Hay─▒rsever Bir Saray Kad─▒n─▒ ZEYNEP SULTAN

Can ALPG├ťVEN├ç alpguvenc@gmail.com

Zeynep Sultan, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni yirmi yedi y─▒l ba┼čar─▒yla y├Âneten; ┼čair, hattat, yenilik ve sanat ├ó┼č─▒─č─▒ Sultan III. AhmedÔÇÖin (1673-1736) otuz evl├ód─▒ndan biridir. Sultan III. Ahmed; bu kadar fazla evl├óda sahip olmas─▒na ra─čmen, ├žocuklar─▒n─▒n ├žo─ču ├žok k├╝├ž├╝k ya┼čta vefat etmi┼č, sonraki y─▒llarda do─čan ├žocuklar─▒na ise ├Âlenlerin isimleri verilmi┼čti. Bu bak─▒mdan h├╝nk├ór─▒n 28ÔÇÖi k─▒z olan ├žocuklar─▒ndan (sadece ikisi erkekti) ├╝├ž├╝n├╝n isimleri ZeynepÔÇÖtir. Bu ├╝├ž ZeynepÔÇÖten ilki 1708ÔÇÖde do─čmu┼č, sadece sekiz ay ya┼čam─▒┼č; ikincisi 1710ÔÇÖda d├╝nyaya gelmi┼č, ama kaderin garip bir tecell├«si yine sekizinci ay─▒n sonunda vefat etmi┼čti.

***

Yaz─▒m─▒zda eserlerinden s├Âz edece─čimiz Zeynep SultanÔÇÖ─▒n do─čum tarihi 17141 olup; annesi, padi┼čah─▒n ikinci hasekisi Mihri┼čah V├ólide SultanÔÇÖd─▒r.

Sonraki y─▒llarda Osmanl─▒ taht─▒na ge├žen Sultan III. MustafaÔÇÖn─▒n ana-baba bir k─▒z karde┼či olan Zeynep ├ésime Sultan, 1728 tarihinde hen├╝z 14 ya┼č─▒nda iken, zay─▒f b├╝nyeli olu┼ču sebebiyle ┬źSinek┬╗ veya ┬źK├╝├ž├╝k┬╗ lakaplar─▒yla tan─▒nan Mustafa Pa┼ča ile evlendirildi. Han─▒m SultanÔÇÖ─▒n d├╝─č├╝n├╝, k─▒zkarde┼čleri Saliha ve Ay┼če SultanÔÇÖ─▒n d├╝─č├╝nleriyle birlikte yap─▒lm─▒┼č, evlilik haz─▒rl─▒─č─▒ olarak, her ├╝├ž├╝ i├žin yapt─▒r─▒lan e┼čyalara 42 bin dirhem g├╝m├╝┼č harcanm─▒┼čt─▒. Evlendi─či s─▒rada 45 ya┼člar─▒nda olan K├╝├ž├╝k Mustafa Pa┼ča, evlili─či sonras─▒nda yirmi y─▒ldan fazla AnadoluÔÇÖnun ├že┼čitli yerlerinde vali olarak vazife yapm─▒┼č, daha sonra vezir r├╝tbesiyle Mora muhass─▒ll─▒─č─▒ makam─▒na tayin olunmu┼čtu.2

TRAMVAYA FEDÂ EDİLEN SEBİL!

Zeynep Sultan, evlilik hayat─▒n─▒n otuz alt─▒nc─▒ y─▒l─▒nda, e┼či K├╝├ž├╝k Mustafa Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1764 y─▒l─▒nda vefat─▒ ├╝zerine dul kald─▒. Bir y─▒ll─▒k aradan sonra, Belgrat Valisi Melek Mehmed Pa┼ča3 ile evlenen Zeynep Sultan, bundan sonraki hayat─▒n─▒ hay─▒r hizmetlerine vakfetti.

Hay─▒rsever bir han─▒m olan Zeynep SultanÔÇÖ─▒n en ├Ânemli eseri, 1769 y─▒l─▒nda, -Melek Mehmed Pa┼ča ile evli oldu─ču d├Ânemde- Emin├Ân├╝ So─čuk ├çe┼čme mevkiinde (G├╝lhane Park─▒ kar┼č─▒s─▒) devrin hassa ba┼č mimar─▒ Tahir A─čaÔÇÖya in┼ča ettirdi─či k├╝lliyedir. Eski kaynaklarda ┬źR├╗h├« Sultan Camii┬╗ olarak an─▒lan Zeynep Sultan CamiiÔÇÖnin c├╝mle kap─▒s─▒ ├╝zerindeki kit├óbede;

┬źS├óhib├╝ÔÇÖl Hayrat veÔÇÖl Hasen├ót Zeynep Sultan binti el-Gazi Ahmed H├ón-─▒ S├ólis. Sene 1183 f├« 15 M┬╗4 yaz─▒s─▒ okunmaktad─▒r.5

***

Zeynep Sultan ayr─▒ca, bu caminin ana giri┼č kap─▒s─▒n─▒n soluna bir sebil, ├Ân taraf─▒na da bir s─▒byan mektebi ile bir t├╝rbe yapt─▒rm─▒┼č, ancak sebil ve t├╝rbe g├╝n├╝m├╝ze kadar gelememi┼čtir.

Sebil; 1871ÔÇÖde atl─▒ tramvay─▒n trafi─če ├ž─▒kmas─▒ ├╝zerine yol geni┼čletilmesi s─▒ras─▒nda y─▒kt─▒r─▒lm─▒┼č, bir m├╝ddet sonra cami m├╝tevell├«si Hatice Han─▒m, mevcut enkazdan sebili yeniden in┼ča ettirme gayretine girmesine ra─čmen, bu hay─▒rsever han─▒m─▒n vefat─▒ ├╝zerine te┼čebb├╝s├╝ ak├«m kalm─▒┼čt─▒. Daha sonra Emin├Ân├╝ Bah├žekap─▒ÔÇÖda Sultan I. Abd├╝lhamidÔÇÖin in┼ča ettirdi─či Hamidiye K├╝lliyesi, IV. Vak─▒f Han yapt─▒r─▒lmak ├╝zere y─▒kt─▒r─▒l─▒nca, buradan s├Âk├╝len sebil, Zeynep Sultan Camii d─▒┼č avlu duvar─▒na nakledilmi┼č, b├Âylece bu nakil i┼člemi s─▒ras─▒nda Zeynep Sultan sebilinin son kal─▒nt─▒lar─▒ da ortadan kalkm─▒┼čt─▒r.6

SirkeciÔÇÖden nakledilen ve yine Mimar Tahir A─čaÔÇÖn─▒n eseri olan bu zarif sebil, g├╝n├╝m├╝zde maalesef b├╝fe olarak kullan─▒lmaktad─▒r!

MEZARINDA RAHAT VER─░LMED─░!

Zeynep Sultan T├╝rbesi de ayn─▒ ┼čekilde cadde geni┼čletilmesi esnas─▒nda y─▒kt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. Bu y─▒k─▒m s─▒ras─▒nda 25 Mart 1774 tarihinde 60 ya┼člar─▒nda vefat eden ve kendi yapt─▒rd─▒─č─▒ t├╝rbeye defnedilen Zeynep SultanÔÇÖ─▒n sandukas─▒ kald─▒r─▒lm─▒┼č, hay─▒rsever sultan─▒n kemikleri bir tabuta konularak -maalesef- caminin bodrumuna indirilmi┼čti. 1955 y─▒l─▒nda cami ve hazire ├ževresindeki duvar yeniden in┼ča edilince, Han─▒m SultanÔÇÖ─▒n kemikleri yeniden avluya nakledilmi┼č, bu defa e┼či Melek Mehmed Pa┼čaÔÇÖn─▒n mezar─▒ yan─▒na defnedilmi┼čti.7

CAM─░Y─░, CEMAAT RESTORE ETT─░!

Caminin i├ž avlusundan ge├žilince d├Ârt porfir s├╝tunlu ve sivri kemerli, be┼č a├ž─▒kl─▒─ča sahip son cemaat mahalline ula┼č─▒l─▒r. Ortada bir kubbe, yanlarda aynal─▒ tonozlar─▒n ├Ârtt├╝─č├╝ bu cemaat yerinde, c├╝mle kap─▒s─▒n─▒n her iki yan─▒nda mihrap ni┼či (girintisi), ni┼člerin yan─▒nda birer dikd├Ârtgen pencere vard─▒r. C├╝mle kap─▒s─▒n─▒n ├╝zerinde mermer yap─▒m kit├óbesi yer almaktad─▒r. Kit├óbenin ├╝st├╝nde dilimli so─čan ┼čeklinde, ├╝st├╝ alemli bir kemer s├╝slemesi g├Âze ├žarpar.

Caminin tek ┼čerefeli minaresi yap─▒n─▒n bat─▒s─▒ndad─▒r. K├╝rs├╝s├╝ ve pabucu kesme ta┼čtand─▒r. Minarenin tu─čla g├Âvdesi in┼ča edilirken ta┼č merdivenler d─▒┼čar─▒dan g├Âr├╝lebilecek ┼čekilde b─▒rak─▒lm─▒┼č, merdivenlerin tu─čla ├Ârt├╝ aras─▒nda beyaz renkleriyle helezoni bir bi├žimde belirmesi, minareye orijinal bir manzara kazand─▒rm─▒┼čt─▒r. Minarenin inceli─či ve k├╝l├óh─▒n─▒n di─čer barok camilerden farkl─▒ olarak kl├ósik tarzda olu┼ču dikkat ├žekicidir.

***

Zeynep Sultan Camii; tek kubbeli, kare pl├ónl─▒, bir son cemaat yeri ve bir avluya sahip sade bir yap─▒d─▒r. C├╝mle kap─▒s─▒ndan ana mek├óna giri┼čin hemen ├╝st├╝nde alt─▒ ince mermer s├╝tunun ta┼č─▒d─▒─č─▒ ah┼čap kad─▒nlar mahfili, sol ├╝stte h├╝nk├ór mahfili bulunmaktad─▒r. Mihrap, k─▒rm─▒z─▒ mermerden olup, iki yan─▒nda k─▒rm─▒z─▒ porfirden iki s├╝tun├že vard─▒r. Mihrap ├╝zerindeki kit├óbede ise bir ├óyet yer almaktad─▒r. Camide kalem i┼či bezemelerle zengin bir s├╝sleme elde edilmi┼čtir. Kalem i┼čleri, son cemaat yeriyle birlikte caminin her yerinde g├Âze ├žarpmaktad─▒r.8

Uzun bir s├╝re harap durumda kalan Zeynep Sultan Camii, ilk olarak 1917ÔÇÖde bir onar─▒m ge├žirmi┼č, 1958ÔÇÖde Vak─▒flar ─░daresinin, 1983ÔÇÖte ise cemaatin yard─▒m─▒yla restore edilmi┼čtir.

ORTAYA SAÇILAN KAVUKLAR!

Zeynep Sultan, SirkeciÔÇÖde Taya Hatun Soka─č─▒ÔÇÖnda Salk─▒ms├Â─č├╝t tekkesi kar┼č─▒s─▒nda bulunan ├že┼čmenin de b├ón├«sidir. ├ťzerinde h. 1184 (m. 1770) tarihi okunan bu ├že┼čmenin kit├óbesi, s├╝sl├╝ bir ├žer├ževe i├žerisindedir. ├ť├ž musluklu ├že┼čme, son y─▒llara kadar suyu kesilmi┼č ve ├ót─▒l bir durumdayd─▒. Teknesi ├žukurda kalan zarif ├že┼čmecik, son y─▒llarda onar─▒larak temizlenmi┼č, ├ževresine; ince zevklerle dolu, ┼čanl─▒ medeniyetimizi hat─▒rlatmay─▒ s├╝rd├╝rmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r.

Gāzi Ahmed Hân-ı sâlis duhteri cûd-i zeman
C├ómi├╝ÔÇÖl hayr u kerem hazret-i Zeynep Sultan

├çe┼čmenin, d├Ârt beyitlik kit├óbesinin ilk beyti yukar─▒daki m─▒sralarla ba┼člamaktad─▒r:

***

K├╝lliyeye d├óhil yap─▒lardan biri olan s─▒byan mektebi ise 1970ÔÇÖte ├ž─▒kan bir yang─▒nda yanm─▒┼č, 1983ÔÇÖte vak─▒flarca onar─▒lan yap─▒, 1988ÔÇÖde T├╝rkiye An─▒tlar Derne─čiÔÇÖne tahsis edilmi┼čti. Derne─čin bug├╝n depo olarak kulland─▒─č─▒ alt kat, 1983ÔÇÖteki onar─▒mlar s─▒ras─▒nda hafriyat─▒n topra─č─▒yla doldurulmu┼č, bu topra─č─▒n dernek taraf─▒ndan bo┼čalt─▒lmas─▒ s─▒ras─▒nda; pek ├žok l├óhit par├žas─▒, mezar ta┼č─▒, kavuk ve serpu┼č ortaya d├Âk├╝lm├╝┼čt├╝. Bug├╝n bunlar, cami ile medrese aras─▒ndaki alanda ├╝st ├╝ste y─▒─č─▒lm─▒┼č durumda beklemektedir.

Caminin haz├«resinde de Zeynep SultanÔÇÖla birlikte ikinci e┼či Melek Mehmed Pa┼ča, Alemdar Mustafa Pa┼ča ve Keth├╝das─▒ Mustafa Refik Efendi ile birlikte pek ├žok tan─▒nm─▒┼č s├«m├ó bulunmaktad─▒r.
________________________

1 Zeynep SultanÔÇÖ─▒n do─čum tarihinin 1715 y─▒l─▒ Ekim ay─▒ ya da onu izleyen aylar─▒ndan biri oldu─ču riv├óyet edilmektedir.
2 Ahmet YARAMI┼×, ┬źIII. AhmedÔÇÖin k─▒z─▒ Zeynep SultanÔÇÖ─▒n Hayat─▒ ve ├ťsk├╝darÔÇÖdaki Vakfiyesi┬╗, II. ├ťsk├╝dar Sempozyumu Bildiriler, ─░stanbul, 2004, c. I, s. 198.
3 G├╝zel y├╝zl├╝ ve yak─▒┼č─▒kl─▒ olmas─▒ sebebiyle ┬źMelek┬╗ lakab─▒yla tan─▒nan Mehmed Pa┼ča, RumeliÔÇÖnin ├že┼čitli ey├óletlerinde valilik g├Ârevlerinde bulunduktan sonra, bir m├╝ddet seraskerlik yapm─▒┼č, son olarak sadrazaml─▒k makam─▒na getirilmi┼čti.
4 Gazi III. Ahmed HanÔÇÖ─▒n k─▒z─▒, hay─▒r ve iyilikler sahibi Zeynep Sultan, 21 May─▒s 1769.
5 ─░. G├╝ven G├ťVEL─░O─×LU, Osmanl─▒ Mezar Ta┼člar─▒ ve Zeynep Sultan Haz├«resi, ─░stanbul, 2008, s. 37.
6 G├╝velio─člu, a.g.m., s. 38.
7 G├╝lbin G├ťLTEK─░N, ┬źZeynep Sultan Camii ve S─▒byan Mektebi┬╗, ─░stanbul, 1995, c. VII, s. 550.
8 G├╝ltekin, a.g.m., s. 550.