Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n En G├╝├žl├╝ Y─▒llar─▒ KANUN├Ä DEVR─░ -6- (1520-1566)

Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

CERBE ZAFER─░ (1560)

Frans─▒zlar─▒n ┼×arlkenÔÇÖe kar┼č─▒ yard─▒m talebi ├╝zerine, bir kez daha AkdenizÔÇÖe a├ž─▒lan Sinan Pa┼ča y├Ânetimindeki Osmanl─▒ donanmas─▒; ─░talya sahillerini dola┼čarak NapoliÔÇÖye gelmi┼č ancak Frans─▒z donanmas─▒n─▒n gelmemesi ├╝zerine, daha kuzeyde seyretmekteyken Andrea DoriaÔÇÖn─▒n NapoliÔÇÖye do─čru geldi─či haberi al─▒nm─▒┼čt─▒. Turgut ReisÔÇÖin tavsiyesi ├╝zerine; Osmanl─▒ donanmas─▒, d├╝┼čman donanmas─▒n─▒ imha etmek amac─▒yla Ponza Adalar─▒ taraf─▒nda mevzilendi. Pusuya d├╝┼č├╝r├╝len ha├žl─▒ donanmas─▒ ma─čl├╗p edildi ve Andrea Doria bir kez daha ka├žmaya mecbur b─▒rak─▒ld─▒. Ancak Frans─▒z donanmas─▒n─▒n, iki ay ge├žmesine ra─čmen ortada g├Âr├╝nmemesi ├╝zerine donanma ─░stanbulÔÇÖa geri d├Ând├╝.

Sinan Pa┼čaÔÇÖdan sonra, donanman─▒n ba┼č─▒na ge├žirilen Piyale Pa┼ča d├Âneminde de, Osmanl─▒ donanmas─▒ g├╝c├╝n├╝ devam ettirdi. ─░spanya sahillerine kadar uzanan deniz seferleri ve baz─▒ adalar─▒n al─▒nmas─▒, h─▒ristiyan d├╝nyas─▒nda yeniden endi┼če do─čurdu ve gizlice yeni bir ha├žl─▒ ittifak─▒n─▒n ger├žekle┼čmesiyle sonu├žland─▒. Birle┼čik ha├žl─▒ donanmas─▒n─▒n ba┼č─▒na, bir kez daha ├╝nl├╝ Amiral Andrea Doria getirildi.

Turgut Reis, daha ├Ânce kendisine ait olan Cerbe Adas─▒ÔÇÖn─▒ ─░spanyollar─▒n elinden almak i├žin aday─▒ ku┼čatma alt─▒na ald─▒. Ancak 200 par├žadan olu┼čan m├╝ttefik donanmas─▒, Cerbe ├Ân├╝ne geldi─činden aday─▒ ele ge├žirmek m├╝mk├╝n olmad─▒. Turgut Reis, fazla zayiat vermemek i├žin ordusunu TrablusÔÇÖa ├žekerek durumu acele ─░stanbulÔÇÖa bildirdi. Bu geli┼čme ├╝zerine, derh├ól Piyale Pa┼ča kumandas─▒nda 200 par├žay─▒ a┼čan g├╝├žl├╝ bir donanma yola ├ž─▒kar─▒ld─▒. Preveze ZaferiÔÇÖnden sonra nihayet iki donanma tekrar kar┼č─▒ kar┼č─▒ya gelmi┼čti. M├╝ttefik ha├žl─▒ donanmas─▒, bir kez daha a─č─▒r bir yenilgi ald─▒. Altm─▒┼č b├╝y├╝k gemileri telef oldu─ču gibi, yirmi binden fazla da asker kaybetmi┼člerdi. Ha├žl─▒ donanmas─▒ndan geriye, ka├ž─▒p kurtulmay─▒ ba┼čarabilen on yedi gemi kalm─▒┼čt─▒. Bu zafer, bat─▒ AkdenizÔÇÖde de ├╝st├╝nl├╝─č├╝n kesin olarak Osmanl─▒lara ait oldu─čunu g├Âsterdi. Bu zaferden sonra Cerbe Adas─▒ k─▒sa bir direni┼čin ard─▒ndan teslim oldu ve idaresi Turgut ReisÔÇÖe b─▒rak─▒ld─▒. Cerbe Adas─▒ÔÇÖn─▒ kaybetmeleri, ─░spanyollar─▒n Kuzey AfrikaÔÇÖdaki varl─▒klar─▒na son vermi┼č oldu.*

II. MALTA KU┼×ATMASI VE TURGUT RE─░SÔÇÖ─░N ┼×EH─░D OLMASI

Malta; erken d├Ânem ─░sl├óm fetihleri sonucunda, uzun bir s├╝re m├╝sl├╝man h├ókimiyeti alt─▒nda kalm─▒┼čt─▒. Bu sebeple Osmanl─▒lar─▒n da ilgi alan─▒nda bulunan bir adayd─▒. Kuzey AfrikaÔÇÖda h├ókimiyet kurmu┼č olan A─čleb├«lerin 835 y─▒l─▒nda adaya ayak basmalar─▒ndan 1249 y─▒l─▒na kadar m├╝sl├╝man h├ókimiyetinde kalan MaltaÔÇÖda; ─░slam h├ókimiyetinin izleri, halk─▒n diline, yer adlar─▒na ve mimar├« yap─▒lara yans─▒m─▒┼čt─▒.

Kanun├«, padi┼čahl─▒─č─▒n─▒n ilk y─▒llar─▒ndan itibaren Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ denizlerde de zirve yapma m├╝cadelesinin ├Ânemli bir par├žas─▒ olarak daha ├Ânce al─▒namayan Rodos Adas─▒ÔÇÖn─▒ yedi ayl─▒k bir ku┼čatman─▒n ard─▒ndan alm─▒┼č (1522), uzun bir direni┼čten sonra aday─▒ teslim etmek zorunda kalan Saint Jean ┼×├ÂvalyeleriÔÇÖnin adadan ├ž─▒k─▒┼č─▒na izin vermi┼čti. ─░spanya Kral─▒ ┼×arlken, (V. Karlos) bu ┼č├Âvalyeleri Malta Adas─▒ÔÇÖna yerle┼čtirmi┼čti. Orta ├ça─čÔÇÖ─▒n en etkili sil├óhl─▒ h─▒ristiyan tar├«kat─▒n─▒n ├╝yeleri olan ┼č├Âvalyeler; aday─▒ bir ba┼čtan bir ba┼ča kale h├óline getirmi┼č, surlarla ├ževirerek sa─člam istihk├ómlar olu┼čturmu┼člard─▒.

Osmanl─▒lar─▒n adaya ilgisi, Turgut Reis zaman─▒nda ba┼člam─▒┼č; adaya d├╝zenlenen ak─▒nlar, ya─čma giri┼čimleriyle devam etmi┼čti. ├ľte yandan ┼č├Âvalyeler de, AkdenizÔÇÖde s├╝rd├╝rd├╝kleri korsan faaliyetleri sonucunda ele ge├žirdikleri m├╝sl├╝manlar─▒, adan─▒n zindanlar─▒nda esir olarak tutmaktayd─▒lar. Bunun ├╝zerine, ┼č├Âvalyelerin AkdenizÔÇÖdeki m├╝sl├╝man t├╝ccarlara ve hac─▒lara verdi─či zarar─▒ ├Ânlemek i├žin, Osmanl─▒ Devleti taraf─▒ndan adan─▒n fethine karar verildi (Nisan 1565).

Sefer i├žin Vezir Mustafa Pa┼ča g├Ârevlendirildi. Donanman─▒n ba┼č─▒na ise Piyale Pa┼ča getirildi. Cez├óyir-i Garb Beylerbeyi Hasan Pa┼ča ile Trablusgarb Beylerbeyi Turgut Reis de fethin ger├žekle┼čmesine yard─▒m i├žin seferde aktif olarak g├Ârev ald─▒lar. 240 par├ža gemiden olu┼čan Osmanl─▒ donanmas─▒nda 35 bin civar─▒nda kara askeri yer alm─▒┼čt─▒. Osmanl─▒ ordusu ba┼čar─▒l─▒ bir ├ž─▒karma yaparak, k─▒sa bir s├╝re i├žinde t├╝m a─č─▒rl─▒klar─▒n─▒ adaya ula┼čt─▒rd─▒. Sava┼č us├╗l├╝ne uyularak yap─▒lan teslim olma teklifi, ┼č├Âvalyelerin reisi La Valetta taraf─▒ndan reddedilince ku┼čatma derinle┼čtirildi. Ancak Osmanl─▒ ordusu ├žok ┼čiddetli bir direni┼čle kar┼č─▒la┼čt─▒. Turgut ReisÔÇÖin ┼čeh├ódeti Osmanl─▒ ordusunun moralini bozdu. Kanl─▒ ├žat─▒┼čmalardan sonra, ├╝├ž ay─▒ a┼čan ku┼čatman─▒n kald─▒r─▒lmas─▒ karar─▒ verildi. Gerek b├╝y├╝k deniz komutan─▒ Turgut ReisÔÇÖin gerekse yirmi bine yak─▒n askerin ┼čehid olmas─▒, ─░stanbulÔÇÖda b├╝y├╝k ├╝z├╝nt├╝yle kar┼č─▒land─▒. Seferle ilgili de─čerlendirmelerden; ku┼čatmada yanl─▒┼č bir asker├« strateji takip edildi─či, Turgut ReisÔÇÖin t├╝m kumanday─▒ elinde bulundurmas─▒ h├ólinde ku┼čatman─▒n daha iyi idare edilebilece─či anla┼č─▒lmaktad─▒r. Ba┼čar─▒s─▒zl─▒ktan sorumlu tutulan Mustafa Pa┼ča vez├óretten uzakla┼čt─▒r─▒ld─▒.

H─░NT DEN─░Z SEFERLER─░ (1538-1553)

Osmanl─▒lar AkdenizÔÇÖde destanlar yazarken; ─░spanya ve Portekiz devletleri uzun zamandan beri deniz g├╝├žlerini art─▒rma ve a├ž─▒k denizlerde seyretmeye elveri┼čli kalyon tipi g├╝├žl├╝ gemiler in┼ča etme pe┼čindeydi. Oysa Hayreddin Pa┼čaÔÇÖn─▒n komutas─▒ndaki Osmanl─▒ kad─▒rgalar─▒, g├╝├žl├╝ manevra kabiliyetleri, seri hareket edebilen ve limanlarda daha g├╝venle demirleyebilen ├Âzellikleriyle sadece Akdeniz gibi s─▒cak denizlere elveri┼čli gemilerdi. A├ž─▒k denizlerdeki hava ┼čartlar─▒na dayan─▒kl─▒ kalyonlar ise, y─▒llar i├žerisinde cesur gemicilerin tarihe ge├žen ├žabalar─▒yla ba┼čar─▒l─▒ sonu├žlar al─▒nmas─▒n─▒ sa─člad─▒lar. Bu ba┼čar─▒lardan biri, Portekizlilerin Afrika k─▒y─▒lar─▒n─▒ izleyerek ├ťmit BurnuÔÇÖnu dola┼č─▒p HindistanÔÇÖ─▒n Kalk├╝ta liman─▒na varm─▒┼č olmas─▒yd─▒. ├çinÔÇÖle beraber Uzak Do─čuÔÇÖnun iki zenginlik merkezinden biri olan HindistanÔÇÖda, birbirleriyle rekabet h├ólindeki m├╝sl├╝man sultanl─▒klar─▒n i├ž ├žeki┼čmelerinden yararlanarak, HindistanÔÇÖa yerle┼čen Portekizliler; k─▒sa zamanda b├Âlgede mevzilenerek o co─črafyada tutunmay─▒ ba┼čard─▒lar. H─▒ristiyan bat─▒n─▒n, bir├žok a├ž─▒dan Osmanl─▒ ├ž─▒karlar─▒n─▒ zedeleyen bu hamlesi, ─░sl├óm d├╝nyas─▒n─▒n en b├╝y├╝k g├╝c├╝ ve m├╝sl├╝manlar─▒n en b├╝y├╝k h├óm├«si Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni son derece rahats─▒z etmekteydi. Bat─▒l─▒lar─▒n AkdenizÔÇÖi kullanmadan, do─čunun zenginliklerine ula┼čabiliyor olmalar─▒; Akdeniz ticaretini baltal─▒yor, limanlar─▒ vas─▒tas─▒yla bu ticaret yolunu elinde bulunduran Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin gelirlerini azalt─▒yordu.

Di─čer taraftan yeni yol g├╝zerg├óh─▒ndaki Basra K├ÂrfeziÔÇÖnin Portekizlilerin ayakalt─▒ h├óline gelmesiyle; HindistanÔÇÖa yak─▒n b├╝t├╝n ─░sl├óm topraklar─▒, h─▒ristiyan tehdidi alt─▒na giriyordu.

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n b├Âlgeye yeni asker├« kuvvetler sevk etmesi; hem san─▒ld─▒─č─▒ kadar kolay de─čil, hem de b├╝y├╝k masraflar─▒ gerektirmekteydi. Zaten do─čuda ve bat─▒da s├╝rekli h─▒ristiyanlarla m├╝cadele etmenin zorluklar─▒n─▒ ya┼čayan Osmanl─▒ Devleti; ┼čimdi uzaklarda, Hint K├ÂrfeziÔÇÖnde de kuvvet bulundurmak ve tehlikelerle dolu yeni bir cephede m├╝cadele vermekle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kalacakt─▒. ├ťstelik kabul etmek gerekir ki, AkdenizÔÇÖdeki ba┼čar─▒lar─▒na kar┼č─▒l─▒k, a├ž─▒k deniz tecr├╝besinde Portekizli rakiplerinden onlarca y─▒ll─▒k geri kalm─▒┼čl─▒─č─▒ s├Âz konusuydu. Nitekim Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n a├ž─▒k denizlerdeki donan─▒m ve tecr├╝be eksikli─či, ger├žekle┼čtirilmeye ├žal─▒┼č─▒lan d├Ârt ├Ânemli seferde de b├╝t├╝n ├ž─▒plakl─▒─č─▒yla anla┼č─▒lacakt─▒. Ancak Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n ger├žekle┼čtirdi─či bu seferlere yeterli ├Ânemi vermedi─či de s├Âylenebilir. Uzun saltanat─▒ boyunca ser├óp├ó bir gaz├ó adam─▒ olan Kanun├«ÔÇÖnin; g├╝c├╝n├╝ ├žok iktisatl─▒ kullanmad─▒─č─▒, do─ču ve bat─▒ya ger├žekle┼čtirdi─či b─▒kt─▒r─▒c─▒ seferlerinden de bilinmektedir. Bu durumun Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni; g├╝c├╝n├╝n zirvesinde kabul edildi─či bu y─▒llarda dah├« mal├« a├ž─▒dan hayli zorlad─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r.

Hint Deniz Seferlerinde, arzu edilen ba┼čar─▒n─▒n sa─članamam─▒┼č olmas─▒nda ba┼čka olumsuzluklar─▒n da pay─▒ vard─▒r. Bu olumsuzluklardan biri, Portekiz s├Âm├╝rgecilerine kar┼č─▒ Kanun├«ÔÇÖden yard─▒m isteyen Gucerat Sultanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n o s─▒rada bir i├ž ├žeki┼čme i├žinde olmas─▒; bir di─čeri ise seferlere gerekenden az say─▒da gemi g├Ânderilebilmi┼č olmas─▒d─▒r. Ancak g├Ânderilen bu gemilerin, a├ž─▒k deniz ┼čartlar─▒na uygun olmamas─▒; ba┼čar─▒s─▒zl─▒─č─▒n en ├Ânemli sebebi olarak g├Âz├╝kmektedir.

Had─▒m S├╝leyman Pa┼ča, ├╝nl├╝ co─črafyac─▒m─▒z P├«r├« Reis, Seydi Ali Reis ve Murat ReisÔÇÖin ger├žekle┼čtirdi─či bu seferler; Portekizlileri HindistanÔÇÖdan s├Âk├╝p atmaya yetmemi┼čtir. Yakla┼č─▒k 15 gemiyle ger├žekle┼čtirilen bu seferlerden ikincisini (1551) ger├žekle┼čtiren P├«r├« Reis; donanmas─▒n─▒n t├╝m├╝n├╝n telef├ót─▒ ├╝zerine, baz─▒ ├ževrelerin etkisiyle su├žlu kabul edilmi┼č ve yarg─▒lanarak M─▒s─▒rÔÇÖda idam edilmi┼čtir. Hint Seferlerindeki ba┼čar─▒s─▒zl─▒─ča ve denizcilerimizin ba┼č─▒na gelen ├╝z├╝c├╝ olaylara ra─čmen; Osmanl─▒ Devleti karada b├╝y├╝mesini devam ettirmi┼č, Yemen, Eritre, Sudan sahilleri ve Habe┼čistanÔÇÖ─▒n baz─▒ k─▒s─▒mlar─▒ bu d├Ânemde Osmanl─▒ h├ókimiyetine girmi┼čtir.
____________________

* ├ľnalp, Ertu─črul, Prof. Dr., 1560 Cerbe Deniz Zaferi, s. 212.