Psikolojik Boyuttan C├ľMERTL─░─×─░N TAHL─░L─░

Aynur TUTKUN aytutkun@gmail.com

Bizi g├Âr├╝p g├Âzeten, koruyup kollayan, bize ├žok yak─▒n olan, bizi en iyi bilen bir Yarat─▒c─▒ÔÇÖn─▒n olmas─▒ bizim kendimizi g├╝vende hissetmemiz i├žin ilk ve en temel inan├žt─▒r.

G├╝ven duygusu yeterince geli┼čmeyenler, sahip olduklar─▒n─▒ payla┼čt─▒klar─▒nda g├╝vende olamayacaklar─▒ yan─▒lg─▒s─▒na d├╝┼čerler. Mallar─▒ndan verdiklerinde, kendilerinin ihtiyac─▒ olup zor durumda kalacaklar─▒n─▒; sevgi ve ilgilerinden verdiklerinde de egolar─▒n─▒n a├ž kalaca─č─▒n─▒ ya da kendilerinin onur ve sayg─▒nl─▒─č─▒n─▒ kaybedeceklerini zannederler ki her ikisi de kendilerine, ├ževrelerine ve her ┼čeyden de ├Ânemlisi Yarat─▒c─▒ÔÇÖya duyduklar─▒ g├╝vensizlik meselesinden kaynaklan─▒r. ─░lgide, sevgide ve malda c├Âmert olmak; g├╝venli, kendinden emin ve sa─člam karakterli insanlar─▒n ├Âzelli─čidir.

C├Âmert insanlar; verirler, payla┼č─▒rlar ├ž├╝nk├╝ ┬źbereketini verecek┬╗ diye YaratanÔÇÖa g├╝venleri tamd─▒r. Kendilerinin ihtiyac─▒ oldu─čunda ├žal─▒┼čarak ├╝retip kazanabilirim diye kendilerine g├╝venleri de tamd─▒r. Zorda kald─▒klar─▒nda kendilerine madd├«-m├ónev├« destek olacak anne-babas─▒, ├žoluk ├žocu─ču, karde┼či ya da e┼či dostu da vard─▒r; bu y├╝zden c├Âmert insanlar asla kendilerini yaln─▒z, g├╝vensiz ve ├žaresiz hissetmezler. Mal biriktirme sevdas─▒ ya da daha basiti elindekileri payla┼čamama, insan─▒n hem mukaddes ile olan ba─člant─▒s─▒n─▒ hem de kendisi ve ├ževresiyle olan ba─člant─▒s─▒n─▒ zedeler. Cimrilik tam anlam─▒yla bir g├╝ven meselesi oluverir.

─░lgi ve sevgide c├Âmertlik de malda c├Âmertlik kadar ├Ânemlidir. Fakat bu mesele insan─▒n kendi kendisine kar┼č─▒ hissettikleriyle daha ├žok al├ókal─▒d─▒r. ─░nsan─▒n ilgi ve sevgide c├Âmert davranmas─▒ gereken ki┼čiler; ├žocu─ču, e┼či, karde┼či, anne-babas─▒ ya da arkada┼č─▒d─▒r. Sevgimizi ifade eden bir ├žift s├Âz ya da ay─▒raca─č─▒m─▒z be┼č-on dakika, ├žo─ču zaman kar┼č─▒m─▒zdakine kar┼č─▒ ilgi ve sevgide c├Âmert├že davranmak olacakt─▒r ama hep egomuzun a├ž kalaca─č─▒ hissi veya etraf─▒m─▒zdakilerin ┼č─▒maraca─č─▒ endi┼česi, bizi bu g├╝zel hasletten mahrum b─▒rak─▒r. Bahsi ge├žen bu his ve endi┼če ├žo─ču zaman bir kuruntudan ibarettir ki kendi kendimize kar┼č─▒ ne kadar g├╝vensiz ve zay─▒f oldu─čumuzu ispatlar.

┼×imdi gelelim ┬źfed├ók├ór, c├Âmert ve ba┼čkalar─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝r olmak, sosyal ve ahl├ók├« bir davran─▒┼č bi├žimi midir yoksa insan─▒n beyninde var olan biyolojik bir nitelik midir?┬╗ sorusunun cevab─▒n─▒ aramaya.

ABDÔÇÖnin ├Ânde gelen t─▒p ara┼čt─▒rma merkezlerinden National Institute of HealthÔÇÖin uzmanlar─▒ bunu anlamak i├žin deneklere;

ÔÇťHavadan gelen bir paran─▒z var, bu paray─▒ kendiniz i├žin mi harcars─▒n─▒z yoksa yoksullara m─▒ verirsiniz?ÔÇŁ diye sorarlar.

Denekler bu soruyla ilgili senaryolar─▒ d├╝┼č├╝n├╝rken, beyinlerindeki faaliyetin foto─čraf─▒ (fMRI) ├žekilir. Paray─▒ yoksullara vermeyi d├╝┼č├╝nenlerin beyinlerinin tabi├« ihtiya├žlarla ilgili b├Âlgesinin ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ tespit edilir. Bu b├Âlge, yiyecek ve cinsiyet gibi temel konularda da kullan─▒lan b├Âlgedir.

─░nsan beyninin tepkilerinin benzeri, farelerde yap─▒lan denemelerde de g├Âr├╝l├╝r. Bir fareye yiyecek verildi─činde kom┼ču fareye de elektrik ┼čoku verilir ve k─▒sa s├╝re i├žinde durumu kavrayan ve kom┼čusunun ac─▒ ├žekti─čini g├Âren birinci fare, yemek yemekten vazge├žer!

Ger├žekte fedak├ór, c├Âmert ve ba┼čkalar─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝r olmak yemek yemek ve cins├« ihtiya├žlar kadar tabi├« bir d├╝rt├╝yken nas─▒l oluyor da g├╝n├╝m├╝zde insanlar bu kadar bencil ve cimri oluyorlar? Bu soruya da cevap yine psikoloji alan─▒nda yap─▒lan ├žal─▒┼čmalardan gelir.

British Columbia ├ťniversitesi psikoloji ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒na g├Âre; Cen├ób-─▒ Hak ile ilgili d├╝┼č├╝nceler, i┼čbirli─čine dayal─▒ davran─▒┼člar─▒ ve c├Âmertli─či geli┼čtiriyor!

Psychological Science dergisinin Eyl├╝l say─▒s─▒nda yay─▒mlanan bu ├žal─▒┼čmada ara┼čt─▒rmac─▒lar, Allah ve ulv├« kavramlar hakk─▒nda d├╝┼č├╝nmenin ├Âzellikle; di─čerleriyle i┼čbirli─či ve yabanc─▒lara kar┼č─▒ c├Âmertlik gibi pozitif sosyal davran─▒┼člar─▒ nas─▒l etkiledi─čini inceler.

├çal─▒┼čmada gruplar; rastgele, kontrol ve deney gruplar─▒na se├žilir. Deney grubundan m├óneviyat, il├óh├«, tanr─▒, mukaddes ve peygamber gibi kelimeleri kullan─▒p uygun c├╝mleler olu┼čturmalar─▒ istenir. Kontrol grubuna da ayn─▒ g├Ârev m├óneviyatla ilgisiz kelimelerle verilir. B├╝t├╝n kat─▒l─▒mc─▒lar, bu g├Ârevden sonra ┬źdictator game┬╗ adl─▒ bir oyun oynar. Deneklere 10 adet bir dolar maden├« para verilir ve bir isimsiz al─▒c─▒dan ne kadar─▒n─▒ saklay─▒p ne kadar─▒n─▒ payla┼čacaklar─▒na karar vermeleri istenir.

├çal─▒┼čmada, d├«n├« kelimeleri kullanan kesimin ortaya ├ž─▒kan b├╝y├╝k orandaki pozitif sonu├žlar─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒ ┼ča┼č─▒rt─▒r: Kontrol grubundaki y├╝zde 22ÔÇÖlik orana nazaran, deney grubundaki y├╝zde 68ÔÇÖlik bir oran isimsiz yabanc─▒lara 5 dolar veya fazlas─▒n─▒ da─č─▒tm─▒┼čt─▒r!

Bu deneylerinde Dr. Azim Shariff ve Yard. Prof. Ara Norenzayan, insanlar─▒ ┬źAllah kavram─▒┬╗ ile tetikleyerek -kelime oyunlar─▒ vas─▒tas─▒yla ┼čuuralt─▒ d├╝┼č├╝ncelerini harekete ge├žirmeyle- fed├ók├órl─▒─č─▒n te┼čvik edildi─čini bulur.

├ça─čda┼č d├╝nyan─▒n insanlar─▒ dinden ve ulv├« olandan uzakla┼čt─▒k├ža cimri, bencil ve d├╝┼č├╝ncesiz olmaya do─čru s├╝r├╝klenmektedir. Asl─▒nda ├žok tabi├« olan payla┼čmak, fed├ók├órl─▒k yapmak, vermek gibi davran─▒┼č bi├žimleri hep kendisi i├žin t├╝ketmeyi ve daha ├žok t├╝ketmeyi empoze eden kapitalist sistem ve d├«ni gereksiz g├Âren zihniyet y├╝z├╝nden k├Ârelmektedir. ─░nsano─člunun tabi├« olan baz─▒ d├╝rt├╝lerinin terbiye edilmeye ihtiyac─▒ oldu─ču gibi baz─▒lar─▒n─▒n da ortaya ├ž─▒kar─▒lmaya ihtiyac─▒ vard─▒r!