Padi┼čah─▒ Her Zaman; ┬źAllah Zalimleri Sevmez!┬╗ Diyerek Uyaran ├élim ZEMB─░LL─░ AL─░ CEM├éL├Ä EFEND─░

Can ALPG├ťVEN├ç alpguvenc@gmail.com

1514 y─▒l─▒n─▒n ilk aylar─▒yd─▒… ┼×ah ─░smail; Akkoyunlu ve Karakoyunlular─▒ ortadan kald─▒rarak kudretini iyice art─▒rm─▒┼č, ┼×irvan topraklar─▒na h├ókim olmu┼č, IrakÔÇÖa ve HorasanÔÇÖa uzanm─▒┼č, stratejik mevkii b├╝y├╝k olan DiyarbekirÔÇÖi ele ge├žirmi┼č, ├ľzbek Han─▒ÔÇÖn─▒ ma─čl├╗p ederek CeyhunÔÇÖun beri taraf─▒ndaki ├╝lkeleri topraklar─▒na katm─▒┼čt─▒. G├╝├žl├╝ bir propaganda ve nifak faaliyetiyle mezhep te┼čkil├ótlanmas─▒ ger├žekle┼čtirmi┼č; bir yandan Erzurum ve KarsÔÇÖ─▒, ├Âte yandan Semerkant ve BuharaÔÇÖy─▒ i├žine alan b├╝y├╝k bir devlete sahip olmu┼čtu.

O s─▒rada Sultan I. Selim; ┼×├óhÔÇÖ─▒n Osmanl─▒ s─▒n─▒rlar─▒na tecav├╝z├╝n├╝ f─▒rsat bilerek, ─░ran ├╝zerine a├žaca─č─▒ seferin pl├ónlar─▒n─▒ haz─▒rlamaya ba┼člam─▒┼č; tedbirlerden biri olarak ─░ranÔÇÖla ticar├« m├╝nasebetlerin kesilmesini emretmi┼č, oradan yap─▒lan ipek ticaretini yasaklam─▒┼čt─▒. Selim Han; h├╝k├╝mdarl─▒─č─▒n b├╝t├╝n ├Âzelliklerini ┼čahs─▒nda toplad─▒─č─▒, sert ve ┼ča┼čmaz bir disipline, azim bir iradeye, son derece hareketli bir dinamizme sahip oldu─ču i├žin ┬źYavuz┬╗ n├óm─▒yla an─▒lmaya ba┼člam─▒┼čt─▒.

Bu kritik g├╝nlerde H├╝nk├ór, maiyeti ile birlikte EdirneÔÇÖye gitmeye karar verdi. U─čurlama merasimine ulem├ó, ├╝mer├ó ve vezirlerle birlikte ┼×eyh├╝lisl├óm Ali Cem├ól├« Efendi (Zembilli) de kat─▒lm─▒┼čt─▒.

G├ťNAH ─░┼×LEMEN─░ZE ENGEL OLMALIYIM!

Ali Cem├ól├« Efendi (Zembilli); ├Âzel hayat─▒nda son derece nazik, yumu┼čak huylu biriydi. L├ókin padi┼čah─▒n kar┼č─▒s─▒nda olabildi─čince sertti. Onun b├Âyle davranmas─▒n─▒n sebebi; Sultan SelimÔÇÖin (Yavuz) kendisinden cesaret alarak birtak─▒m yanl─▒┼č kararlar almas─▒n─▒ ├Ânlemek, ┼čerÔÇś├« hatalar yapmas─▒na f─▒rsat vermemekti. ─░├žinde bulundu─ču ┼čartlar ne olursa olsun; g├Ârd├╝─č├╝, duydu─ču veya kendisine intikal eden her yanl─▒┼č─▒ d├╝zeltmeye ├žal─▒┼č─▒r, sonu├ž alamayaca─č─▒n─▒ anlad─▒─č─▒nda ise padi┼čah─▒n huzurundan izin istemeden ayr─▒l─▒r, tepkisini b├Âyle g├Âsterirdi.

***

Padi┼čah─▒n u─čurlanmas─▒ s─▒ras─▒nda, padi┼čah─▒n koydu─ču yasa─č─▒ dikkate almayarak ipek ticaretini s├╝rd├╝ren d├Ârt y├╝z civar─▒nda bezirg├ón─▒n (t├╝ccar─▒n) Sultan taraf─▒ndan idama mahk├╗m edildi─čini ├Â─črendi. Bu karar─▒ ┼čerÔÇś├« h├╝k├╝mlere ayk─▒r─▒ bulmu┼čtu… Verilen mola s─▒ras─▒nda do─čruca SultanÔÇÖ─▒n huzuruna ├ž─▒kt─▒.

ÔÇťÔÇôH├╝nk├ór─▒m, ipek t├╝ccarlar─▒yla ilgili idam h├╝km├╝n├╝z yanl─▒┼čt─▒r, Allah indinde c├óiz de─čildir.ÔÇŁ dedi ve ekledi. ÔÇťHem b├Âyle i┼člere padi┼čah─▒m─▒z─▒n de─čil, tayin etti─činiz ipek em├«ninin bakmas─▒ gerekir.ÔÇŁ Padi┼čah, bu ├ž─▒k─▒┼čtan rahats─▒z olmu┼čtu.

ÔÇťÔÇôMevl├ón├ó!ÔÇŁ diye g├╝rledi. ÔÇťKamu nizam─▒n─▒n tesisi i├žin insanlar─▒n ├╝├žte birini katletmek dah├« c├óiz de─čil mi?ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôC├óizdir elbet, ancak kamu nizam─▒n─▒ sarsan b├╝y├╝k karga┼čal─▒klar oldu─čunda… ┼×imdi ise ortada b├Âyle bir durum yok!ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôEmrime kar┼č─▒ gelmek, su├ž de─čil mi?ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôBu ki┼čiler, ipek yasa─č─▒na kar┼č─▒ gelmi┼č say─▒lmaz; zira sizler, ipek ticaretiyle ilgili ├ómirler tayin etmi┼čsiniz; bu durum, ticarete izin verdi─činizin delilidir. H├╝km├╝n├╝z├╝ geri al─▒p, bu adamlar─▒ affediniz.ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôSaltanat i┼člerine itiraz, vazifeniz de─čildir!ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôG├╝nah i┼člemenize kar┼č─▒ koymak vazifemdir!ÔÇŁ

Zembilli Ali Efendi bu s├Âzlerden sonra, daha ├Ânce de yapt─▒─č─▒ gibi hiddetle huzurdan ayr─▒larak tepkisini g├Âsterdi.

Gazapl─▒ Sultan, k─▒sa bir s├╝re d├╝┼č├╝nd├╝kten sonra ipek t├╝ccarlar─▒n─▒n cezalar─▒n─▒ affetti ve idamlar─▒ durdurdu.

ALLAH ZAL─░MLER─░ SEVMEZ!

Zembilli Ali Al├óeddin Efendi, ─░stanbulÔÇÖun fethi y─▒llar─▒nda AksarayÔÇÖda (Konya) do─čmu┼čtu. Al├óeddin Ali Efendi, Zembilli M├╝ft├╝, M├╝ft├╝ Ali Cem├ól├« Efendi olarak da bilindi. Ali Efendi, ├╝├ž├╝nc├╝ Osmanl─▒ padi┼čah─▒ Sultan I. Murad d├Ânemi ├ólimlerinden Cem├óleddin Aksar├óy├«ÔÇÖnin torunuydu, soyu birinci ─░sl├óm hal├«fesi Hazret-i Eb├╗bekir S─▒dd├«kÔÇÖa dayan─▒yordu. ─░lk tahsilini KaramanÔÇÖda Molla HamzaÔÇÖdan g├Ârm├╝┼č; hukuk tahsiline ├Ânem vererek, f─▒k─▒h ve f─▒k─▒h us├╗l├╝ hakk─▒nda cidd├« baz─▒ eserleri ezberlemi┼čti. ─░stanbulÔÇÖdaki hocas─▒, devrin b├╝y├╝k ├ólimlerinden Molla H├╝srevÔÇÖdi. BursaÔÇÖda Mevl├ón├ó H├╝samz├óde EfendiÔÇÖden ic├ózet alm─▒┼č, onun mu├«di olmu┼čtu. Hocal─▒k hayat─▒na ilk ad─▒m─▒n─▒, Edirne Ta┼čl─▒k Medresesi m├╝derrisi olarak atm─▒┼čt─▒. Bu s─▒ralarda EbuÔÇÖl-Vef├ó Hazretlerine de intisap etmi┼čti.

Sultan II. B├óyezid d├Âneminde (1503) hac d├Ân├╝┼č├╝nde, ┼×eyh├╝lisl├óm Efdalz├ódeÔÇÖnin vefat─▒ ├╝zerine ┼čeyh├╝lisl├óml─▒k makam─▒na tayin edilmi┼č; bu g├Ârevini Yavuz SelimÔÇÖin sekiz y─▒ll─▒k saltanat─▒ s├╝resinde aral─▒ks─▒z s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝.

Sade hayat s├╝ren, al├žakg├Ân├╝ll├╝, k├╝├ž├╝k-b├╝y├╝k herkese de─čer veren, m├╝tev├óz─▒, yard─▒msever biriydi. Fakat cel├ólli padi┼čah Sultan SelimÔÇÖin huzuruna her giri┼činde, y├╝ksek sesle;

ÔÇťAllah, zalimleri sevmez.ÔÇŁ ├óyetini okur, sert padi┼čah─▒ bu s├Âzle uyar─▒rd─▒.

NEDEN ┬źZEMB─░LL─░┬╗?

─░nsanlara yard─▒m etmek ve onlar─▒n i┼člerini kolayla┼čt─▒rmaktan b├╝y├╝k haz duyard─▒. Fetva i├žin ba┼čvuranlar─▒n i┼člerini, formaliteye bo─čmadan k─▒sa s├╝rede sonu├žland─▒r─▒rd─▒. ├çal─▒┼čmalar─▒n─▒ kona─č─▒n─▒n ├╝st kat─▒ndaki ├žardakta s├╝rd├╝r├╝r, i┼č sahiplerini bekletmemek i├žin; sorular─▒n─▒ ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ odan─▒n penceresinden a┼ča─č─▒ sark─▒tt─▒─č─▒ zembille al─▒r, fetvalar─▒n─▒ yine ayn─▒ yoldan g├Ânderirdi. ├çe┼čitli ┼čehir ve kasabalardan ─░stanbulÔÇÖa gelenler, fetvalar─▒n─▒ ayn─▒ g├╝n al─▒r, ertesi g├╝ne kal─▒p m├╝ft├╝ kap─▒s─▒nda bekletilmezdi!

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n cihana h├╝kmetmesinin temelinde; Zembilli Ali Efendi gibi, b├╝rokratik engellerle nefislerini tatmin etmek istemeyen y├╝ksek d├╝┼č├╝nceli ilim ve devlet adamlar─▒n─▒n da b├╝y├╝k pay─▒ bulunmaktad─▒r.

SU├çLULARI G├ľREVLER─░NE ─░ADE ED─░N!

Do─čru bildi─čini ├žekinmeksizin dile getirir, inand─▒klar─▒n─▒ s├Âylemekten asla geri durmazd─▒.

Yine bir g├╝n Sultan Selim, g├Ârevlerini ihmal ettikleri gerek├žesiyle haz├«ne-i ├ómire memurlar─▒ndan k─▒rk civar─▒nda ki┼činin idam─▒na h├╝kmetmi┼čti.

Zembilli Ali Efendi, derh├ól huzura ├ž─▒karak;

ÔÇťÔÇôSultan─▒m, pek ├žok hazine memurunun idam─▒na h├╝kmetmi┼čsiniz. Fetva sahiplerinin g├Ârevi, padi┼čah─▒n ├óhiretini de korumakt─▒r. ┼×er├«ate g├Âre su├žu sabit olmadan kimsenin padi┼čah emriyle ├Âld├╝r├╝lmesi c├óiz de─čildir, affediniz Sultan─▒m.ÔÇŁ dedi ve ekledi:

ÔÇťE─čer bu adamlar─▒ affederseniz ├óhiretinizi de kurtarm─▒┼č olacaks─▒n─▒z; aksi h├ólde, onlar─▒ zulmen katletmi┼č olacak, bu y├╝zden b├╝y├╝k g├╝naha gireceksiniz.ÔÇŁ

H├╝nk├ór biraz d├╝┼č├╝nm├╝┼č, sonra memurlar─▒n aff─▒na karar vermi┼čti. Zembilli, k─▒sa bir sessizli─čin ard─▒ndan:

ÔÇťÔÇôH├╝nk├ór─▒m, ├óhiretinizi ilgilendiren hizmeti yerine getirdim; ┼čimdi de m├╝r├╝vvetinize, vicdan─▒n─▒za ve iyilikseverli─činize sesleniyorum…ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôNe istiyorsun?ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôH├╝k├╝mdarlar─▒n g├Ârevi; tebaas─▒n─▒ i┼č sahibi k─▒lmak, onlar─▒n ┼čerefle ya┼čamas─▒n─▒ temin etmektir. ─░┼čsiz insan, hayat─▒n─▒n id├ómesi i├žin ┼čeref k─▒r─▒c─▒ yollara ba┼čvurabilir. Buna m├ón├« olmak elinizdedir. Affetti─činiz su├žlular─▒ g├Ârevlerine iade edin Sultan─▒m!ÔÇŁ

Sultan, tebess├╝m ederek:

ÔÇťÔÇôO h├ólde iade ediyorum, l├ókin hizmetlerinde kusur ederlerse azarlar─▒m, azlederim!ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôTeÔÇÖdip, sultan─▒n vazifesidir H├╝nk├ór─▒m!ÔÇŁ

***

Ali Cem├ól├« EfendiÔÇÖnin; B├óyezid, Selim ve Kanun├« devirlerinde ┼čeyh├╝lisl├óm olarak verdi─či fetvalar─▒n, Osmanl─▒ tarihinde ├žok ayr─▒ bir yeri ve ├Ânemi bulunmaktad─▒r. Milletleraras─▒ ili┼čkilerle ilgili fetvalar─▒; devletin gelece─čini etkilemi┼č, toplumda ├ž─▒kan problemleri ├ž├Âzerek insanlar─▒ rahatlatm─▒┼čt─▒r.

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde ┼čeyh├╝lisl├óml─▒─č─▒n, sadrazamdan sonra en yetkili makam h├óline getirilmesi onun d├╝zenlemesiyledir. Zembilli ile ortaya ├ž─▒kan bir de─či┼čiklik de ┼čeyh├╝lisl├ómlar─▒n medrese i┼čleriyle me┼čgul olmalar─▒d─▒r. ┼×eyh├╝lisl├óml─▒─ča tayininden sonra; II. B├óyezid Medresesi m├╝derrisli─čini ├╝zerine almas─▒, ┼čeyh├╝lisl├ómlar─▒n medrese ve talebelerinin imtihanlar─▒yla me┼čgul olmalar─▒n─▒n ilk ├Ârne─čini te┼čkil etmi┼čtir.

Zembilli Ali Efendi; vefat─▒na kadar (1526) 23 y─▒l ┼čeyh├╝lisl├óml─▒k makam─▒nda bulunmu┼č, ├╝├ž padi┼čah d├Âneminde; bulundu─ču g├Ârevi s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r.