▒ olarak okutulmaktad─▒r.

Ebussuud Efendi; k├óinat─▒n alt─▒ g├╝nde yarat─▒ld─▒─č─▒n─▒ ifade eden ├óyetleri tefsir ederken, konuya de─či┼čik a├ž─▒dan yakla┼čm─▒┼č, ├žok daha geni┼č d├╝┼č├╝nm├╝┼č; ├óyetlerde ge├žen ┬źg├╝n┬╗ kelimesinden ├ža─č─▒m─▒zdaki 24 saatlik zaman diliminin anla┼č─▒lamayaca─č─▒n─▒, ├óyetlerde zikredilen ┬źg├╝n┬╗den maksad─▒n, uzun bir zamandan (evkat) kin├óye olabilece─čini s├Âyleme cesaret ve ileri g├Âr├╝┼čl├╝l├╝─č├╝n├╝ g├Âstermi┼čti. Tefsirinde ├óyeti; ÔÇťNe yerin, ne g├Âklerin mevcut olmad─▒─č─▒, yarat─▒l─▒┼č─▒n devam etmekte oldu─ču bir zamanda g├╝nden s├Âz edilemez.ÔÇŁ ┼čeklinde a├ž─▒klam─▒┼čt─▒.2
______________________

1 Ekrem K├ómil, ┬źMekk├« Seyahatnamesi┬╗, Tarih Semineri Dergisi, sa. 1-2, s. 24.
2 Do├ž. Dr. Abdullah AYDEM─░R, Ebussuud Efendi, ─░stanbul, 1988, s. 36.