MUTLULU─×U MADD─░YATTA ARAMAK

H. K├╝bra ERG─░N hkubraergin@hotmail.com

Ge├žti─čimiz ay, millet olarak SomaliÔÇÖdeki korkun├ž a├žl─▒k ve yokluk fel├óketine merhem olmaya ko┼čtuk. Bu arada da durup d├╝┼č├╝nmeden edemedik, d├╝nya bu h├óle nas─▒l geldi?

D├╝nyada bir milyar insan obeziteden, bir milyar insan da a├žl─▒ktan ├Âl├╝yor. Zengin ├╝lkelerde ├ž├Âpe at─▒lan g─▒da maddeleriyle fakir ├╝lkelerin halk─▒ iki kez doyabilir. Fakat h├ól├ó yoksul k─▒tan─▒n kaynaklar─▒ zengin k─▒taya ta┼č─▒n─▒yor. Peki, bu b├Âyle daha ne kadar devam edecek?

Tarih felsefecileri; bug├╝n d├╝nyada h├ókim olan hayat tarz─▒ ve felsefesine, ┬źtarihin sonu┬╗ yani bir ba┼čka deyi┼čle kapitalizm ve liberalizmin nih├ó├« zaferi diyorlar. ─░ddialar─▒na g├Âre art─▒k ideolojilerin sonu gelmi┼čtir; art─▒k g├╝n├╝m├╝z insan─▒, bundan farkl─▒ bir d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝ isteyemez…

G├Âr├╝n├╝┼če bakt─▒─č─▒n─▒z zaman, hak vermek zorunda kal─▒yorsunuz. ├ç├╝nk├╝ zam├óne insan─▒n─▒ g├╝d├╝p, terbiye eden h├ókim e─čitim m├╝esseseleri ve medya; tamamen bu d├╝nya nizam─▒na bel ba─člam─▒┼č bulunuyor. G├╝n├╝m├╝z d├╝nyas─▒nda herhangi bir ├žocuk, yeti┼čkinlik ├ža─č─▒na ula┼čana kadar say─▒s─▒z rekl├óma muhatap oluyor. Televizyon ve sinemada; gen├žlere sadece rekl├ómlarda de─čil, rekl├óm ku┼čaklar─▒n─▒n aras─▒n─▒ dolduran film ve dizilerde de s├╝rekli maddiyat├ž─▒ bir hayat telkin ediliyor.

Bir iktisat├ž─▒; insan─▒n, rasyonel d├╝┼č├╝nen ve ekonomik faydas─▒n─▒ hesaplayan bir varl─▒k (homo economicus) oldu─čunu ileri s├╝rm├╝┼č. Rekl├óm felsefesi de g├╝ya bu teoriden me┼čr├╗iyet al─▒yor. Yani rekl├óm─▒n bir enformasyon / bilgi payla┼č─▒m─▒ oldu─ču, ak─▒lc─▒ bir varl─▒k olan t├╝keticiye se├žim yapmak i├žin se├ženek sa─člad─▒─č─▒ savunuluyor. Acaba ne kadar do─čru?

H├ólbuki insan hi├ž de akl├« davranan bir varl─▒k de─čil; ├Âyle hareket etmiyor. ─░nsanlar─▒n ├žo─ču e┼čyaya t─▒pk─▒ ├žocuklar gibi bak─▒yor. ├çocuklar─▒n oyun esnas─▒nda nesnelere sembolik de─čerler y├╝klemesine benzer ┼čekilde hayal├« de─čerler veriyor.

Nas─▒l ki ├žocuklar oyun s─▒ras─▒nda; sahip oldu─ču bir nesne sayesinde; mesel├ó kula─č─▒na takt─▒─č─▒ oyuncak stetoskopla doktor oluverir veya sil├óh ile polis oluverir; bunun gibi yeti┼čkinler de sahip olduklar─▒ bir nesne sayesinde ├Ânemli insan olduklar─▒n─▒ zannediyorlar.

Gen├žlerin ├žo─ču, toplum i├žinde faydal─▒ bir insan olarak, kendini ger├žekten yeti┼čtirerek hakik├« bir itibar kazanma yolunu de─čil; sahip olunan nesnelerle ├Ânemli insan gibi g├Âr├╝nme yolunu tercih ediyor. K├Â┼če ba┼člar─▒nda ├óv├óre ├óv├óre dikilerek ├Âm├╝r ├ž├╝r├╝ten gen├ž k─▒z ve erkekler; giyim ku┼čamla, tak─▒larla, sahip olduklar─▒ e┼čyalarla kendilerine hayal├« bir de─čer ar─▒yorlar. ├ç├╝nk├╝ bu gen├žler, kendilerine ├Ârnek olarak g├Âsterilen modellerden bunu g├Âr├╝p ├Â─čreniyorlar. Mesel├ó hi├žbir film kahraman─▒n─▒n ib├ódet veya du├ó etti─čini g├Ârm├╝yorsunuz, ├žo─čunun hayat─▒n─▒ nas─▒l kazand─▒─č─▒n─▒ dah├« anlayam─▒yorsunuz; ama gayet kendinden emin bir edayla, ustal─▒kla otomobil, bilgisayar, cep telefonu ve kredi kart─▒ kulland─▒─č─▒n─▒ seyrediyorsunuz. Bunlar; kibirli bir tav─▒rla ├╝zerlerinde ta┼č─▒d─▒klar─▒ giyecekleri, bindikleri otomobilleri, ya┼čad─▒klar─▒ hayat tarz─▒n─▒, hatt├ó huy ve ahl├óklar─▒n─▒ ├žocuklara, gen├žlere benimsetiyorlar.

Bu kahramanlar─▒n ├žo─čunun tasarruflu davranmak, para biriktirmek gibi bir kayg─▒lar─▒ olmuyor. Bu sebepten de al─▒┼čveri┼čte herhangi bir ┼čeyin fiyat─▒n─▒ sormuyor, pazarl─▒k etmiyor. B├Âylece -fiyat─▒ ne olursa olsun- istedi─čin bir ┼čeyi almal─▒s─▒n, fikri telkin ediliyor. Dizilere dikkat ederseniz g├Âr├╝yorsunuz ki, aile fertleri ├ódeta mutfakta ya┼č─▒yor. ├çocuklar da yeti┼čkinler de s─▒k s─▒k dolaplardan yiyecek i├žecek ├ž─▒kar─▒p tek ba┼člar─▒na t├╝ketiyorlar. Yine aile fertlerinin s─▒k s─▒k al─▒┼čveri┼čten elleri kollar─▒ dolu olarak d├Ând├╝kleri g├Âr├╝l├╝yor. Ho┼č├ža zaman ge├žirme anlay─▒┼č─▒ olarak benimsedikleri model:

Al─▒┼čveri┼č merkezlerinde yiyip i├žmek, g├Âsteri izlemek ve yeni ├ž─▒kan ne varsa almak.

B├Âylece fark─▒nda olal─▒m veya olmayal─▒m zihinlerimize birtak─▒m ├Âl├ž├╝ler yerle┼čmi┼č oluyor. Art─▒k modern bir insan olman─▒n ├Âl├ž├╝s├╝ bellidir:

ÔÇťMutlulu─ču t├╝ketimde aramak.ÔÇŁ

Asl─▒nda bu durum b├╝y├╝k sermaye sahiplerinin i┼čine geliyor. ├ç├╝nk├╝ insanlar yar─▒┼č atlar─▒ gibi hep daha fazla ├žal─▒┼čmaya, daha fazla kazanmaya ve sonunda da daha fazla t├╝ketmeye ko┼čtuk├ža ekonomik faaliyetler h─▒zlan─▒yor. B├Âylece ekonomi h─▒zla b├╝y├╝yor, ├╝retim-t├╝ketim ├žo─čal─▒p, ├že┼čitleniyor. Bu durum devletin bol vergi toplamas─▒n─▒ sa─člay─▒nca devletler de ekonominin b├╝y├╝mesini istiyor. B├Âylece g├╝n├╝m├╝zde ┬źinsan┬╗ denen varl─▒k sadece ekonomik fonksiyona indirgenmi┼č bulunuyor.

Art─▒k insan; All├óhÔÇÖ─▒n yaratt─▒─č─▒ bir varl─▒k ve OÔÇÖna kar┼č─▒ mesÔÇÖul bir kul olmaktan ├Ânce; emek├ži, t├╝ketici, yat─▒r─▒mc─▒, vergi m├╝kellefi… h├óline geliyor. Fertler de ┼čik├óyet├ži de─čil bu durumdan. Bolluk i├žinde ya┼čayan, ┼č─▒k giyinen, ileri teknolojiyle ├╝retilmi┼č cihazlar kullanan ve i┼člerini ├žok kolay bir ┼čekilde h├ólleden… b├Âylece kibirlenmek i├žin yeterli imk├óna sahip olan varl─▒klara d├Ân├╝┼č├╝yorlar art─▒k onlar:

Modern insan denilen bir nevi ┬ź├╝st-insan!┬╗

Modern insan. Sanki yeni bir canl─▒ t├╝r├╝… Fakat di─čer canl─▒lar─▒ yok eden bir t├╝r… S├╝rekli tabiat─▒ i┼čgal eden, ba┼čka canl─▒lar─▒n ya┼čama hakk─▒na el koyan veya ancak kendisine hizmet etme kar┼č─▒l─▒─č─▒nda ya┼čatan, besleyen bir t├╝r… Sadece bitki ve hayvanlar─▒ de─čil, geri kalm─▒┼č sayd─▒klar─▒ insan toplumlar─▒n─▒ da ya s├Âm├╝rmeye, ya k├Âlele┼čtirmeye veya vatanlar─▒n─▒ i┼čgal edip soyk─▒r─▒ma maruz b─▒rakmaya haklar─▒ oldu─čunu zanneden bir t├╝r.

B├╝t├╝n bu yapt─▒klar─▒yla ├ževrelerine mutsuzluk yayan bu t├╝r, mutlu da de─čil ├╝stelik. ├ľyle ki art─▒k mutlu olmay─▒ yeniden ├Â─črenebilmek i├žin okullarda mutluluk dersi okutmaya ihtiya├ž duyuyorlar. Neden?

Bug├╝n AmerikaÔÇÖda ortalama bir markette 40 bin ├že┼čit ├╝r├╝n sat─▒l─▒yormu┼č. Bu ├╝r├╝nlerin rekl├óm─▒nda do─črudan veya dolayl─▒ olarak hep ┼ču telkin ediliyor:

ÔÇťBunu t├╝ketirsen mutlu olursun.ÔÇŁ Ve insanlar da t├╝ketiyor. Ama mutlu oluyorlar m─▒?

Neden mutsuz bu insanlar? Haydi siyas├«-ekonomik y├Ânden s├Âm├╝r├╝len ├╝lkelerin halk─▒ mutsuz olmakta hakl─▒d─▒r. Kendi topraklar─▒nda ihtiya├ž duyduklar─▒ maddeleri ├╝retip h├╝r bir ┼čekilde ya┼čamaktan mahrum edilmi┼člerdir. Avrupal─▒lar en verimli topraklar─▒n─▒ i┼čgal etmi┼č; ├žay, kahve, kakao, ┼čarapl─▒k ├╝z├╝m, muz, ananas… yeti┼čtiriyor, onlar ise kurak b├Âlgelerde i┼čbirlik├ži h├╝k├╗metlerin bask─▒s─▒ alt─▒nda zul├╝m g├Âr├╝yorlar. Onlar─▒n mutsuz olmalar─▒ anla┼č─▒l─▒r bir durum. Ama efendiler niye mutsuz?

Modern insan da mutsuz, ├ž├╝nk├╝ art─▒k topluma seslenme ve onlar─▒ y├Ânlendirme g├╝c├╝n├╝ d├«n├« otoritenin elinden alan ekonomik otorite; do─črudan ya da dolayl─▒ rekl├ómlar─▒yla s├╝rekli; ÔÇťMutlu de─čilsin, mutlu olmak i├žin daha fazlas─▒n─▒ istemelisin!ÔÇŁ diye ba─č─▒r─▒yor.

Yak─▒n zamana kadar mutsuzluk bir mesele olarak g├Âr├╝lm├╝yordu. ├ç├╝nk├╝ bu mutsuzluk; ilerlemenin motoru olarak g├Âr├╝len, istenen ve pl├ónlanan bir mutsuzluktu. Ekonomiye canl─▒l─▒k ve yeni i┼č kollar─▒ kazand─▒ran bir ruh h├óliydi…

Bug├╝n:

ÔÇťKendinizi ┼č─▒martarak mutlu olun!ÔÇŁ felsefesi, say─▒s─▒z sekt├Âr├╝ besliyor. Hatt├ó hemen b├╝t├╝n sekt├Ârlerin k├órl─▒l─▒─č─▒n─▒n en b├╝y├╝k dayana─č─▒ bu s├Âz├╝n├╝ etti─čimiz genel mutsuzluk h├óli…

ÔÇťBak─▒m yapt─▒r─▒n, masaj yapt─▒r─▒n, tatil yap─▒n, l├╝ks t├╝ketimle kendinizi ┼č─▒mart─▒n, b├Âylece mutlu olun.ÔÇŁ

ÔÇťBunu yiyin, ┼čunu i├žin, onu giyinin, ┼čunlar─▒ seyredin, mutlu olun!ÔÇŁ

ÔÇť┼×u m├╝zi─či dinleyin, ┼ču filmi seyredin, e─členin mutlu olun!ÔÇŁ

G├╝n├╝m├╝zde bir├žok sekt├Âr├╝ ┬źmutsuzluk hissi┬╗ ayakta tutuyor:

Mesel├ó tatil ve e─člence sekt├Âr├╝! Eski zamanlarda tatil yapmak bir ihtiya├ž olarak g├Âr├╝lmezken ┼čimdi g├Âr├╝l├╝yor. Hatt├ó doktorlar, re├žetelerine ┬źtatil┬╗ yaz─▒yorlar…

Sonra; bas─▒n-yay─▒n, televizyon, internet ve t├╝m├╝yle medya sekt├Âr├╝, mutsuzlu─čun hem zehrini hem panzehirini bir arada sunuyor. ─░nsan─▒n his ve arzular─▒, akl─▒na hayaline gelmeyen zevk u safa manzaralar─▒yla uyar─▒l─▒yor.

ÔÇťSosyete ne yiyor, ne i├žiyor, nas─▒l ya┼č─▒yor?ÔÇŁ Son moda k─▒yafetler, son teknoloji ├╝r├╝nler, en g├Âzde mek├ónlar, s├╝per l├╝ks arabalar, evler, vill├ólar, rezidanslar…

Bitmedi; moda, kozmetik, aksesuar sekt├Âr├╝n├╝ de mutsuzluk hissi ayakta tutar. Rekl├ómlarda kad─▒nlara;

ÔÇťSa├ž─▒n─▒ ┼ču ┼čampuanla y─▒karsan ba┼č d├Ând├╝r├╝c├╝ dolgun sa├žlara sahip olursun.ÔÇŁ denilir. Mutlu olman─▒n yolu erkeklerin ba┼č─▒n─▒ d├Ând├╝rmektir ya!

Hele hele baz─▒ sekt├Ârler tamamen mutsuzluktan kaynakland─▒─č─▒ gibi mutsuzlu─ču derinle┼čtirirler de… Mesel├ó keyif verici maddelerin ├╝retimi, sat─▒┼č─▒, servisi…

Alkoll├╝ i├žecekler, t├╝t├╝n mam├╝lleri ve tabi├«siyle kimyev├«siyle bir s├╝r├╝ uyu┼čturucu maddeyi neden t├╝ketir insanlar? Asl─▒nda keyif verici maddeler bu uyu┼čturucu ve uyar─▒c─▒lardan ibaret de de─čildir. ─░htiya├ž olmad─▒─č─▒ h├ólde t├╝ketilen yiyeceklerin ├žo─čunu keyif verici maddelere d├óhil edebiliriz. Kola, kahve, ├žikolata, hatt├ó bizzat ┼čekerin kendisi psikoaktif maddedir.

G├╝n├╝m├╝zde insanlar enerji ihtiya├žlar─▒ i├žin de─čil, psikolojik durumlar─▒n─▒ iyile┼čtirsin diye tatl─▒ yiyecek ve i├žecekler t├╝ketmekte. Tatl─▒ yedi─činiz zaman gerek dama─č─▒n─▒zdaki tat, gerekse kan ┼čekerinizdeki de─či┼čme bir m├╝ddet i├žin insana haz verir. ─░nsanlar da bu hazz─▒n ba─č─▒ml─▒s─▒ olarak s├╝rekli bu g─▒dalar─▒ t├╝ketmektedirler. Sonra da ┼či┼čmanl─▒kla ve ├že┼čitli hastal─▒klarla bo─ču┼čmaktad─▒rlar.

Hemen b├╝t├╝n t├╝ketim faaliyetlerinde mutsuzlu─ču bast─▒rma gayretinin ├Ânemli bir rol├╝ vard─▒r. Hatt├ó g├╝n├╝m├╝z insan─▒n─▒n, e┼čyaya mant─▒kl─▒ de─čerinin ├žok ├╝st├╝nde bir anlam ve de─čer y├╝klemesinin temelinde hep ayn─▒ mesele vard─▒r:

M├ón├ós─▒z ve gayesiz bir hayat─▒ oyunla, e─členceyle ge├žirerek avunmak…

Ba┼čta da s├Âyledi─čimiz gibi, rekl├ómc─▒lar istedikleri kadar ÔÇťak─▒ll─▒ insanlara ┬źbilgi┬╗ verdiklerini ve ┬źse├ženek┬╗ sunduklar─▒n─▒ÔÇŁ ileri s├╝rerek kendilerini savunadursunlar, asl─▒nda insanlara bildiklerini de unutturuyorlar. Onlar bilgi vermiyor, t├╝rl├╝ cambazl─▒klarla oyalad─▒klar─▒ insano─čluna, tercih edebilece─či farkl─▒ hayatlar, farkl─▒ nizamlar da olabilece─čini unutturuyorlar.