II. B├éYEZ─░D D├ľNEM─░ -3- (1481-1512)

Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

OSMANLI DEVLET─░ÔÇÖN─░N DEN─░ZLERDE G├ť├çLENMES─░

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin gerek yak─▒n do─ču ve Do─ču AkdenizÔÇÖdeki y├╝kseli┼či, gerekse denizcilik alan─▒nda b├╝y├╝k geli┼čme g├Âstermesi II. B├óyezid d├Ânemine rast gelmektedir. II. B├óyezid, a├ž─▒k denizlere h├ókim bir deniz g├╝c├╝ne sahip olunmad─▒─č─▒ s├╝rece Venediklilerle ba┼č edilemeyece─čini, dolay─▒s─▒yla devletin gelece─či i├žin Do─ču AkdenizÔÇÖde deniz h├ókimiyetinin kurulmas─▒n─▒n ├žok ├Ânemli oldu─čunu anlam─▒┼čt─▒. Bu ama├žla Osmanl─▒ donanmas─▒n─▒ yeni bir tarzda te┼čkil├ótland─▒rma gere─čini duymu┼č; 1495ÔÇÖte devrin en b├╝y├╝k denizcisi Kemal ReisÔÇÖi devlet hizmetine alarak denizcilik tarihimizde b├╝y├╝k donanma kaptanlar─▒ ├ža─č─▒n─▒ a├žm─▒┼čt─▒r.1

P├«r├« Reis, Kit├ób-─▒ Bahriye adl─▒ eserinde Kemal ReisÔÇÖin donanmaya kat─▒lmas─▒n─▒ ┼ču manzum ifadelerle anlatmaktad─▒r:

Ki bir gün lûtf idüben Bâyezid Han,
Bize g├Ânderdi geldi emr ├╝ ferman

Buyurmu┼č kim Kemal gels├╝n kap├╗ma
Deniz hizmetlerin ets├╝n tap├╗ma

O emrin târihi bu idi ey can
Dokuz y├╝zde gel├╝ben tuttuk evtan2

B├Âylece II. B├óyezid devri, imparatorluk donanmas─▒n─▒n altyap─▒s─▒n─▒n kuruldu─ču d├Ânem oldu. Bir taraftan tersaneler kurulup geli┼čtirilirken, di─čer taraftan hem d├╝zenli devlet donanmas─▒yla hem de gayr-i nizam├« denizciler eliyle denizlerde faaliyet g├Âstermeye devam ediliyordu. Bu d├Âneme ┬źDeniz Gazileri┬╗ de dedi─čimiz g├Ân├╝ll├╝ reisler damgas─▒n─▒ vurmu┼čtur.3

II. B├óyezid ┬źCem Sultan H├ódisesi┬╗nin etkisiyle d─▒┼čta b├╝y├╝me hedeflerini ertelemek zorunda kald─▒. Bu sebeple Fatih d├Âneminin sonlar─▒nda ba┼člat─▒lan ve ba┼čar─▒yla noktalanan ─░talya SeferiÔÇÖne son verdi. Gedik Ahmed Pa┼ča komutas─▒ndaki Osmanl─▒ g├╝├žleri de OtrantoÔÇÖyu terk ederek geri ├žekildi.

Cem Sultan h├ódisesinin kapanmas─▒ndan sonra siyas├« anlamda rahat bir nefes alan II. B├óyezid, VenedikÔÇÖe a─č─▒r bir darbe indirmek i├žin zaten g├╝├žl├╝ donanma haz─▒rl─▒klar─▒n─▒ tamamlam─▒┼čt─▒.

Osmanl─▒ donanmas─▒n─▒n 1499 ve 1500 y─▒llar─▒nda ard─▒ ard─▒na d├╝zenledi─či seferlerle, Mora Yar─▒madas─▒ÔÇÖn─▒n bat─▒s─▒nda yer alan stratejik ├Âneme sahip; ─░nebaht─▒, Modon, Koron, Navarin ve Dra├ž kaleleri ele ge├žirildi. Bu seferler s─▒ras─▒nda Kemal ve Burak reislerin y├Ânetiminde g├╝├žlendirilmi┼č donanma; MoraÔÇÖn─▒n g├╝ney bat─▒s─▒nda yer alan Sapianza Adas─▒ yak─▒nlar─▒nda, 200 par├žadan olu┼čan Venedik donanmas─▒n─▒ imha etmeyi de ba┼čard─▒. Bu ba┼čar─▒ Osmanl─▒lar─▒n a├ž─▒k deniz muharebesinde ger├žekle┼čtirdikleri ilk b├╝y├╝k zaferdi. Kazan─▒lan bu b├╝y├╝k ba┼čar─▒lar─▒n ard─▒ndan Venedik, ─░stanbul anla┼čmas─▒yla bu adalar─▒n ve limanlar─▒n Osmanl─▒ÔÇÖya b─▒rak─▒lmas─▒n─▒ kabul etmek zorunda kald─▒. B├Âylece yak─▒n bir gelecekte AkdenizÔÇÖde parlayacak olan Osmanl─▒ donanmas─▒ ilk zafer meyvelerini bu d├Ânemde toplad─▒.

END├ťL├ťS M├ťSL├ťMANLARINA YETERL─░ YARDIMIN G├ľNDER─░LEMEMES─░

─░├žte birli─čini kaybeden t├╝m topluluklarda oldu─ču gibi, yakla┼č─▒k sekiz y├╝z y─▒ld─▒r ─░spanyaÔÇÖda ya┼čayan ve orada kal─▒c─▒ izler b─▒rakan End├╝l├╝s m├╝sl├╝man toplulu─ču o y─▒llarda kendi aralar─▒ndaki ihtil├óflar─▒n g├╝├ž kaybettirmesiyle iyice zay─▒flam─▒┼č, g├╝neyde G─▒rnata ve civar─▒nda tutunmaya ├žal─▒┼čmaktayd─▒. ├çok uzun zamandan beri m├╝sl├╝manlar─▒ ─░spanyaÔÇÖdan atmaya kararl─▒ Aragon ve Kastilya prenslikleri birle┼čerek Ben├« Ahmer DevletiÔÇÖni abluka alt─▒na alm─▒┼č ve imha etme noktas─▒na gelmi┼čti.

Gerek Meml├╗klulardan ve AfrikaÔÇÖdaki di─čer emirliklerden gerekse Osmanl─▒lardan yeterli deste─či alamayan End├╝l├╝sÔÇÖteki Ben├« Ahmer Devleti, yap─▒lan bir anla┼čmayla ─░spanyollara teslim olmak zorunda kald─▒. B├Âylece ─░ber Yar─▒madas─▒ÔÇÖndaki son ─░sl├óm devleti de sukut etmi┼č oldu. Anla┼čmaya g├Âre m├╝sl├╝manlar─▒n cemaat haklar─▒ tan─▒nacak, m├╝sl├╝manlara fena muamele yap─▒lmayacakt─▒. Ancak ├╝├ž hafta ge├žtikten sonra verdikleri s├Âz├╝n aksine, m├╝sl├╝manlara her t├╝rl├╝ bask─▒, ┼čiddet, ez├ó ve cef├óy─▒ uygulamaya ba┼člad─▒lar.

Bu s├╝re├žte End├╝l├╝s m├╝sl├╝manlar─▒n─▒n ac─▒kl─▒ imdat ├ža─čr─▒lar─▒na II. B├óyezid taraf─▒ndan yeterli kar┼č─▒l─▒k verilememesi daha ├žok Cem h├ódisesine ba─član─▒rsa da, bunun tek ba┼č─▒na a├ž─▒klay─▒c─▒ bir durum olmad─▒─č─▒ ortadad─▒r. Zaten II. B├óyez├«dÔÇÖin ba┼člatt─▒─č─▒ g├╝├žl├╝ donanma projesinin biraz da Osmanl─▒ deniz g├╝c├╝n├╝n yetersizli─čiyle ba─člant─▒s─▒ vard─▒. Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n rakipleri olan Papal─▒k, Venedik ve Ceneviz g├╝├žleri, AkdenizÔÇÖde uzun s├╝reden beri devam eden bariz bir asker├« ├╝st├╝nl├╝─če sahipti. Hele ─░spanya ve PortekizÔÇÖin a├ž─▒k denizlerde okyanuslar─▒ a┼čacak boyutta deniz g├╝c├╝ne sahip olmalar─▒, Osmanl─▒ Devleti a├ž─▒s─▒ndan b├Âlgeye yard─▒m g├Ândermeyi olduk├ža zorla┼čt─▒ran bir durumdu. Buna ra─čmen II. B├óyezid, yard─▒m ├ža─čr─▒lar─▒na b├╝sb├╝t├╝n kay─▒ts─▒z kalmad─▒. 1505 y─▒l─▒nda Kemal Reis kumandas─▒nda ─░spanya sahillerini vurmak i├žin bir Osmanl─▒ deniz filosu g├Ânderildi.4

Bu giri┼čim sonucunda bir k─▒s─▒m m├╝sl├╝manlar ve yahudiler T├╝rkiyeÔÇÖye getirildi. Osmanl─▒ Devleti sonraki y─▒llarda da zaman zaman yard─▒m g├Ândermeye devam etmi┼čse de arzu edilen boyutlara ula┼čamad─▒. Sadece baz─▒ m├╝sl├╝manlar kurtar─▒larak Afrika sahillerine yerle┼čtirildi.

BO─×DAN SEFER─░

II. B├óyezid d├Ânemi genel olarak bat─▒yla ili┼čkilerde durgun bir d├Ânem olarak kabul edilmi┼čtir. Bu d├Ânemde yap─▒lan Bo─čdan Seferi, bat─▒ya kar┼č─▒ giri┼čilen birka├ž harek├óttan biridir. Bu ├Ânemli sefer; Tuna a─čz─▒ndaki Kili liman─▒n─▒n ve Akkerman KalesiÔÇÖnin fethine, Karadeniz ├╝zerinden yap─▒lan ticareti kontrole ve K─▒r─▒mÔÇÖa karadan ba─člant─▒y─▒ sa─člamaya y├Ânelikti. ├ľte yandan LehistanÔÇÖa yap─▒lan sefer ve bu sefer sonucu baz─▒ ├Ânemli kalelerin al─▒nmas─▒, b├Âlgede yeg├óne belirleyici g├╝c├╝n Osmanl─▒ oldu─čunu g├Âsteren olaylard─▒.

DO─×UDA SAFEV├ÄLER─░N ORTAYA ├çIKI┼×I

II. B├óyezid, ya┼čl─▒l─▒─č─▒n─▒n da etkisiyle iktidar─▒n─▒n son y─▒llar─▒na do─čru iyice y─▒pranm─▒┼č ve i├ž ├žeki┼čmelerden yorgun d├╝┼čm├╝┼čt├╝. Devlet i┼člerini vezirlere emanet etti─či son iktidar y─▒llar─▒nda o─čullar─▒ aras─▒nda taht ├žeki┼čmeleri ba┼člam─▒┼č, kendi sa─čl─▒─č─▒nda ba┼člayan bu iktidar m├╝cadelesi ├╝lkede b├╝y├╝k bir ba┼č─▒bozukluk meydana getirmi┼čti.

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin s─▒k─▒nt─▒l─▒ bir d├Âneme s├╝r├╝klendi─či g├╝nlerde, Do─ču AnadoluÔÇÖda h├╝k├╝m s├╝rmekte olan g├Â├žebe T├╝rkmen Akkoyunlu Devleti kendisini Peygamber ailesine nisbet ederek ┼č├Âhret sahibi olan ┼×ah ─░smailÔÇÖin eline ge├žti. B├Âylece Safev├« DevletiÔÇÖnin temelleri at─▒lm─▒┼č oldu (1501).

Gelecekte Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n do─čudaki en b├╝y├╝k rakibi olacak olan Safev├«ler ┬źEhlibeyt ─░mamlar─▒┬╗na ba─čl─▒l─▒─č─▒ ├Âne ├ž─▒kararak AnadoluÔÇÖda kendilerine siyas├« alan a├žma ├žabas─▒na giri┼čtiler. Bu gayretler Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni ├žok zor bir durumda b─▒rakt─▒. ┼×ah ─░smailÔÇÖin ┼čiirlerinin Alev├« halk─▒n aras─▒nda yay─▒lmas─▒, Safev├«lere Anadolu halk─▒ ├╝zerindeki tesirlerini giderek art─▒rma f─▒rsat─▒ veriyordu. II. B├óyezid, iktidar yorgunlu─ču i├žinde, bu geli┼čmelere kar┼č─▒ tedbir almaktan uzak bir durumdayd─▒. Safev├«ler lehine propaganda yapan ┼×i├« davet├žileri AnadoluÔÇÖdaki faaliyetlerini art─▒rm─▒┼člar, II. B├óyez├«dÔÇÖin o─čullar─▒ aras─▒nda ya┼čanan taht kavgalar─▒ ise Safev├«lerin i┼čini daha da kolayla┼čt─▒rm─▒┼čt─▒.

Bu geli┼čmeler olurken Antalya b├Âlgesinde Baba Tekeli taraf─▒ndan ┬ź┼×ah Kulu┬╗ ayaklanmas─▒ diye bilinen etkili bir isyan ba┼člat─▒ld─▒. T├╝rkmen kitlelerin destek verdi─či bu isyan g├╝├žl├╝kle bast─▒r─▒labildi. ┼×ah Kulu ├Âld├╝r├╝ld├╝. Ancak ileti┼čimsizlikten kaynaklanan sebeplerle Osmanl─▒ g├╝├žleri de b├╝y├╝k zayiat vermi┼č ve isyan─▒ bast─▒rmak i├žin ├žabalayan Vezir-i ├ézam Had─▒m Ali Pa┼ča da hayat─▒n─▒ kaybetmi┼čti. Sonu├žta g├╝├žl├╝kle de olsa isyan bast─▒r─▒ld─▒.

Do─čuda beliren Safev├« tehdit ve tehlikesi, ┼čehzadeler aras─▒ndaki iktidar m├╝cadelesinin de eksenine oturmu┼čtu. Bu tehlikeye kar┼č─▒ ancak kendisinin etkili bir m├╝cadele y├╝r├╝tebilece─čine ├Âzellikle yeni├žerileri inand─▒ran Trabzon Valisi ┼×ehzade Yavuz, giri┼čti─či taht m├╝cadelesini kazanarak babas─▒n─▒ ve karde┼člerini saf d─▒┼č─▒ b─▒rakt─▒. Kar─▒┼čt─▒ran Ovas─▒ÔÇÖnda II. B├óyez├«dÔÇÖe ba─čl─▒ yeni├žerilerin ┬źSelimÔÇÖi isteriz!┬╗ diye tav─▒r koymalar─▒ ├╝zerine, ya┼članm─▒┼č bilge padi┼čah, tahttan fer├ógat ederek DimetokaÔÇÖda istirahata ├žekilmeye karar verdi. Ancak oraya varamadan ├çorluÔÇÖda hastaland─▒ ve vefat etti. B├Âylece Yavuz Sultan Selim, Osmanl─▒ taht─▒n─▒n yeni sahibi oldu.

II. B├éYEZ├ÄDÔÇÖ─░N ┼×AHS─░YET─░

II. B├óyezid, Osmanl─▒ tarihinde FatihÔÇÖten sonra en iyi e─čitim alm─▒┼č padi┼čah olarak bilinir. Bilhassa Amasya sanca─č─▒ndayken ilm├« bir ortamda kendisini iyi yeti┼čtirdi. Padi┼čahl─▒─č─▒ d├Âneminde de ilme ve sanata b├╝y├╝k ilgi g├Âstererek sanat├ž─▒lar─▒ ve bilginleri korudu, te┼čvik etti. ┬źAdl├«┬╗ mahl├ós─▒yla Fars├ža ve T├╝rk├že ┼čiirler yazd─▒. ─░b├ódetlerine d├╝┼čk├╝n bir padi┼čah olmas─▒ndan dolay─▒ ┬źSofu B├óyezid, B├óyez├«d-i Vel├«┬╗ olarak an─▒lm─▒┼čt─▒r.

B├óyezid ┼čehzadeli─činde ve sultanl─▒─č─▒nda pek ├žok hay─▒r eseri yapt─▒rm─▒┼čt─▒r. ─░stanbulÔÇÖdaki B├óyezid K├╝lliyesi, EdirneÔÇÖdeki cami, ayr─▒ca ┼čifahane, z├óviye, k├Âpr├╝ ve mektepten olu┼čan bir├žok eser onun taraf─▒ndan yapt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.
___________________________

1 Ali ─░hsan GENCER; BahriyeÔÇÖde Yap─▒lan Islahat Hareketleri, Ankara 2001, s. 9.
2 (m. 1494)
3 Osmanl─▒ Gemileri; Prof. Dr. ─░dris BOSTAN.
4 ─░smail Hakk─▒ UZUN├çAR┼×ILI, Osmanl─▒ Tarihi, c. 2, s. 200.