Bilginin S─▒├žrama Safhalar─▒nda M├ťSL├ťMANLAR

Yard. Do├ž. Dr. Harun ├ľ─×M├ť┼× ogmusharun@yahoo.com

D├╝nya tarihine bakt─▒─č─▒m─▒zda bilginin ├╝├ž s─▒├žrama safhas─▒ ge├žirdi─čini g├Âr├╝r├╝z. Bunlardan birincisi yaz─▒n─▒n bulunu┼ču, ikincisi k├ó─č─▒d─▒n im├ól edili┼či, ├╝├ž├╝nc├╝s├╝ ise matbaan─▒n ic├ód─▒d─▒r. Hatt├ó -┼ču anda ne y├Ânde bir geli┼čme g├Âsterece─či tam tayin edilememekle birlikte- bu ├╝├ž safhaya bir d├Ârd├╝nc├╝s├╝ olarak internetin kullan─▒l─▒┼č─▒n─▒ da ekleyebiliriz.

Tarih├žiler, yaz─▒n─▒n M.├ľ. 4000ÔÇÖlerde bug├╝nk├╝ IrakÔÇÖta ya┼čayan S├╝merler taraf─▒ndan bulundu─čunu belirtirler. Ancak o zaman tabletlerden olu┼čan yaz─▒ malzemesi ├žok kullan─▒┼čl─▒ de─čildi. M─▒s─▒rÔÇÖda yaz─▒ malzemesi olarak papir├╝sler kullan─▒lsa da bilginin yayg─▒nla┼čmas─▒ i├žin yine de yeterli de─čildi.

K├ó─č─▒t ilk defa ├çinliler taraf─▒ndan kullan─▒lmaya ba┼člasa da yayg─▒nla┼čmas─▒ m├╝sl├╝manlar eliyle oldu. M├╝sl├╝manlar hicr├« 132 senesinde ├çinlilerle yapt─▒klar─▒ bir sava┼čta ele ge├žirdikleri esirleri SemerkantÔÇÖa getirdiler ve ilk defa orada k├ó─č─▒t im├óline ba┼člad─▒lar. Daha sonra k├ó─č─▒t kullan─▒m─▒ h─▒zla yayg─▒nla┼čt─▒ ve de─či┼čik k├ó─č─▒t ├že┼čitleri ortaya ├ž─▒kt─▒. Bunlar ├╝retimine ├Ân ayak olanlara nispetle an─▒l─▒r oldu. Mesel├ó Bermek├« vezirine nispetle varak-─▒ C├ófer├«, Harun Re┼č├«dÔÇÖin Horasan valisi S├╝leymanÔÇÖa nispetle varak-─▒ S├╝leym├ón├« gibi.

Zamanla Semerkant, Ba─čdat, D─▒ma┼čk, Yemen, Trablus, Hama, Ma─črip ve End├╝l├╝s; k├ó─č─▒t ├╝retilen ba┼čl─▒ca merkezler h├óline geldi. K├ó─č─▒t ├╝retim ve kullan─▒m─▒n─▒n b├Âyle yayg─▒nla┼čmas─▒ vir├óka mesle─činin de geli┼čmesini sa─člad─▒. Varr├ók denilen bu meslek erbab─▒, kitap al─▒m-sat─▒m─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra kitab─▒n hattatlar eliyle ├žo─čalt─▒lmas─▒, tamir edilerek ├Âmr├╝n├╝n uzat─▒lmas─▒ gibi hizmetleri de g├Âr├╝yordu. H├╝l├ósa varraklar, g├╝n├╝m├╝zdeki yay─▒nevleri veya ozalit├žilerin, sahaflar─▒n, m├╝cellitlerin ve kitap sat─▒c─▒lar─▒n─▒n yapt─▒klar─▒ i┼čin hepsini yapan ki┼čilerdi. Ayr─▒ca onlar bu i┼či sadece ticaret amac─▒yla da yapm─▒yorlard─▒. ─░├žlerinde cidd├« ilim adamlar─▒ bulunan, i┼člerine g├Ân├╝l vermi┼č kimselerdi. Bize ilim tarihi hakk─▒nda el-Fihrist gibi bir eser kazand─▒ran ─░bn├╝ÔÇÖn-Ned├«m ve ansiklopedist m├╝ellifimiz Y├ókut el-Hamev├« birer varr├ók idiler.1

K├ó─č─▒d─▒n b├Âyle yayg─▒nla┼čmas─▒; bilginin toplan─▒p nesilden nesile aktar─▒lmas─▒na, k├╝t├╝phane ve d├óruÔÇÖl-hikme denilen m├╝esseselerin kurulmas─▒na vesile oldu. Abb├ós├« hal├«fesi MeÔÇÖmun, ─░stanbul, Anadolu ve K─▒br─▒sÔÇÖtan Yunanca kitaplar getirtti ve bunlar─▒ Arap├žaya terceme ettirdi.2

Hicr├« III. asr─▒n ortalar─▒nda Abb├ós├« hil├ófetinin ger├žek fonksiyonunu yitirip sembolden ibaret kalmas─▒yla bir├žok m├╝stakil ─░sl├óm Devleti kuruldu ve bunlar─▒n hemen hepsinin h├╝k├╝mdar─▒ imk├ónlar─▒ nispetinde k├╝t├╝phane ve d├óruÔÇÖl-hikmeler kurdu. Ba─čdat d─▒┼č─▒nda bunlar─▒n en me┼čhurlar─▒ Kurtuba, Kahire ve SemerkantÔÇÖta bulunuyordu. Ba─čdatÔÇÖtaki Abb├ós├« ve KahireÔÇÖdeki F├ót─▒m├« hal├«feleriyle rekabet h├ólinde olan End├╝l├╝s hal├«felerinden II. Hakem, hicr├« IV. as─▒rda KurtubaÔÇÖda kurdu─ču k├╝t├╝phanesini zenginle┼čtirmek i├žin Kahire, Ba─čdat, ┼×am ve ─░skenderiye gibi merkezlerde kitap istinsah edip kendisine g├Ânderen sabit memurlar bulundurmu┼č ve b├Âylece nakledildi─čine g├Âre 400 bin cilt kitap ihtiv├ó eden muazzam bir k├╝t├╝phane olu┼čturmu┼čtu.3

Bug├╝n ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n ├žok ra─čbet etti─či, ├╝lkemizin g├Â─č├╝s kabartan kurumlar─▒ndan ─░SAM (─░sl├óm Ara┼čt─▒rmalar─▒ Merkezi) K├╝t├╝phanesiÔÇÖnde 250 bin cilt civar─▒nda kitap oldu─ču dikkate al─▒n─▒rsa o zamanki imk├ónlara g├Âre Kurtuba k├╝t├╝phanesinin olduk├ža zengin oldu─ču anla┼č─▒l─▒r. Ayr─▒ca HakemÔÇÖin as─▒l olarak Ba─čdatÔÇÖla yar─▒┼čt─▒─č─▒, End├╝l├╝sÔÇÖ├╝n ─░sl├óm ├óleminin merkez├« bir yerinde bulunmad─▒─č─▒, bu sebeple k├╝t├╝phanesini s├╝rekli do─čudan getirtti─či kitaplarla zenginle┼čtirdi─či hat─▒rlan─▒rsa ─░sl├óm d├╝nyas─▒nda o zaman Kurtuba k├╝t├╝phanesinden daha zengin k├╝t├╝phaneler de oldu─ču sonucu ├ž─▒kar.

End├╝l├╝s hil├ófetinin y─▒k─▒l─▒┼č─▒ndan sonra hicr├« VI. as─▒rda Ma─črip ve End├╝l├╝sÔÇÖe h├ókim olan Muvahhid h├╝k├╝mdarlar─▒ i├žerisinde Eb├╗ Y├ókub Y├╗sufÔÇÖun da kitaba hizmet konusunda II. Hakem kadar himmet sahibi oldu─ču kaydedilir.4

Hicr├« VII. as─▒rda Muvahhidlere halef olan Merin├«lerÔÇÖin ise, End├╝l├╝sÔÇÖteki ─░sl├óm varl─▒─č─▒n─▒n o zaman yeg├óne bak─▒yyesi olan k├╝├ž├╝k Ben├« Ahmer DevletiÔÇÖne destek i├žin ├ž─▒kt─▒klar─▒ ─░spanya seferlerinde, h─▒ristiyan krallarla yapt─▒klar─▒ anla┼čmalara ┬źm├╝sl├╝manlardan ele ge├žirilen kitaplar─▒n iadesi┬╗ ┼čart─▒n─▒ dikte etmeleri bize g├Âre ─░sl├óm ilim tarihinin hat─▒rlanmas─▒ gereken ilgin├ž anekdotlar─▒ndand─▒r.5

Buraya kadar kaydettiklerimizin h├╝l├ósas─▒ m├╝sl├╝manlar─▒n, bilginin ikinci s─▒├žrama safhas─▒nda iyi bir imtihan verdikleridir. Ancak ideolojik m├╝cadeleler y├╝z├╝nden zaman zaman baz─▒ kitaplar─▒n yak─▒lmas─▒n─▒n notumuzu biraz k─▒rd─▒─č─▒n─▒ da belirtmek gerekir. Bu hazin olaylar─▒n en ├Ânemlisi, tabi├« MuÔÇśtezileÔÇÖnin k├╝lt├╝r miras─▒n─▒n maruz kald─▒─č─▒ b├╝y├╝k y─▒k─▒md─▒r. MeÔÇÖmun, MuÔÇśtas─▒m ve V├ós─▒kÔÇÖ─▒n hil├ófeti devrinde devlet eliyle insanlara KurÔÇÖ├ónÔÇÖ─▒n yarat─▒lm─▒┼čl─▒─č─▒n─▒ dayatan MuÔÇśtezile mensuplar─▒, hal├«fe M├╝tevekkil devrinde (hicr├« III. asr─▒n ortalar─▒) devlet deste─činden mahrum kal─▒nca ┼čiddetli bir takibata u─črayarak bir bak─▒ma ettiklerini bulmu┼člar, ama ayn─▒ zamanda meydana getirdikleri birikimin b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒n─▒n yok olu┼čuna da sebebiyet vermi┼člerdir.

─░sl├óm d├╝nyas─▒nda en ├žok felsefe kitaplar─▒ ve filozoflar takibata u─čram─▒┼člard─▒r. ├émid├«, ─░bn-i B├ócce ve ─░bn-i R├╝┼čd takibata u─črayan felsefecilere ├Ârnek verilebilir. II. HakemÔÇÖin k├╝t├╝phanesindeki baz─▒ felsefe kitaplar─▒ da mutaass─▒p halk─▒ yat─▒┼čt─▒rmak i├žin zaman zaman yak─▒lm─▒┼čt─▒r.

Aralar─▒ndaki ayr─▒l─▒ktan dolay─▒ End├╝l├╝sÔÇÖ├╝ h─▒ristiyanlara kar┼č─▒ koruyamayacaklar─▒ gerek├žesiyle End├╝l├╝s emirliklerine son vermesi hususunda Mur├ób─▒t h├╝k├╝mdar─▒ Y├╗suf bin Ta┼čf├«nÔÇÖe fetva veren ─░mam Gaz├ól├«ÔÇÖnin ─░hy├óÔÇÖs─▒, Y├╗sufÔÇÖun o─člu Ali zaman─▒nda (hicr├« VI. asr─▒n ba┼člar─▒) bir k─▒s─▒m ulem├ón─▒n fetvas─▒yla yak─▒lm─▒┼čt─▒r!

Tarihimizdeki en ilgi ├žekici kitap yakma h├ódisesi ise, Z├óhir├« mezhebini Ma─črip ve End├╝l├╝sÔÇÖte h├ókim k─▒lmak isteyen Muvahhid hal├«fesi Y├ókub el-Mans├╗rÔÇÖun, k─▒yasa dayal─▒ f─▒k─▒h anlay─▒┼č─▒na son vermek ve ahk├óm─▒ sadece KurÔÇÖ├ón ve had├«sin z├óhirine dayand─▒rmak maksad─▒yla f─▒k─▒h kitaplar─▒n─▒ yakt─▒rmas─▒d─▒r! Merr├ók├╝┼č├«, Mer├óke┼čÔÇÖte ciltlerce kitab─▒n yak─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Âzleriyle g├Ârd├╝─č├╝n├╝ kaydeder. (hicr├« VI. asr─▒n sonlar─▒)

Bu hazin ├Ârneklere ra─čmen kitap ve k├╝t├╝phane konusundaki m├╝sl├╝manlar─▒n gayretleri, d├╝nyada bilim ve d├╝┼č├╝ncenin geli┼čmesine -bu yaz─▒ya s─▒─čd─▒ramayaca─č─▒m─▒z- b├╝y├╝k faydalar sa─člam─▒┼čt─▒r. Ne yaz─▒k ki bu gayretlerin meydana getirdi─či muhte┼čem birikim, biri hicr├« VII. as─▒rda T├╝rkistanÔÇÖdan Anadolu ve IrakÔÇÖa kadar b├╝t├╝n ─░sl├óm ├ólemini yak─▒p y─▒kan Mo─čollar─▒n; di─čeri de bundan 250 y─▒l kadar sonra End├╝l├╝sÔÇÖte ─░sl├óm h├ókimiyetinin tamam─▒yla son buldu─ču esnada ─░spanyollar─▒n vah┼četine maruz kalm─▒┼čt─▒r.

Bilginin ├╝├ž├╝nc├╝ s─▒├žrama safhas─▒ olan matbaa konusunda ise, -matbaan─▒n kullan─▒lmas─▒ durumunda hattatlar─▒n i┼čsiz kalacaklar─▒ gibi ucuz bahanelere falan s─▒─č─▒nmadan- m├╝sl├╝manlar olarak s─▒n─▒fta kald─▒─č─▒m─▒z─▒ pe┼čin pe┼čin itiraf etmeliyiz. Matbaa AvrupaÔÇÖda m├«l├ód├« XV. as─▒rda kullan─▒lmaya ba┼člam─▒┼čken bize ancak ├╝├ž as─▒r sonra 1700ÔÇÖl├╝ y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda gelebilmi┼čtir. Bu sebeple bilgiye d├Ârd├╝nc├╝ s─▒├žramas─▒n─▒ yapt─▒rmaya namzet olan internetin zararl─▒ y├Ânlerini ├Ânleyecek gerekli tedbirleri alarak matbaada oldu─ču gibi bir kez daha ge├ž kalmamal─▒y─▒z.
_____________________

1 Bkz. Ahmed Em├«n, DuhaÔÇÖl-─░sl├óm, I-III, Beyrut: D├óruÔÇÖl-k├╝t├╝biÔÇÖl-ilmiye, II, 22-24.
2 Bkz. Ahmed Emîn, a.g.e., I, 207, II, 53.
3 C├óbir├«, Muhammed ├ébid, Arap Akl─▒n─▒n Olu┼čumu (trc. ─░brahim AKBABA), ─░stanbul: ─░z Yay─▒nlar─▒, 1997, s. 428-9.
4 Câbirî, a.g.e., s. 451.
5 ÔÇśIn├ón, Muhammed Abdullah, Devlet├╝ÔÇÖl-─░sl├óm fiÔÇÖl-Endel├╝s.