ALIN TER─░ VE ABDEST…

Mustafa As─▒m K├ť├ç├ťKA┼×CI tali@yuzaki.com

├ťlkemizde ac─▒ bir hakikat var.

Esnaf, ticaret ve ziraat erbab─▒ aras─▒nda dindarl─▒k daha yayg─▒nken, i┼č ve emek d├╝nyas─▒nda bu nisbet azal─▒yor. Elbette genelleme yapmamal─▒, fakat ortada bir v├ók─▒a var.

Bunun ├že┼čitli sebepleri say─▒labilir.

1. Yak─▒n tarih… S─▒n─▒flardan olu┼čan bir cemiyet ge├žmi┼čimiz yok. Sanayile┼čmemizi taklitle s├╝rd├╝r├╝rken, ortaya ├ž─▒kan i┼č├ži s─▒n─▒f─▒m─▒z da bat─▒ tarz─▒nda propagandalara maruz kald─▒.

Yak─▒n tarihimiz i┼č ve emek d├╝nyas─▒n─▒n s├Âm├╝r├╝ld├╝─č├╝ kom├╝nizm ve sosyalizm propagandalar─▒yla ge├žti. Bu ─░ngiliz, Rus ve Siyonist men┼čeli ak─▒mlar ├žok a├ž─▒k bir ┼čekilde d├«ne cephe alm─▒┼čt─▒. Gelenekten gelen devlet anlay─▒┼č─▒ ve m├╝lkiyet hakk─▒ gibi yap─▒lar─▒ himaye etti─či i├žin; d├«ni d├╝┼čman bilen bu cereyanlar, i┼č├ži s─▒n─▒f─▒n─▒ d├«ne so─čuk bakmaya sevk etti.

Ayn─▒ gerek├želer, k├╝├ž├╝k farkl─▒l─▒klarla; ├╝lkemizin bat─▒ b├Âlgelerinin tar─▒m sekt├Ârleri ve t├╝m yurtta tahsillerini, ezan─▒n bile asl─▒n─▒n yasak oldu─ču devirde tamamlam─▒┼č memur, b├╝rokrat ve i┼č adam─▒ s─▒n─▒flar─▒ i├žin de ge├žerlidir.

2. Belirtti─čimiz gibi, ge├žmi┼čte i┼č├ži s─▒n─▒f─▒n─▒n var oldu─ču bir sanayi toplumu de─čildik. Ancak as─▒rlar ├Âncesinde esnaf ve zanaatk├órlar─▒m─▒z vard─▒ ve onlar─▒n ├žok g├╝├žl├╝ gelenekleri de mevcuttu. Ah├«lik ve sonras─▒nda lonca te┼čkil├ót─▒, i┼č ahl├ók─▒n─▒, i┼č├ži ve i┼čveren m├╝nasebetlerini, hak ve hukukunu, dahas─▒ ├ód├ób─▒n─▒ d├╝zenliyor ve tasavvuftan gelen m├ónev├« bir otoriteyle d├╝zg├╝n bir ├žizgide muhafaza ediyordu.

S├ómiha AYVERD─░, o g├╝nleri ┼č├Âyle anlat─▒yor:

ÔÇť…M├╝sl├╝man T├╝rk ├«m├ón─▒n─▒n bir zaferi demek olan Ah├«lik, AnadoluÔÇÖda iktis├ód├« ve i├žtim├ó├« hayatla el ve i┼č birli─či h├ólinde ├žal─▒┼čan ve hukuk├« m├╝nasebetleri d├╝zenleyen hatt├ó s─▒ras─▒nda siyas├« bir otorite kuvvetini h├óiz olan bir te┼čkil├ótt─▒.

├ľyle ki Ah├«lik her ┼čeyden evvel kuvvetini tasavvuftan ald─▒─č─▒ i├žin, dayand─▒─č─▒ sa─člam prensiplerin hesab─▒n─▒ m├╝┼čahhas bir merkeze vermek s├╗retiyle kendi kendini kontrol esas─▒na dayanarak b├╝nyenin i├žten-d─▒┼čtan h├ós─▒l edece─či bakterileri temizleyerek ├ž├╝r├╝menin ├Ân├╝ne ge├žerdi.

┼×ehirlere, kasaba, k├Ây ve u├žlara kadar yay─▒lm─▒┼č olan Ah├« te┼čkil├ót─▒n─▒n z├óviyeleri vard─▒. Bu z├óviyelerin kap─▒s─▒ ise ba┼čta devlet b├╝y├╝kleri, ├ólim, ┼čair, ├žift├ži, esnaf, t├╝ccar, zengin, fakir her s─▒n─▒f insana a├ž─▒kt─▒. Fakat Ah├«lik bilhassa esnaf ve t├ócirler i├žin bir ahl├ók, emek ve meslek sigortas─▒ demekti. Zira her t├╝rl├╝ sanat ve i┼č sahipleri bu oca─č─▒n kef├óleti, him├óyesi ve terbiyesi alt─▒nda anÔÇÖanele┼čmi┼č ahl├ók prensiplerinin g├Âlgesinde huzurlu, istikrarl─▒, verimli hayatlar─▒n─▒ ya┼čarlard─▒.

Bu te┼čkil├ót, patron-i┼č├ži m├╝nasebetlerini ├ódeta il├óh├« ve kuts├« bir muamele h├óline getirmi┼č olarak her iki taraf─▒ birbirinin menfaatine bek├žilik ettirirdi. Sermaye nas─▒l h├╝rmete l├óy─▒k bir kuvvet ise, emek de kez├ó sayg─▒de─čer bir ba┼čka kuvvetti. Bu y├╝zden de i┼č verenle i┼č alan aras─▒nda asla bir z─▒ddiyet ve d├╝┼čmanl─▒k olmaz, belki kar┼č─▒l─▒kl─▒ anla┼čma, sevgi ve kerem esas─▒na dayanan bir beraberlik h├╝k├╝m s├╝rerdi.ÔÇŁ (T├╝rk Tarihinde Osmanl─▒ As─▒rlar─▒, s. 62)

Ayverdi, bu m├╝esseselerin ├ók─▒betini ise ┼č├Âyle dile getiriyor:

ÔÇťTarih├« tek├óm├╝l ve inhit├ót─▒n─▒ ad─▒m ad─▒m bilmedi─čimiz Ah├«li─čin sanay├« ve ticaret hayat─▒m─▒za y├ódig├ór b─▒rakt─▒─č─▒ ocaklar─▒n anÔÇÖane ve terbiyesi; tesirini bir hayli kaybetmi┼č olmas─▒na ra─čmen, Tanz├«mat sonras─▒na kadar lonca ad─▒ alt─▒nda gene de tarih├« seyrine devam etmi┼čtir. Fakat maalesef kapit├╝l├ósyonlar─▒n iktis├ód├« ve ticar├« hayat─▒m─▒za a├žm─▒┼č bulundu─ču yaralar devam ede dururken; ─░ngiliz h├óriciyesinin, PalmerstonÔÇÖun gayreti ile T├╝rklerÔÇÖe imzalatt─▒─č─▒ 1838 Ticaret Mu├óhedesi ─░ngiltere i├žin alabildi─čine m├╝saadeli ticaret imk├ónlar─▒ a├žarken; ayn─▒ zamanda loncalar─▒n zay─▒flamas─▒na da sebep olarak iktis├ód├« hayat─▒m─▒z─▒, bu son derece sa─člam te┼čkil├ót─▒n kolu kanad─▒ alt─▒ndan ├ž─▒kar─▒yordu. ─░mal├ótta kalitenin d├╝┼čmesi ve ticaret ahl├ók─▒n─▒n kapal─▒ s─▒n─▒f disiplin, terbiye ve karakterini kaybederek bozulmas─▒, u─čran─▒lan zararlar─▒n ba┼č─▒nda say─▒labilir.ÔÇŁ (T├╝rk Tarihinde Osmanl─▒ As─▒rlar─▒, s. 62-63)

Tanz├«matÔÇÖtan beri bat─▒l─▒la┼čma yolunda at─▒lan ad─▒mlardan her kesim m├ónev├« yaralar ald─▒. Di─čer kesimler toparlan─▒rken, i┼č kesimi neden geride kald─▒?

3. Din sosyolojisinde, inanc─▒n maddiyatla irtibat─▒ da ara┼čt─▒r─▒l─▒r. D├«ni, insan─▒n sosyal evriminin bir par├žas─▒ g├Âren, ateist sosyal bilimciler, insanl─▒─č─▒n tabi├« ├ófetlerden korkarak, s─▒─č─▒nacak bir varl─▒k arad─▒─č─▒ i├žin d├«ni icat etti─čini s├Âyleyecek derecede inan├žs─▒zl─▒klar─▒n─▒ s├Âzde ilm├« ├žal─▒┼čmalar─▒na yans─▒tm─▒┼člard─▒r.

┼×├╝phesiz, M├ób├╗d-i bi-hakk olan Cen├ób-─▒ Hak, her t├╝rl├╝ l├╝tuf ve ihsan─▒ veren, her t├╝rl├╝ ┼čer ve zarardan koruyan yeg├óne yalvar─▒lacak ve s─▒─č─▒n─▒lacak makamd─▒r. Fakat inan├ž, menfaat ve s─▒─č─▒nma duygular─▒ndan ar─▒nd─▒k├ža ve y├╝celdik├že k─▒ymetlenir.

Menfaat veya emniyet hissiyle beslenen ├«manlar, menfaatin k─▒s─▒lmas─▒ veya emniyetin tehdit edilmesiyle sars─▒nt─▒ ge├žirir. Emniyetin d├╝zelmesi ve menfaatin d├╝zenli h├óle gelmesiyle de ┼č─▒marma meydana gelir:

ÔÇť(Kullar─▒m!) Rabbiniz, l├╝tfuna n├óil olman─▒z i├žin denizde gemileri sizin i├žin y├╝zd├╝rendir. Do─črusu O, sizin i├žin ├žok merhametlidir.

Denizde ba┼č─▒n─▒za bir musibet geldi─činde, OÔÇÖndan ba┼čka b├╝t├╝n yalvard─▒klar─▒n─▒z kaybolup gider. (Sadece OÔÇÖna yalvar─▒r, yakar─▒rs─▒n─▒z. Fakat) O; sizi kurtar─▒p karaya ├ž─▒kard─▒─č─▒nda, (yine eski h├ólinize) d├Ânersiniz. ─░nsano─člu ├žok nank├Ârd├╝r.

OÔÇÖnun, sizi kara taraf─▒nda yerin dibine ge├žirmeyece─činden yahut ba┼č─▒n─▒za ta┼č ya─čd─▒rmayaca─č─▒ndan emin misiniz? Sonra kendinize bir koruyucu da bulamazs─▒n─▒z.ÔÇŁ (el-─░sr├ó, 66-68)

Aslolan, as─▒l zarar ve h├╝sran olan cehennemden, daha do─črusu Cen├ób-─▒ HakkÔÇÖ─▒n gazab─▒ndan sel├ómet bulmak i├žin; OÔÇÖnun esas kazan├ž ve s├╝rur yurdu olan cennetini, daha do─črusu r─▒z├ós─▒ ve cem├ólini arzu etmek ve bu yolda istikrarl─▒, devaml─▒ olmakt─▒r. ┼×artlar de─či┼čtik├že inan├ž, amel ve tav─▒rda muv├ózeneyi bozmadan, do─čru ├žizgi ├╝zerinde gitmektir.

HakkÔÇÖa daha yak─▒n olan evliy├ó, daha a─č─▒r bel├ólarla imtihan edilir. ├é┼č─▒k-─▒ s├ód─▒k olan hakik├« kul, ne cennet tasas─▒ ne de cehennem kayg─▒s─▒yla ├«man eder. M├╝k├ófat verece─či yahut azaptan koruyaca─č─▒ i├žin de─čil, hatt├ó emretti─či i├žin de de─čil; O, m├óbud, kendisi de OÔÇÖnun kulu oldu─ču i├žin kulluk eder.

Fakat insan tabiat─▒nda inan├ž ve kulluk ile menfaati celp etme, korkudan emin olma/s─▒─č─▒nma duygular─▒n─▒n yak─▒nl─▒─č─▒ b├╝sb├╝t├╝n ink├ór da edilemez. Nitekim Kurey┼č S├╗resi, bu duyguyu bir sebep g├Âstererek, Kurey┼č kab├«lesini kullu─ča davet eder:

ÔÇťKurey┼čÔÇÖe kolayla┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒, evet, k─▒┼č ve yaz seyahatleri onlara kolayla┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒ i├žin onlar; kendilerini a├žl─▒ktan doyuran ve her ├že┼čit korkudan emin k─▒lan ┼ču evin Rabbine kulluk etsinler.ÔÇŁ (Kurey┼č, 1-4)

Ticaret ve tar─▒m kesimlerinde, r─▒zk─▒n takd├«r-i il├óh├« ile irtibat─▒ ├žok daha net g├Âr├╝l├╝r. Ya─čmuru ya─čd─▒ran─▒n, bir ticar├« f─▒rsat─▒ onca rakip i├žinde o ki┼činin kar┼č─▒s─▒na ├ž─▒karan─▒n y├╝ce Rezzak oldu─čunu idrak etmek ├žok daha kolayd─▒r. Kulluk edersem; r─▒zk─▒m geni┼čler, du├ó etmeye y├╝z├╝m olur, ya─čmur ya─čar, mahsul bol olur, m├╝┼čteri gelir, gibi g├╝n├╝birlik hesaplarla da olsa, metafizik ├ólemle bir irtibat kurulur.

Ancak sabit bir ayl─▒─č─▒, abus bir patron yahut muhasebe eleman─▒ndan, biraz da hay─▒flanarak ve kah─▒rlanarak alan i┼č├ži i├žin; bu, dindarl─▒─ča te┼čvik edici tecr├╝be s├Âz konusu de─čildir.

Hele de hakk─▒n─▒ alamad─▒─č─▒ d├╝┼č├╝ncesindeyken… Hele de hakk─▒n─▒ gasp etti─čini d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝; ad─▒na patron, devlet idarecisi veya esnaf denilen ki┼čilerin ekseriy├ó dindar, muhafazak├ór oldu─čunu g├Âre g├Âre, bu kesimlerin geni┼č bir ┼čekilde d├«ne tevecc├╝h etmeleri nas─▒l beklenir?

Fakat, ilk m├╝sl├╝manlar─▒n ekseriyetini, fakir-fukar├ó ve k├Âleler olu┼čturuyordu. O toplumda, g├Âzlerini fakir m├╝sl├╝manlardan ay─▒rmamas─▒, mahcubiyetten de olsa, y├╝z├╝n├╝ onlardan ├ževirmemesi KurÔÇÖ├ónÔÇÖla ihtar edilen bir peygamber vard─▒. Canlar─▒n─▒ hi├že sayan fakir sah├ób├«ler yan─▒nda, Hazret-i Eb├╗bekir gibi mallar─▒n─▒ fukar├ó ve k├Âlelerin imdad─▒na ko┼čmakta harcayan zenginler vard─▒.

Bug├╝n kanad─▒n biri aks─▒yor mu?

4. ─░lk maddede sayd─▒─č─▒m─▒z sol propaganda malzemesi; roman, hik├óye ve senaryolarda bir kli┼čedir: Hac─▒ bakkal yahut hac─▒ ev sahibi… Kaz─▒k├ž─▒, cimri, merhametsiz, menfaatperest ve dindarl─▒─č─▒ da riy├ók├ór├óne olan bu hac─▒lar, bir taraf─▒yla kirli propagandan─▒n abart─▒l─▒ motifleridir, fakat di─čer taraftan da ikinci maddede sebeplerine temas etti─čimiz k├Âks├╝zl├╝─č├╝n ve neticesindeki yozla┼čman─▒n ac─▒ hakikati…

Yine ilk maddede dile getirdi─čimiz yak─▒n tarihteki kampla┼čma sebebiyle; dindarlar─▒n kom├╝nizm kar┼č─▒s─▒nda yer alarak, kapitalistlermi┼č gibi kalmalar─▒… Geleneksizlikle de birle┼čince, her ┼čey gibi dinlerini de bat─▒ tarz─▒, kapitalist bir anlay─▒┼čla ya┼čamalar─▒, s├╝rd├╝rmeleri…

Ticaret ahl├ók─▒n─▒n bozulmas─▒na S├ómiha AYVERD─░, iki Rum bakkal─▒n aras─▒ndaki H├óf─▒z BakkalÔÇÖ─▒ misal verir. Siyaseten m├╝┼čterilerine ├žok iyi davranan iki Rum bakkal─▒n aras─▒nda, abus ├žehreli, m├╝┼čterisine iltifat etmeyen, ilgisiz, so─čuk, kat─▒ bir adam… Ona ┼č├Âyle ├ž─▒k─▒┼č─▒r:

ÔÇťEy H├óf─▒z Bakkal; ┬źAllah kisbedenleri sever┬╗ had├«sini duymad─▒m, diyemezsin. Sen nas─▒l KurÔÇÖ├ón ezberleyip h├óf─▒z olmu┼čsun? Nice ├óyet var ki hel├ól kazanc─▒ ve ticareti ├Âvmekte bulunuyor:

ÔÇť… Allah; al─▒┼čveri┼či hel├ól, rib├óy─▒ (f├óizi) haram k─▒lm─▒┼čt─▒r…ÔÇŁ (el-Bakara, 275)

ÔÇť├ľl├žekte ve tart─▒da hile yapanlar─▒n vay h├óline!ÔÇŁ (el-Mutaffif├«n, 1)

(…)

Ey H├óf─▒z Bakkal, hi├ž mi ge├žmi┼či d├╝┼č├╝nmedin de karanl─▒k ve k├╝fl├╝ d├╝kk├ón─▒nda surat as─▒p tembel tembel oturmaktas─▒n? E─čer ticaret mesle─čine k─▒saca g├Âz atm─▒┼č olsayd─▒n bile, z├óviyelerinde g├╝lery├╝zleri, tatl─▒ dilleri, h├╝nerleri, m├órifetleri, terbiyeleri ve edepleri ile ├ževrelerini ho┼člayan Ah├« karde┼člerine benzemeye ├žal─▒┼č─▒rd─▒n.

Hadi diyelim ki Ah├«lik tarih sandukas─▒na g├Âm├╝ld├╝, loncalar─▒ da m─▒ ink├ór edeceksin? Ben senden en az yirmi ya┼č k├╝├ž├╝─č├╝m. Senin karanl─▒k ve kuytu d├╝kk├ón─▒n─▒ bildi─čim tarihlerde loncal─▒ esnaflar─▒ da bilmekte idim. D├╝r├╝st, edepli, ├žal─▒┼čkan ve etraf─▒na g├╝zellik, nimet ve bereket sa├žan bu esnaflar─▒ g├Ârmedi─čini s├Âyleyemezsin.ÔÇŁ (K├╝pl├╝ceÔÇÖdeki K├Â┼čk, s. 66-67)

G├╝n├╝m├╝zde yak─▒nd─▒─č─▒m─▒z dindar ve muhafazak├ór olan; fakat ne ├žal─▒┼čan─▒, ne de m├╝┼čterisi nezdinde hayranl─▒k uyand─▒ran bir ┼čahsiyet intib├ó─▒ b─▒rakabilen, bil├ókis, dinden so─čutan, sakala s├Âvd├╝ren insanlar i├žin…

├ťretmek yerine kopyalamay─▒, ├žal─▒┼čmak yerine ├žalmay─▒, i┼č├žisine hakk─▒n─▒n ├╝st├╝nde ikramlarda bulunmak yerine, al─▒n terinden t─▒rt─▒klamay─▒ se├žen insanlar i├žin ┼ču sualleri biz de soral─▒m:

ÔÇťBilmem ki seni, yeniden bu tarih├« ve faz├«letli yoldaki susuzlu─čunu gidermek b├ób─▒nda, ┼čevk ve gayrete kim getirecek?

Hele kirli kazanca iltifat etmenin bir cehennem ate┼či oldu─čunu sana kim anlat─▒p ├Â─čretecek?ÔÇŁ (K├╝pl├╝ceÔÇÖdeki K├Â┼čk, s. 66-67)

Evet, kim?

─░┼č ve emek erbab─▒n─▒n di─čer kesimlere nisbeten d├«n├« heyecan─▒ ya┼čamada geri kalmas─▒n─▒n sebeplerinden sonuncusu:

5. ─░hmalimiz…

Yukar─▒da sayd─▒─č─▒m─▒z maddelerin hepsi kendi paylar─▒nca hakikat…

Emek├ži kesimin m├óneviyat─▒yla oynand─▒─č─▒ do─čru…

Bunda geleneksizlik ve tarihten kopuklu─čun rol oynad─▒─č─▒ bir ger├žek…

D├«nin sosyal ve vicdan├« taraf─▒n─▒ ya┼čamayan ve ya┼čatmayan patronlar─▒n varl─▒─č─▒ da bir hakikat…

Fakat i┼čin bize bakan bir taraf─▒ da var. Biz bu kesime ne kadar el uzatt─▒k?

Doksanl─▒ y─▒llarda ├žift kutuplu d├╝nya y─▒k─▒l─▒rken, ticar├«, iktisad├«, mal├« davran─▒┼člar─▒m─▒zda kapitalizmin galibiyetini mi il├ón ettik?

Mülkiyet hakkı, haktı da, sâil ve mahrumun hakkı ne idi?

Asgarî ücret mi?

Piyasa ├«caplar─▒yla, d├«nimizin ┬źyedi─činden yedirmeyi, giydi─činden giydirmeyi┬╗ emreden hitaplar─▒ aras─▒nda c├Âmertli─čimiz de─čil, hak┼činasl─▒─č─▒m─▒z hangi ├žapta oldu?

Madd├«si b├Âyle, ya m├ónev├« al├ókam─▒z?

K├╝llerinden dirilen d├«n├«, ahl├ók├« m├╝esseselerin, madd├« ihtiya├žlar sebebiyle daha ziyade esnaf ve t├╝ccar ├ževresinde kuruldu─ču bir ger├žek. Kaz gelen yere hizmet bol bol g├Ât├╝r├╝l├╝rken, ├žal─▒┼čan kesime ilgi biraz esirgendi mi?

M├╝esseselerde ihsanlar─▒, at├ólar─▒ g├Âr├╝len zenginlerin, i┼č ve emek sahas─▒ndaki hatalar─▒ g├Âr├╝lmedi, g├Ârmezden mi gelindi?

├ťmmetin, milletin evl├ótlar─▒n─▒, kurslar─▒n─▒, camilerini samimiyetle dert edinen muhafazak├ór ticaret ve sanayi erbab─▒; acaba ├žal─▒┼čanlar─▒n─▒n inan├ž d├╝nyas─▒n─▒ ak─▒llar─▒na getirmekte ihmalk├ór m─▒ davrand─▒?

─░┼č├žilerimizin ferd├« pl├ónda al─▒n terini, i├žtim├ó├« pl├ónda abdestlerini ihmal mi ettik?

Bug├╝n ├╝lkemizin en b├╝y├╝k problemi olan ter├Âr├╝n alt─▒nda dah├« bu madd├«-m├ónev├« ihmalimiz olabilir mi?

Sizi bilemiyorum. Fakat ben cami, kurs, il├óhiyat ve benzeri d├«n├« m├╝esseselerin in┼čaatlar─▒nda ├žal─▒┼čan cumas─▒z belki de boy abdestsiz i┼č├žileri g├Ârmeye devam ettik├že bu sorular─▒n cevaplar─▒nda pek iyimser olamayaca─č─▒m.