├ťSK├ťDAR III. AHMED MEYDAN ├çE┼×MES─░

Can ALPG├ťVEN├ç alpguvenc@gmail.com

Biblo kadar zarif ve g├╝zel olan bu muhte┼čem eser; Pa┼ča Liman─▒ CaddesiÔÇÖyle H├ókimiyet-i Milliye CaddesiÔÇÖnin kesi┼čti─či yerde, ├ťsk├╝dar ─░skele Meydan─▒ÔÇÖndad─▒r. Deniz taraf─▒ndan bak─▒ld─▒─č─▒nda, arkas─▒nda ve sol taraf─▒nda Mihrimah Sultan Camii g├Âr├╝l├╝r.

├ťsk├╝darÔÇÖ─▒n sembol eserlerinden biri olan bu ├óbidev├« meydan ├že┼čmesi, 1728-29 (h. 1141) tarihleri aras─▒nda, ┼×eref├óbad Kasr─▒ÔÇÖn─▒n yap─▒m─▒ndan k─▒sa bir zaman sonra, Sultan III. Ahmed taraf─▒ndan annesi R├óbia G├╝ln├╗┼č Emetullah SultanÔÇÖ─▒n r├╗hu i├žin (v. 1715) Hassa Mimar─▒ Kayserili Mehmed A─čaÔÇÖya1 yapt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. 1710 y─▒l─▒nda in┼ča edilen Yeni V├ólide CamiiÔÇÖnin hafriyat─▒ndan ├ž─▒kar─▒lan topraklar; ├ťsk├╝dar k─▒y─▒s─▒ndan denize d├Âk├╝lm├╝┼č, doldurulan bu alanda daha sonra (1728) muhte┼čem g├╝zellikteki bu meydan ├že┼čmesi y├╝kselmi┼čtir. ├çe┼čmenin az ├Âtesinde sa─čda, G├╝ln├╗┼č SultanÔÇÖ─▒n t├╝rbesiyle kendi hayrat─▒ olan Yeni V├ólide Camii ve k├╝lliyesi (V├ólide-i Cedid) yer almaktad─▒r.

┬źKUZU ├çE┼×MEC─░KLER─░┬╗

Bir meydan ├že┼čmesi olan Sultan III. Ahmed ├çe┼čmesi, d├Ârt cepheye sahiptir. Ancak; k├Â┼čelere eklenen ve ┬źkuzu ├že┼čmeci─či┬╗ tabir edilen zarif ├že┼čmelerin yerle┼čti─či dar ve k├╝├ž├╝k alanlar da say─▒l─▒rsa, cephe say─▒s─▒ sekize ├ž─▒kar. Bu g├╝zel g├Âr├╝n├╝ml├╝ ├že┼čmeciklerin her iki yan─▒na burmal─▒ s├╝tuncuklar il├óve edilmi┼č, her birine normal insan boyunun ula┼čabilece─či y├╝kseklikte birer musluk ile altlar─▒na ├ž─▒k─▒nt─▒ h├ólinde yalaklar konulmu┼čtur. Mermer (ta┼č) i┼č├žili─činin birer ┼č├óheseri olan bu yalaklar ve alt destekleri, al─▒nl─▒klardaki tavuskuyru─ču bi├žimindeki ┼čekiller, istal├óktitli ├ž─▒kmalar ve ayna ta┼č─▒n─▒ ├ževreleyen R├╗m├« kabartma tezyinat; ├že┼čmeciklere son derece zevkli ve apayr─▒ bir manzara kazand─▒rmaktad─▒r.2

***

Som mermerden yap─▒lm─▒┼č olan ├že┼čmenin as─▒l y├╝z├╝, di─čer cephelere g├Âre daha zengin tezyinata sahip olmas─▒ ve padi┼čah─▒n hatt─▒ ile yaz─▒lan kit├óbenin bu tarafta bulunmas─▒ sebebiyle denize bakan taraf─▒d─▒r. K├Â┼čeleri pahl─▒ bir kare bi├žiminde olan ├že┼čmenin her y├╝z├╝nde ortada sivri kemerli bir ├že┼čme ni┼či (girintisi) g├Âr├╝lmektedir. Yaln─▒z esas cephede, ├že┼čme ni┼činin sa─č ve soluna mihrap bi├žiminde birer ni┼č daha il├óve edilmi┼č, ni┼č duvar─▒na simetri ekseni ├╝zerinde ├ži├žekli bir rozet yerle┼čtirilmi┼čtir. ─░├žinde g├╝l, kas─▒mpat─▒ ve l├ólelerden meydana gelen birer demetin bulundu─ču uzun boyunlu, ┼či┼č g├Âvdeli vazolar, ni┼čin iki yan─▒nda cephe tasar─▒m─▒n─▒n zarif unsurlar─▒ olarak yer almaktad─▒r.3

MUHAMMED -SALL├éLL├éHU ALEYH─░ VE SELLEM-ÔÇÖ─░N EL─░YLE…

├çe┼čmenin kemeri ├╝zerinde tek sat─▒r h├ólinde haz─▒rlanm─▒┼č, iki m─▒sral─▒ ┼ču beyit okunmaktad─▒r:

Didi Hân Ahmed ile bile İbrâhîm târîhin
Suvard─▒ ├ólemi dest-i MuhammedÔÇÖle cev├ód Allah4

Sultan III. Ahmed ile Sadrazam ─░brahim Pa┼čaÔÇÖn─▒n beraber haz─▒rlad─▒klar─▒ ve Sultan AhmedÔÇÖin cel├« s├╝l├╝s hatt─▒yla yazd─▒─č─▒ bu tarih beytinin alt─▒nda padi┼čah─▒n imzas─▒ bulunmakta, imza ┬źAhmed ─░bn-i Mehmed Han┬╗ diye okunmakta, beyit, ebced hesab─▒yla h. 1141 tarihine i┼čaret etmektedir.5

***

S├╝slemeleri bak─▒m─▒ndan muhte┼čem g├╝zellikte bir yap─▒ olan ├že┼čmede, d├Ânemin ├Ânemli ┼čairlerinin beyitleri bir araya gelmi┼čtir. Kit├óbelerden biri ┼čair NedimÔÇÖin, di─čerleri ┼čair ┼×akir ve Rahm├«ÔÇÖnindir. Her ├╝├ž├╝ de t├ólik hatl─▒ olup h. 1141 tarihini g├Âstermektedir.

├çe┼čmenin sa─č taraf─▒nda, Yeni CamiÔÇÖye bakan cephesindeki ayna ta┼č─▒ da, esas cephede oldu─ču gibi s├╝slemelerle tezyin edilmi┼čtir; fakat daha sadedir. Kemer ├╝zerinde, ┼čair ┼×akirÔÇÖin dokuz sat─▒r h├ólinde haz─▒rlad─▒─č─▒ on sekiz m─▒sral─▒ bir kit├óbe bulunmaktad─▒r. Kit├óbenin son beyti ┼č├Âyledir:

Tam├óm oldukda at┼č├óne didi t├ór├«hini ┼×├ókir
Gel i├ž m├ó-i hay├ót─▒ ├že┼čme-i Sult├ón AhmedÔÇÖden (1141)6

***

Esas y├╝z├╝ne g├Âre ├že┼čmenin sol yan cephesi de, sa─č y├╝z├╝n bir benzeri olup kemerinin ├╝zerinde ┼čair NedimÔÇÖin7 dokuz sat─▒r h├ólinde haz─▒rlad─▒─č─▒ on sekiz m─▒sral─▒ kit├óbe bulunmaktad─▒r. Kit├óbenin son beyti ┼č├Âyledir:

Bu m─▒sra(y)la Ned├«m├ó s├Âyledi t├ór├«h-i itm├óm─▒n
Bu ┼čehri m├ó ile Sult├ón Ahmed eyledi s├«r-├ób (1141)

***

├çe┼čmenin arka y├╝z├╝nde, kemer ├╝zerinde de yine dokuz sat─▒r h├ólinde haz─▒rlanm─▒┼č on sekiz m─▒sral─▒ bir kit├óbe yer al─▒r ki, son beyti ┼č├Âyledir:

┼×├ókir├ó Rahm├« i├ž├╝b ├ób─▒n didi t├ór├«hini
Hükm-i Sultan Ahmed icrâ itdi el-hak zemzemi (1141)

Bu kit├óbenin g├╝ftesi ┼čair ┼×akirÔÇÖe, tarih m─▒sra─▒ ┼čair RahmiÔÇÖye aittir.

B─░R BU├çUK METRE Y├ťKSELT─░LD─░!

├çe┼čmenin ├╝st├╝nde geni┼č sa├žakl─▒ ve d├Ârt yana meyilli ah┼čap bir ├žat─▒ vard─▒r. XIX. y├╝zy─▒lda yap─▒lan grav├╝rlerde bu ├žat─▒n─▒n ortas─▒n─▒n bir fener gibi y├╝ksek oldu─ču g├Âr├╝l├╝r. Sonralar─▒ bu iki kademeli ├žat─▒ bozularak ┼čimdi g├Âr├╝nen sade ├Ârt├╝ yap─▒lm─▒┼č; sa├žak kenarlar─▒ da ├Ânceleri i┼člemeli iken, daha sonra d├╝z b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒r. Ah┼čap sa├žak hizas─▒nda mermer istal├óktitli bir korni┼č, ├že┼čmeyi ├žepe├ževre ku┼čat─▒r. Bu korni┼čin emsalini ├ťsk├╝dar Yeni CamiÔÇÖnin ├že┼čme, ┼čad─▒rvan ve t├╝rbesinde de g├Âr├╝r├╝z.

Sultan III. Ahmed ├çe┼čmesi 1932ÔÇÖde bir onar─▒m ge├žirdiyse de, ├že┼čme 1943-45 y─▒llar─▒ndaki meydan d├╝zenlemesi esnas─▒nda ├žukurda kald─▒─č─▒ndan, 1955ÔÇÖte Sular ─░daresi d─▒┼č kaplamalar─▒n─▒n tamam─▒n─▒ s├Âkerek, ├že┼čmenin esas─▒n─▒ te┼čkil eden i├ž duvarlar─▒ 150 cm. y├╝kseltmi┼č, bil├óhare cephe unsurlar─▒n─▒ yeniden monte etmi┼čti. ├ťzerindeki ah┼čap ├žat─▒y─▒ ise, hi├ž de─či┼čtirmeksizin oldu─ču gibi yukar─▒ya kald─▒rm─▒┼čt─▒r. 1987 restorasyonunda ├že┼čmenin cephelerinde temizlik yap─▒lm─▒┼č, sa├žak altlar─▒na yeni nak─▒┼člar i┼členmi┼čtir.8

Sultan III. Ahmed ├çe┼čmesi, L├óle DevriÔÇÖnin en g├╝zel ve zarif eserlerinden biri olup, T├╝rk sanat─▒nda kl├ósik d├Ânemin sonuna i┼čaret etmektedir.

_____________________

1 L├óle Devri ba┼č mimar─▒ Kayserili Mehmed A─ča, bu eserinden ba┼čka; yaln─▒z ├ťsk├╝darÔÇÖda Cizye Muhasebecisi Halil Efendi m├órifetiyle ┼×ehzade S├╝leyman, Mehmed, Mustaf├ó, B├óyezid, Numan, Abd├╝lhamid ve Seyfeddin Efendilerle padi┼čah e┼čleri ad─▒na toplam on ├╝├ž ├že┼čme in┼ča etmi┼čtir. Mehmed A─čaÔÇÖn─▒n ─░stanbul taraf─▒nda da eserleri vard─▒r. Kendisi 1752ÔÇÖde vefat ederek Edirnekap─▒ Mezarl─▒─č─▒ÔÇÖna defnedilmi┼čtir.

2 M. Nermi HASKAN, Y─▒llar Boyu ├ťsk├╝dar, ─░stanbul, 2001, c. III, s. 1156.

3 Ayla ├ľDEKAN, ┬źAhmed III. Meydan ├çe┼čmesi┬╗, D├╝nden Bug├╝ne ─░stanbul Ansiklopedisi, c. I, s. 116.

4 Sultan Ahmed ile ─░brahim Pa┼ča birlikte tarih d├╝┼č├╝rd├╝ler: C├Âmert Allah, Muhammed -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem-ÔÇÖin eliyle ├ólemi suya kavu┼čturdu.

5 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne 27 sene h├╝kmeden Sultan III. Ahmed (1673-1736) son derece rak├«k kalpli, m├╝nevver, g├╝zel sanatlara merakl─▒, zarif, halim-selim bir padi┼čah, usta bir hattatt─▒. Kendi el yaz─▒s─▒yla d├Ârt adet KurÔÇÖ├ón-─▒ Kerim yazd─▒─č─▒, B├ób-─▒ H├╝m├óyunÔÇÖun kar┼č─▒s─▒nda yapt─▒rd─▒─č─▒ meydan ├že┼čmesinin kit├óbesinin onun eseri oldu─ču riv├óyet edilir. Devrinin ├╝nl├╝ hattat─▒ H├óf─▒z OsmanÔÇÖdan ders alan Sultan III. Ahmed, cel├« s├╝l├╝ste ├žok ba┼čar─▒l─▒yd─▒. Yaz─▒lar─▒na itina g├Âsterir, onlar─▒ zaman─▒n tan─▒nm─▒┼č m├╝zehhiplerine tezhip ettirip, k─▒ymetini daha da artt─▒r─▒rd─▒. ├ťsk├╝dar Yeni V├ólide CamiiÔÇÖne de alt─▒n yald─▒zl─▒ cel├« s├╝l├╝s hat ile;

ÔÇťCennet annelerin aya─č─▒ alt─▒ndad─▒r.ÔÇŁ ve;

ÔÇťHikmetin ba┼č─▒ Allah korkusudur.ÔÇŁ hadislerini yaz─▒p m├╝zehhip Tozkondurmaz Mustafa A─čaÔÇÖya alt─▒nla i┼člettirmi┼čti. Bu nefis levhalar, -┼č├╝k├╝r ki- caminin ana mek├ón─▒n─▒ s├╝slemeye devam etmektedir. Sultan ayr─▒ca, biri Topkap─▒ Saray─▒ÔÇÖnda, di─čeri Yeni CamiÔÇÖde olmak ├╝zere iki k├╝t├╝phane tesis etmi┼čtir.

6 ┼×akir, ├že┼čme tamamland─▒─č─▒nda susuz kalanlara tarihini ┼č├Âyle s├Âyledi:

Gel Sultan Ahmed ├çe┼čmesiÔÇÖnden ├ób-─▒ hay├ót─▒ i├ž.

7 XVIII. y├╝zy─▒l─▒n ├╝nl├╝ ┼čairi NedimÔÇÖin 1680ÔÇÖde do─čdu─ču, soyunun Mevl├ón├ó Cel├óledd├«nÔÇÖe kadar ula┼čt─▒─č─▒ riv├óyet edilir. Nedim; Sadrazam Nev┼čehirli ─░brahim Pa┼čaÔÇÖn─▒n himayesine girinceye kadar rahat y├╝z├╝ g├Ârmemi┼č, sanat─▒n─▒n en verimli d├Ânemini L├óle DevriÔÇÖnde (1718-1730) ya┼čam─▒┼č, her vesile ile ┼čiirler yazm─▒┼č, ─░stanbul ilk defa NedimÔÇÖde, b├╝t├╝n g├╝zellikleriyle ┼čiire konu olmu┼čtu. 1730 EkimÔÇÖinde vefat eden Nedim, Sel├«miye ├çi├žek├ži kabristan─▒nda medfundur.

8 Naci Y├ťNG├ťL, Sultan III. Ahmed ├çe┼čmesi, ─░stanbul, 1955, s. 74.