Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n En G├╝├žl├╝ Y─▒llar─▒ (1520-1566)

Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

KANUNÎ DEVRİ -3-

D├«de ez ├óte┼č-i dil garka-i ├óbest mer├ó
K├ór-─▒ in ├že┼čme zi ser-├že┼čme har├óbest mer├ó
Kanunî Sultan Süleyman (Muhibbî)

KANUN├ÄÔÇÖN─░N DO─×UYA SEFERLER─░

Kanun├« Sultan S├╝leyman, bizzat kat─▒ld─▒─č─▒ seferler ve uzun m├╝cadeleler sonucunda MacaristanÔÇÖ─▒ Osmanl─▒ÔÇÖya ba─člayarak h─▒ristiyan d├╝nyas─▒na ├╝st├╝nl├╝─č├╝n├╝ kabul ettirdikten sonra do─čuya y├Âneldi. Esasen Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n bat─▒ ile sava┼č h├óli, yo─čun bir ┼čekilde s├╝rerken bile; Osmanl─▒ ile Safev├« ─░ranÔÇÖ─▒ aras─▒nda yer yer ├žat─▒┼čmaya varan bir rekabet ve ├╝st├╝nl├╝k yar─▒┼č─▒ devam etmekteydi. ─░ki devlet aras─▒ndaki ├žeki┼čme ve rekabetin temelleri, birbirlerini iyi tan─▒yan ve ikisi de son derece yetenekli h├╝k├╝mdarlar olan Kanun├« ve Tahmasb d├Âneminde at─▒lm─▒┼č, y├╝zy─▒llar boyu ayn─▒ ├žer├ževede devam etmi┼čtir.

Kanun├«; YavuzÔÇÖun ard─▒ndan Osmanl─▒ taht─▒na oturarak, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni do─čuda, bat─▒da, AfrikaÔÇÖda ve denizlerde ba┼čar─▒dan ba┼čar─▒ya ko┼čturmu┼č; 46 y─▒l s├╝ren saltanat─▒ d├Âneminde Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n ├╝st├╝nl├╝─č├╝n├╝ a├ž─▒k├ža ortaya koymu┼čtur. ├ľte yandan ┼×ah ─░smailÔÇÖin ard─▒ndan Safev├« DevletiÔÇÖnin ba┼č─▒na ge├žen ┼×ah Tahmasb (1524-1576) da 52 y─▒l s├╝ren uzun saltanat─▒ boyunca gen├ž Safev├« DevletiÔÇÖni F─▒ratÔÇÖtan Ceyhun ─▒rma─č─▒na kadar uzanan geni┼č bir alanda ba┼čar─▒yla y├Ânetmi┼čtir.

Bir ─░ngiliz tarih├žisinin; ÔÇťAtl─▒ g├Â├žebeler; imparatorluklar─▒ y─▒kabilir, ancak y├Ânetemez.ÔÇŁ iddias─▒n─▒n aksine, Safev├«ler; atl─▒ g├Â├žebe bir gelenekten gelmelerine ra─čmen Fars-─░ran devlet gelene─čini de iyice ├Âz├╝mseyerek kendilerine has, fakat ├žo─ču kez g├╝ven vermeyen siyasetleriyle; g├╝├žl├╝ Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n kar┼č─▒s─▒na do─črudan ├ž─▒kmay─▒p her seferinde Osmanl─▒ ordusunun bitirici hamlelerini ─░ran i├žlerine ├žekilerek ba┼čar─▒yla savu┼čturmu┼č, ortadan kald─▒r─▒lamayacak bir g├╝├ž oldu─čunu ispatlam─▒┼čt─▒r.

Ba┼člang─▒├žta Kanun├«, babas─▒ Yavuz Selim HanÔÇÖ─▒n aksine Safev├«lere kar┼č─▒ daha yumu┼čak bir politika takip etmi┼č, a─č─▒rl─▒─č─▒ yeniden h─▒ristiyan bat─▒yla m├╝cadeleye vermi┼čti. Nitekim ├çald─▒ran Sava┼č─▒ÔÇÖndan sonra AzerbaycanÔÇÖdan s├╝rg├╝n edilen, 600 hanelik Tebrizli toplulu─ču serbest b─▒rakarak ├╝lkelerine d├Ânmelerine izin vermi┼čti.1

─░ranÔÇÖa kar┼č─▒ uygulanan ticar├« ambargolar─▒ kald─▒rm─▒┼č, ba┼čta ibri┼čim olmak ├╝zere ipek ticaretini serbest b─▒rakm─▒┼čt─▒. Ayr─▒ca ─░ranl─▒ t├╝ccarlar─▒n AnadoluÔÇÖdan bak─▒r, g├╝m├╝┼č ve alt─▒n gibi madenleri ─░ranÔÇÖa g├Ât├╝rmelerine izin verilmi┼čti. Hatt├ó bat─▒ya yapaca─č─▒ seferlerin ├Âncesinde, daha ├Ânceki tutumlar─▒n aksine, Safev├« h├╝k├╝mdarl─▒─č─▒na ┬źk├ófir kuvvetlerine kar┼č─▒ i┼čbirli─či┬╗ teklifinde bulunmu┼čtu. Oysa daha ├Ânceki t├╝m yaz─▒┼čmalarda Safev├«ler i├žin ┬źZ─▒nd─▒k, K─▒z─▒lba┼č, R├óf─▒z├«┬╗ s─▒fatlar─▒ kullan─▒lmakta; ┼×i├« m├╝sl├╝manlar dal├ólet ehli olmakla, hatt├ó k├ófirlikle itham edilmekteydi. Esasen bu tutum her iki devlette de bar─▒┼č ve m├╝cadele d├Ânemlerine g├Âre de─či┼čiklik arz etmekteydi. ─░ran; ┼×i├«lik ├╝zerinden AnadoluÔÇÖda geni┼čleme arzular─▒n─▒ ger├žekle┼čtirmek istiyor, bu gaye u─črunda her f─▒rsat─▒ de─čerlendirerek AnadoluÔÇÖyu kar─▒┼č─▒kl─▒─ča sevk edecek faaliyetlere ├žanak tutuyordu. Bilhassa Anadolu Alev├«lerini Osmanl─▒ aleyhine k─▒┼čk─▒rtarak onlar─▒ kendi siyas├« emelleri i├žin kullanma yoluna gidiyordu. Bu y├Ândeki Safev├« tahrikleriyle AnadoluÔÇÖda Baba Z├╝nn├╗n ─░syan─▒ (1526), Kalendero─člu ─░syan─▒ (1527) ve Molla K─üb─▒z VakÔÇÖas─▒ gibi bir├žok kar─▒┼č─▒kl─▒k meydana gelmi┼čti.

Osmanl─▒; mezhep bak─▒m─▒ndan, HindistanÔÇÖa h├ókim ve Safev├«lerin g├╝ney kom┼čular─▒ olan B├ób├╝r┼čahlar gibi S├╝nn├« idi. Bu sebeple, Osmanl─▒ devlet politikas─▒; ┬źS├╝nn├« ak├«desinin korunmas─▒ ve K─▒z─▒lba┼č-Safev├« tehlikesinin bertaraf edilmesi┬╗ eksenine oturtulmu┼č, Safev├«lerin AnadoluÔÇÖdaki etkisini k─▒rmak amac─▒yla kar┼č─▒ politikalar geli┼čtirilmi┼čti.

Kanun├«, bat─▒ d├╝nyas─▒yla ger├žekle┼čtirdi─či ─░stanbul Bar─▒┼č─▒ÔÇÖndan (1533) sonra do─čuya y├Ânelerek; bat─▒da m├╝cadele ederken f─▒rsattan yararlan─▒p AnadoluÔÇÖda faaliyetlerini art─▒ran Safev├«ler ├╝zerine bitirici bir sefer karar─▒ ald─▒. Safev├« ─░ran devletiyle olan asker├« siyasetini iki temel esas ├╝zerinden y├╝r├╝t├╝yordu:

Birincisi; F─▒rat NehriÔÇÖnin tabi├« s─▒n─▒r h├óline getirilmesi,

─░kincisi ise; Azerbaycan ve Ir├ók-─▒ Arab (S├╝nn├« Irak) b├Âlgesinin zaptedilerek kontrol alt─▒na al─▒nmas─▒yd─▒.2

Bu politika do─črultusunda; do─čuya, ├╝├ž b├╝y├╝k ve masrafl─▒ sefer d├╝zenlendi ve ├Âng├Âr├╝len her iki hedef de b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de ger├žekle┼čtirildi.

IRAKEYN SEFER─░ (1533-1535)

Kanun├«, ─░ran SeferiÔÇÖne ├ž─▒kmadan ├Ânce T├╝rkistan ve Hindistan b├Âlgesindeki S├╝nn├«-─░sl├óm devletlerini Safev├«lere kar┼č─▒ i┼čbirli─čine ├ža─č─▒rd─▒. 1533-1535 y─▒llar─▒n─▒ kapsayan ve geni┼č ├žapl─▒ haz─▒rl─▒klar y├╝z├╝nden etkili olmu┼č Irakeyn SeferiÔÇÖne yakla┼č─▒k 150 bin Osmanl─▒ askeri i┼čtirak etti. Ordu, Safev├« topraklar─▒nda ilerleyi┼čini s├╝rd├╝rmesine ra─čmen ┼×ah Tahmasb; Osmanl─▒ ordusunun ├Ân├╝ne ├ž─▒kmayarak ─░ran i├žlerine ├žekildi. Hatt├ó s─▒rf bu y├╝zden Safev├« ba┼čkenti; TebrizÔÇÖden, ah├ól├«si Fars a─č─▒rl─▒kl─▒ KazvinÔÇÖe nakledilmi┼čti. B├Âylece g├Â├žebe T├╝rk s├╝varilerin kurdu─ču devlette, Fars k├╝lt├╝r├╝n├╝n etkisi biraz daha artm─▒┼č oldu.

28 Kas─▒m 1534ÔÇÖte, Veziriazam ─░brahim Pa┼ča; ├Ânc├╝ birliklerin ba┼č─▒nda, hi├žbir direni┼čle kar┼č─▒la┼čmaks─▒z─▒n Ba─čdatÔÇÖa girdi ve h├╝k├╝mdar─▒ Kanun├«ÔÇÖnin b├╝y├╝k zafer ┼čenlikleri i├žerisinde bu tarih├« ┼čehre ula┼čmas─▒ i├žin gereken haz─▒rl─▒klar─▒ yapt─▒. Bunun ├╝zerine Kanun├«, 30 Kas─▒m 1534ÔÇÖte g├Ârkemli bir merasimle ┼čehre girdi ve yerel y├Âneticilerin huzurunda ┼čehrin sembolik anahtarlar─▒n─▒ teslim ald─▒. Kanun├«ÔÇÖyi kar┼č─▒layanlar aras─▒nda ├╝nl├╝ d├«v├ón ┼čairimiz Fuz├╗l├« de yer alm─▒┼č ve bu durumdan ho┼čnut olan muzaffer H├╝nk├ór, Fuz├╗l├«ÔÇÖye iltifat ederek vak─▒flardan kendisine maa┼č ba─članmas─▒n─▒ emretmi┼čtir. Ba─čdatÔÇÖta d├Ârt ay kalan Kanun├«, Hanef├« mezhebinin kurucusu Eb├╗ Han├«feÔÇÖnin mezar─▒n─▒ ziyaret etmi┼č; t├╝rbesini onard─▒─č─▒ gibi, ad─▒na da bir cami yapt─▒rm─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca Hazret-i Ali soyundan ─░mam Musa K├óz─▒m ve b├╝y├╝k mutasavv─▒f Abd├╝lk─üdir Geyl├ón├«ÔÇÖnin t├╝rbelerini de tamir ettirerek hem ┼×i├«lerin hem de S├╝nn├«lerin g├Ânl├╝n├╝ alm─▒┼čt─▒r.

Osmanl─▒ ordusu ayr─▒ca Azerbaycan istikametindeki ilerlemesine de devam etmekteydi. Bir ara Kanun├«, ┼×ah ile kar┼č─▒la┼čmak ve onunla bir meydan sava┼č─▒na tutu┼čmak istediyse de; ┼×ah Tahmasb, her zamanki gibi ─░ran i├žlerine ├žekilerek kuvvetlerini korumay─▒ tercih etmi┼č, Osmanl─▒ ordusunun yorgun d├╝┼čmesini ve y─▒pranarak ├žekilmesini beklemi┼čtir. Kanun├«, ba┼čar─▒yla ger├žekle┼čtirdi─či bu ilk seferine 1535 y─▒l─▒n─▒n A─čustos ay─▒nda son vererek TebrizÔÇÖden ayr─▒lm─▒┼č ve muzaffer bir ┼čekilde ─░stanbulÔÇÖa d├Ânm├╝┼čt├╝r.

Bu sefer sonucunda; AnadoluÔÇÖnun birlik ve b├╝t├╝nl├╝─č├╝ sa─čland─▒─č─▒ gibi, Ba─čdat d├óhil IrakÔÇÖ─▒n Arap topraklar─▒ ile eski Safev├« ba┼čkenti Tebriz, Osmanl─▒lar─▒n eline ge├žti. Ancak b├Âlgenin da─čl─▒k olmas─▒, a─č─▒r sil├óhlar─▒n ta┼č─▒nmas─▒n─▒n zorlu─ču ve ordunun ihtiya├žlar─▒n─▒n temin edilmesindeki g├╝├žl├╝kler, istenilen kesin sonu├žlar─▒n al─▒nmas─▒n─▒ engelleyici fakt├Ârler olmu┼čtur. Ayr─▒ca bu zor seferin masraf─▒ Osmanl─▒ b├╝t├žesine ├žok ├Ânemli bir y├╝k getirmi┼č, otuz bin askerin kayb─▒na ve on binlerce askerin yaralanmas─▒na yol a├žm─▒┼čt─▒r. B├╝t├╝n bunlara kar┼č─▒l─▒k, Osmanl─▒lar─▒n asker├« a├ž─▒dan g├╝c├╝n├╝; Basra K├Ârfezi, Hint Okyanusu ile K─▒z─▒ldeniz ekseninde peki┼čtirmesi de bu seferle ger├žekle┼čmi┼čtir.

Osmanl─▒ kuvvetlerinin ├žekilmesinin ard─▒ndan ┼×ahÔÇÖ─▒n ordusu kar┼č─▒ ata─ča ge├žerek; Tebriz, Erzurum, H─▒n─▒s ve Van taraflar─▒n─▒ ist├«l├ó etti. Ayr─▒ca b├Âlgedeki baz─▒ kaleleri ele ge├žirdi─či gibi, Do─ču AnadoluÔÇÖda da bir├žok tahribatta bulundu. B├Âlgede varl─▒─č─▒n─▒ korumaya ├žal─▒┼čan ┼×irvan Hanl─▒─č─▒ da Safev├«lerin bask─▒s─▒ alt─▒na girdi. Y─▒llar i├žinde kurulan dengelerin bozulmas─▒ ve Safev├« tehlikesinin artmas─▒, Osmanl─▒ a├ž─▒s─▒ndan yeni bir seferi ka├ž─▒n─▒lmaz k─▒lmaktayd─▒.

TEBR─░Z SEFER─░ (1548)

B├Âylece Kanun├«; Safev├«lere ├Ânemli bir darbe vurmak, AnadoluÔÇÖda siyas├« ve mezheb├« birli─či sa─člamak, do─ču s─▒n─▒rlar─▒n─▒n g├╝venli─čini sa─člamak gayesiyle, 1548 y─▒l─▒n─▒n Mart ay─▒nda ├ťsk├╝darÔÇÖdan yeni bir sefer ba┼člatt─▒. H├╝nk├ór, g├╝├žl├╝ ordusuyla ├Ânce ErzurumÔÇÖa ula┼čt─▒. Burada bir m├╝ddet dinlendikten ve baz─▒ ├Ânlemleri ald─▒ktan sonra ilerlemesini s├╝rd├╝rerek hi├žbir zorluk ├žekmeden TebrizÔÇÖe girdi. Ancak her zamanki gibi ┼×ah, yine kar┼č─▒s─▒na ├ž─▒kamam─▒┼č ve cenge girmeyerek Osmanl─▒ ordusunun y─▒pranmas─▒n─▒ beklemeyi tercih etmi┼čti. Nitekim erzak ve bar─▒nma ihtiya├žlar─▒n─▒n kar┼č─▒lanmas─▒nda meydana gelen g├╝├žl├╝kler, ordunun yorgun d├╝┼čmesi ve k─▒r─▒c─▒ hastal─▒klar─▒n ba┼č g├Âstermesi gibi olumsuzluklar ├╝zerine Kanun├« ├ón├« bir kararla TebrizÔÇÖden ayr─▒ld─▒ ve AnadoluÔÇÖya d├Ânerek Safev├«lerin kontrol├╝ndeki Van KalesiÔÇÖni ┼čiddetli bir h├╝cumla ele ge├žirdi. Van Beylerbeyli─čini olu┼čturmak s├╗retiyle ald─▒─č─▒ idar├« tedbir neticesinde, ─░ran s─▒n─▒r─▒ndaki Osmanl─▒ tahkimat─▒ daha g├╝├žl├╝ h├óle getirilmi┼č oldu.

NAHÇIVAN SEFERİ (1552)

1552 y─▒l─▒nda, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin bat─▒ ile ├žat─▒┼čmas─▒ndan yararlanmak isteyen ┼×ah TahmasbÔÇÖ─▒n s─▒n─▒r tecav├╝zlerini art─▒rmas─▒, b├Âlgedeki kale ve kasabalarda ya─čmaya y├Ânelmesi; Kanun├«ÔÇÖyi bir kez daha harekete zorlad─▒ ve ├╝├ž├╝nc├╝ ─░ran SeferiÔÇÖne ├ž─▒kmak zorunda b─▒rakt─▒.

1554 y─▒l─▒nda Kanun├«, g├Âr├╝lmemi┼č b├╝y├╝kl├╝kteki bir orduyla AzerbaycanÔÇÖa bu kez ┬źya─čma ve y─▒k─▒c─▒ y├Ân├╝┬╗ a─č─▒r basan bir sefer ger├žekle┼čtirdi. B├Âylece Safev├«lerin daha ├Ânce Do─ču AnadoluÔÇÖda yapm─▒┼č oldu─ču tahribatlara misilleme yap─▒lm─▒┼č oldu. Bu asker├« harek├ót s─▒ras─▒nda ├žok miktarda esir ve ganimet ele ge├žirildi─či gibi, bir├žok bah├že ve saray da tahrip edildi. Ancak ─░ran ├╝zerine ger├žekle┼čen bu sefer de daha ├Âncekiler gibi istenen kesin ve nih├ó├« sonucu vermemi┼č, Safev├«ler geriletilebilmi┼č ancak ortadan kald─▒r─▒lamam─▒┼čt─▒r.

Nihayet Osmanl─▒ Devleti al─▒┼č─▒lm─▒┼č─▒n d─▒┼č─▒nda, yeni bir politika benimseyerek bar─▒┼ča y├Âneldi. B├Âylece iki ├╝lke aras─▒nda akl-─▒ selim galip gelmi┼č, k─▒rk y─▒la yak─▒n, aral─▒klarla devam eden sava┼č h├óline son verilmi┼č oldu. Nitekim ErzurumÔÇÖda ─░ran el├žilerinin kabul├╝yle ba┼člayan diplomatik temaslar, Nisan ay─▒nda AmasyaÔÇÖda antla┼čmayla noktaland─▒.

1555ÔÇÖte yap─▒lan Amasya Bar─▒┼č─▒ÔÇÖna g├Âre seferler s─▒ras─▒nda Osmanl─▒lar─▒n ula┼čt─▒─č─▒ s─▒n─▒rlar ├žer├ževesinde bir anla┼čmaya gidildi. Buna g├Âre, Tebriz d├óhil Azerbaycan, Do─ču Anadolu ve Ir├ók-─▒ Arap Osmanl─▒larda kal─▒yordu. Buna kar┼č─▒l─▒k Osmanl─▒lar da Safev├«lerin varl─▒─č─▒n─▒ tan─▒yor, mezheb├« a├ž─▒dan iki devlet aras─▒nda ├ž─▒kan meseleler konusunda taraflar daha dikkatli davranmaya y├Âneltiliyordu. Buna ba─čl─▒ olarak ─░ran taraf─▒ ilk ├╝├ž hal├«fe hakk─▒nda daha dikkatli bir dil geli┼čtirmeyi ve onlara s├Âvmemeyi kabul ediyor; buna kar┼č─▒l─▒k Osmanl─▒ Devleti de ─░ran hac─▒lar─▒n─▒n g├╝├žl├╝k ├žekmeden mukaddes topraklar─▒ ziyaret edebilmelerini garanti ediyordu. Bu bar─▒┼č ┼×ah TahmasbÔÇÖ─▒n vefat─▒na ve ard─▒ndan meydana gelen siyas├« kar─▒┼č─▒kl─▒klara kadar yirmi be┼č y─▒l devam etti.3

________________

1 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ─░ran Politikas─▒ (16. ve 17. y├╝zy─▒l); Prof. Dr. Remzi KILI├ç; makale.

2 a.g.e.

3 Osmanl─▒ Tarihi; ─░smail Hakk─▒ UZUN├çAR┼×ILI; c. 2, s. 361.