E─×─░T─░M, AKILLICA ALDANMAK…

M. Ali E┼×MEL─░ seyri@seyri.com seyri@yuzaki.com

Fatih Sultan Mehmed Han, taht─▒nda.

Etraf─▒nda vezirler.

Y─▒ll─▒k b├╝t├že m├╝z├ókere ediliyordu.

├ça─č kapat─▒p ├ža─č a├žan Fatih Han, medreseler i├žin b├╝y├╝k bir mebl├ó─č ay─▒rd─▒. O kadar ki, maliyeden mesÔÇÖul vezirin nefesi t─▒kand─▒. Yutkundu. Bir an konu┼čacak gibi oldu. Fakat sultan─▒n cel├ódetine bak─▒nca sessizli─či tercih etti. Onun bu h├óli, bas├«retli padi┼čah─▒n g├Âz├╝nden ka├žmad─▒. Sordu:

ÔÇĺMaliyeden mesÔÇÖul vezirsiniz. Ni├žin susars─▒n─▒z pa┼ča?

ÔÇĺDevletl├╝m, m├╝stef├«dim.

ÔÇĺAnla┼č─▒lan, medreselere ayr─▒lan rakam, y├╝ksek g├Âr├╝nd├╝.

Bu ifade ├╝zerine vezir, cesaretini toplad─▒ ve endi┼česini aktard─▒:

ÔÇĺDevlet ve halk─▒n say─▒s─▒z ihtiyac─▒ vard─▒r h├╝nk├ór─▒m. Onlara nazaran medreseler i├žin ay─▒rd─▒─č─▒n─▒z mebl├ó─č, olduk├ža fazla.

Sultan Fatih tebess├╝m etti:

ÔÇĺNi├žin pa┼ča?

ÔÇĺ Sultan─▒m, y├╝z ki┼čilik bir medreseye neredeyse ─░stanbul fethi kadar b├╝t├že gereksiz!

ÔÇĺ S├Âyle pa┼ča! Bu y├╝z ki┼činin ka├ž─▒ tam yeti┼čir?

ÔÇĺ Ancak birka├ž ki┼či sultan─▒m!

ÔÇĺ┼×unu bilesin ki pa┼ča; e─čitim b├╝t├žemiz, y├╝z ki┼či de─čil, sadece o birka├ž ki┼či i├žindir. ─░limde fire ├žoklu─čuna bakma, zira yeti┼čen bir ki┼či, milyonla ah├ól├«yi ir┼č├óda k├óf├«. Hem bilesin ki, ├ólimler peygamberlerin v├órisleridir.

E─čitim b├╝lb├╝l├╝ co┼čtu.

Kanat a├žt─▒. As─▒rlar─▒ a┼čarak bug├╝nlere geldi. Sayfa sayfa ┼čak─▒d─▒:

E─čitimde bu bas├«ret, ├óbideler in┼ča eden bir maharet.

Gencecik ya┼čta, as─▒rlar─▒ dize getiren bir tecr├╝be.

E─čitim genellemelerinin hangi cihetten yap─▒laca─č─▒n─▒ g├Âsteren k─▒lavuz bir v├ók─▒a.

├ço─ču kimse, bu genellemeyi olumsuz y├Ân├╝yle ele al─▒r, t─▒kan─▒k yorumlar ortaya koyar. Me┼čhur ve kudretli bir fikir adam─▒n─▒n m├╗ten├ó bir eserinde ┼ču h├╝kme rastlam─▒┼čt─▒m:

ÔÇťDilencilik yapan bir imam─▒ g├Âr├╝nce anlad─▒m ki; T├╝rkiyeÔÇÖdeki ayd─▒nlanma, imamlar─▒n yapaca─č─▒ bir i┼č de─čildir.ÔÇŁ

Kim bilir m├╝ellif, belki de kondurmak istemedi─či i├žin b├Âyle a┼č─▒r─▒ bir tepki veriyordu. Ancak ┼čahit oldu─ču bir ├Ârne─či yanl─▒┼č a├ž─▒yla genelleme hatas─▒na d├╝┼čm├╝┼čt├╝. ├ť├ž-be┼č parac─▒ imam da belki onun fikrine destek olmu┼čtu.

Tabi├« ki do─čru de─čil.

├ç├╝nk├╝ yanl─▒┼č genellemenin neticesi, sadece tutars─▒z ve ├╝mitsiz.

FatihÔÇÖin bak─▒┼č a├ž─▒s─▒na g├Âre tamamen tasnif d─▒┼č─▒. ├ç├╝nk├╝ yap─▒lan genelleme, genele bak─▒lmadan ve b├╝t├╝n de tam g├Âr├╝lmeden olu┼čturulmu┼č. Oysa genelin merkezinde; her vakit, i├ž ├žama┼č─▒r─▒n─▒ bile de─či┼čtirerek bamba┼čka bir ihtimam ile mihraba ge├žen hocaefendiler de var. Fark edilse, elbette h├╝k├╝m de─či┼čirdi.

B├Âylesi ┼čuurcu, fakat t─▒kan─▒k hatalar;

├ľzel bir do─črudan yola ├ž─▒karak yap─▒lan genel bir yanl─▒┼č. ─░sabet y├Ân├╝, s─▒f─▒ra yak─▒n. Ya─čmurdan ka├ž─▒r─▒rken doluya yakalatan bir ad─▒m. H├ólbuki ├Âzel bir nokta, genel de─čerlendirmeye t├ób├« tutulmaz. ├ç├╝nk├╝ var─▒lan netice, hakikate ters olur. Ayn─▒ ┼čekilde genel olan da ├Âzelmi┼č gibi bir de─čerlendirmeye t├ób├« tutulmaz. Hakk─▒nca muamele, en do─črusu. ├çapraz orant─▒y─▒ ihmal etmemek ┼čart─▒yla elbette. T─▒pk─▒ Fatih Sultan Mehmed HanÔÇÖ─▒n yapt─▒─č─▒ gibi.

ÔÇťE─čitim aldanmakt─▒r.ÔÇŁ metodu ekseninde.

Bu metot, bildi─čimiz mant─▒kla d├╝z bir aldanmak de─čil.

Aptal enayili─či hi├ž de─čil.

Sadece ak─▒ll─▒ aldanmas─▒.

Daha do─črusu ┬źak─▒ll─▒ca┬╗ aldanmak. Kudretli ve tecr├╝beli bir ┼čuur ile aldanmak. E─čer ┬źak─▒ls─▒zca┬╗ olursa, k├Ât├╝ bir gaflet olur.

Ak─▒ll─▒ca aldanmak ne demek?

Aldanman─▒n ak─▒ll─▒cas─▒ nas─▒l olur?

Maksad─▒ ger├žekle┼čtirecek bir aldanma bu. Asl─▒nda d─▒┼čtan aldanma g├Âr├╝nen, fakat ├Âz├╝ itibar─▒yla s─▒rf kazan├žtan ibaret olan bir hamle. Zaten e─čitimdeki maksat ger├žekle┼čiyorsa, aldan─▒┼člar─▒n hi├žbiri yersiz de─čil. Fakat ger├žekle┼čmiyorsa, aldanmamalar─▒n hi├žbiri yerinde de─čil.

Mesele;

Bilerek aldanmak. Kontrol├╝ elden b─▒rakmadan, ilmi ve iradeyi terk etmeden, bas├«reti unutmadan, tecr├╝beyi ihmale u─čratmadan aldanmak. B├Âyle bir aldan─▒┼č, cidd├« bir ilgi ├«cab─▒d─▒r. Kalb├«dir. Hasb├«dir.

Ama bu, istismarc─▒lar─▒n malzemesi olacak bir ak─▒ls─▒zl─▒─ča d├Ân├╝┼čmemelidir.

Çünkü;

Ak─▒ls─▒zl─▒k, kastetti─čimiz m├ón├óda bir aldanmak de─čildir. O icraat ahmakl─▒─č─▒d─▒r. Hani, birisi i┼č yapt─▒rma vaadi ile seni ├žal─▒┼čt─▒r─▒p dursa, ne kazan─▒rs─▒n? Hi├ž! Bu aldan─▒┼č─▒n k├ór─▒ ne olur? Yine hi├ž!

Gafletle aldanmak da b├Âyledir.

Sadece hi├žtir ve hatt├ó ├žo─ču kere b├╝y├╝k zarard─▒r.

Hele ┼čeytana aldanmak, her y├Ân├╝yle h├╝srandan ibarettir. Nefse aldanmak da kez├ó. D├╝nyaya aldanmak da kez├ó. D├╝┼čmana aldanmak da kez├ó.

├ľzetle;

E─čitimde ak─▒ll─▒ca aldan─▒┼č b├╝y├╝k maharet, gafletle aldan─▒┼č ise b├╝y├╝k rezalet. ─░kisini birbirinden net ├žizgilerle ay─▒rmak gerek. Zira ├žizgiler net olsa da, e─čer ayr─▒┼čt─▒r─▒lmam─▒┼čsa, sonunda karmakar─▒┼č─▒k bir yumak h├óline d├Ânebiliyor.

Sebebi belli:

Her t├╝rl├╝ tecr├╝beye ve prensibe ra─čmen insan, ummad─▒─č─▒ bir kimsenin aldatmas─▒ kar┼č─▒s─▒nda bazen ┼ča┼č─▒rabiliyor. K─▒sa s├╝rse bile, ┼ča┼čk─▒nl─▒k h├óli; aldan─▒┼č ├žizgisini aldanmama ├žizgisine d├Ân├╝┼čt├╝rebiliyor. ├ç├╝nk├╝ ummad─▒k da─ča kar ya─čm─▒┼č, ya da ummad─▒k ta┼č, ba┼č yarm─▒┼čt─▒r.

O an ak─▒ll─▒ca bile olsa aldanmak, insana ├žok ac─▒ gelir. A─č─▒r bir ─▒st─▒rap olu┼čturur. Buna, kolay kolay herkes dayanamaz. ├çapl─▒ y├╝rekler dah├« feryat eder. ├ľfkelenir. ─░├žten i├že y─▒pran─▒r.

E─čitimde aldanmak, b├Âylesi anlarda makbul de─čilmi┼č g├Âr├╝n├╝r. ─░┼č, tak─▒nt─▒ya kadar gider. Tak─▒nt─▒ k├Âkle┼čirse, eyvah! O zaman neredeyse ├ž├Âz├╝ms├╝z bir girdap, insan─▒ esir ve tahrip eder.

Çare?

Yine aldanmaya rızâ.

Ak─▒ll─▒ca.

Huzur ile kabul h├óli. ─░hmal de─čil, ikmal edici / tamamlay─▒c─▒ bir kabul ile.

├ç├╝nk├╝ r├óz─▒ olmayan ikmal edemez, sadece ihmal eder. ├ç├╝nk├╝ daima yapt─▒klar─▒n─▒n faydas─▒z oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝r. B├Âylece ihmali de, aldanmaya tepki olarak artar da artar ve neticede ├╝stesinden gelemeyece─či da─č gibi veballerin alt─▒nda kal─▒r. O ihmalk├ór; aldanmayaca─č─▒m diye ├Âyle ┼čeyleri g├Âzden ka├ž─▒rm─▒┼čt─▒r ki, ├Ân├╝ne hazineler y─▒─č─▒lsa g├Âremez.

Dolay─▒s─▒yla;

Ak─▒ll─▒ca aldan─▒┼č; ihmalk├ór ├Â─čreticilerin i┼či de─čil, ilgisi ve bilgisi y├╝ksek, olgun e─čitimcilerin faz├«letidir.

Ak─▒ll─▒ca aldan─▒┼č; tembellerin i┼či de─čil, fed├ók├ór ve ├Âzverili gayret erbab─▒n─▒n hasletidir.

Ak─▒ll─▒ca aldan─▒┼č; sab─▒rs─▒z ve sebats─▒zlar─▒n k├ór─▒ de─čil, sab─▒rl─▒ ve azimli iradelerin kazanc─▒d─▒r.

Ak─▒ll─▒ca aldan─▒┼č; ├žaps─▒z ve dengesizlerin harc─▒ de─čil, engin ve terazi gibi ki┼čiliklerin ├Âzelli─čidir.

Ak─▒ll─▒ca aldan─▒┼č; ak─▒l ┼či┼čirmekle u─čra┼čan g├Âsteri┼č├ži tiplerin prensibi de─čil, g├Ân├╝l pi┼čirmekle u─čra┼čan samim├« y├╝reklerin d├╝st├╗rudur.

Ak─▒ll─▒ca aldan─▒┼č; z├óhir├« bilgi├žlerin ilmi de─čil, m├óneviyat sultanlar─▒n─▒n irfan─▒d─▒r.

─░┼čte;

Aldanmaman─▒n en temel ┼čifresi!

─░ki d├╝nya g├Âz├╝yle bakmal─▒:

Aldanan kim, aldanmayan kim?

Toprak ├╝st├╝nde yald─▒z yald─▒z aldanmam─▒┼č g├Âr├╝n├╝p de toprak alt─▒nda c─▒zb─▒z c─▒zb─▒z bir aldanm─▒┼č─▒n figan─▒n─▒ ya┼čayan kimse, ne ifade eder? Ya da tam tersi olanlar, ne anlat─▒r?

Hâsılı;

Ak─▒ll─▒ca aldanan ├╝retir, se├žkin meyveler elde eder.

Ak─▒ll─▒ca aldanmayan ise t├╝ketir ve t├╝kenir, sadece di─čerlerinin ibreti olur.

T─▒pk─▒ bir a─ča├žta ya┼čananlar gibi.

Dikkat edin:

A─ča├žtan d├Âk├╝lenler, sa─člam yeti┼čenlerin g├╝bresi.

Mal├╗m:

Her dal g├Âvdede, her yaprak dalda dursa iyi, ama bu m├╝mk├╝n de─čil. R├╝zg├ór var, f─▒rt─▒na var, balta var. Bunlar kar┼č─▒s─▒nda ill├ó d├Âk├╝lmeler ya┼čanmas─▒ normal. D─▒┼čtan bak─▒nca, d├Âk├╝lenler, kurtuldu─čunu, h├╝rriyete kavu┼čtu─čunu zanneder. Ancak d├╝┼čmekle, sadece g├╝bre olmu┼člard─▒r. En az─▒ndan d├╝┼čmeyenlere ibret g├╝bresi.

E─čitim a─čac─▒nda ya┼čananlar da bundan farks─▒z.

Ak─▒ll─▒ bah├ž─▒van;

A─čaca; havan─▒n da, suyun da, g├╝brenin de l├óz─▒m oldu─čunu bilir.

Ak─▒ll─▒ bah├ž─▒van;

─░nsana can olan; sa─člam, ┼čif├ól─▒ ve se├žkin meyveler yeti┼čtirir.