SEYYÂH-I ÂLEM

Ayla A─×ABEG├ťM aylaagabegum@hotmail.com

Kendisini ┬źSeyy├óh-─▒ ├ólem ve ned├«m-i ben├« ├ódem Evliy├ó-y─▒ b├« riy├ó: D├╝nya gezgini ve insano─člunun dostu, riy├ós─▒z evliy├ó┬╗ diye takdim eden Evliy├ó ├çelebiÔÇÖden s├Âz etmek istiyoruz. Gezip g├Ârmek, g├Ârd├╝─č├╝n├╝ yazarken as─▒rlar sonras─▒nda da ayn─▒ zevkle okunmak her kula nasip olmaz.

1611-1682 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čayan Evliy├ó ├çelebi, KurÔÇÖ├ón-─▒ Ker├«mÔÇÖi h─▒fzettikten sonra, EnderunÔÇÖda yeti┼čir. ├çocukluk y─▒llar─▒nda, taklit ve n├╝kteleriyle b├╝y├╝klerin ilgisini ├žekmi┼čtir.

Sesinin g├╝zelli─čiyle de saray muhitinde sevilen bir insan olmu┼č, IV. MuradÔÇÖ─▒n sohbet meclislerinde bulunmu┼čtur. T├╝kenmek bilmeyen seyahat; g├Ârme, bilme arzusu hayat─▒n─▒n sonuna kadar devam etmi┼čtir. Gezip g├Ârd├╝klerini, hayal ettiklerini, d├╝┼č├╝nd├╝klerini; yirmi be┼č ya┼č─▒ndan yetmi┼č bir ya┼č─▒na kadar seyy├óh-─▒ ├ólem olarak yazm─▒┼čt─▒r.

On ciltlik seyahatn├óme, bug├╝n; folklor, tarih, co─črafya, sosyoloji, hukuk, T├╝rk├ženin g├╝zellikleri bak─▒m─▒ndan incelenmeye de─čer bir eserdir.

T├╝rk├ženin b├╝t├╝n canl─▒l─▒─č─▒n─▒ eserde bulmak m├╝mk├╝nd├╝r. ┼×ehirdeki, ta┼čradaki askerler, ayd─▒nlar ve halk aras─▒ndaki konu┼čmalar, deyimler, mecazlar eserin her dem canl─▒ olmas─▒n─▒ sa─člamaktad─▒r. ┼×iiri seven ve ┼čiir yazan, iyi bir binici, y├╝z├╝c├╝ olan ve k─▒l─▒├ž kullanmas─▒n─▒ bilen Evliy├ó ├çelebi; ayn─▒ zamanda hattat ve nakka┼čt─▒r. Sesi g├╝zeldir, m├╗s─▒k├«den, tezhibden anlar. Mizaha, n├╝kteye, taklide d├╝┼čk├╝nd├╝r.

Seyahati s─▒ras─▒nda g├Ârd├╝─č├╝; cami, ├že┼čme, kale, ├žar┼č─▒, saray… her y├Ân├╝yle tan─▒t─▒l─▒r, okudu─ču eserlerden al─▒nt─▒lar yapar. Eseri bir macera roman─▒ gibidir. Zengin olan hayal g├╝c├╝yle, okuyucuyu her an merakland─▒r─▒r. Daha ilkokul y─▒llar─▒nda Evliy├ó ├çelebiÔÇÖyi so─čuk bir k─▒┼č tasviriyle tan─▒m─▒┼čt─▒k:

So─čuk bir k─▒┼č g├╝n├╝, damdan dama atlayan kedi, havada donmu┼č; bahar geldi─činde, havalar─▒n ─▒s─▒nmas─▒yla yere d├╝┼čm├╝┼čt├╝r.

├ťsl├╗bunun canl─▒l─▒─č─▒n─▒, EdirneÔÇÖdeki D├óru┼č┼čif├óÔÇÖy─▒ anlatt─▒─č─▒ b├Âl├╝mlerden g├Ârmeye ├žal─▒┼čal─▒m:

BÎMÂRİSTÂN-I
BÂYEZÎD HAN

EdirneÔÇÖde d├óru┼č┼čif├ó… Ki diller ile takrir ve kalemler ile tahrir olunamaz. B├óyez├«d-i Han C├ómiiÔÇÖnin ta┼čra, b├╝y├╝k haremi sa─č─▒nda… B├ó─č-─▒ irem i├žre bir d├óru┼č┼čif├ó…

A┼ča─č─▒ b├╝y├╝k kubbe, sekiz y├╝z k├╗┼če amm├ó. Bu dokuz t├ókl─▒ kubbe, i├žinde dah├« sekiz kemer, her kemer alt─▒nda bir k─▒┼č odas─▒… Her h├╝crede bir pencere: Biri g├╝ll├╝ h─▒y├ób├óna bakar, h├╝cre ta┼čras─▒nda… B├╝y├╝k havuz, ┼čad─▒rvan kubbenin ortas─▒nda… Havza ┼čad─▒rvana bakar pencerenin ├Âteki… Yine i├žinde b├╝y├╝k kubbenin, k─▒┼č─▒n sekiz h├╝crenin ├Ân├╝nde sekiz adet yazl─▒k h├╝cre… ├ť├ž yanlar─▒ mermer ile d├Â┼čeli b├╝y├╝k k├╝├ž├╝k havuz ├ževresinde ├ža─člar berrak sular ┼čad─▒rvanlardan. D├óhil olur havza, kubbede son bulur su…

─░pek yast─▒klara dayanan hastalar, inler fery├ód ederler. Baz─▒ h├╝crelerde evvel baharda c├╝n├╗n mevsiminde, ├žo─čal─▒r EdirneÔÇÖnin a┼čk deryas─▒na d├╝┼čm├╝┼č, sevd├ózede ├ó┼č─▒klar─▒. H├ókim emri ile getirirler bu t├«m├órist├óna anlar─▒… Gerdanlar─▒ndan alt─▒n, g├╝m├╝┼č, yald─▒zl─▒ zincirler… Her biri, aslan yata─č─▒nda gibi k├╝kreyip yatarlar. Havuza, ┼čad─▒rvana bakar kimisi… Huly├ó-y─▒ kalender├« kab├«linden kelim├ót ederler… Bahar mevsiminde ├ži├žek k─▒sm─▒ndan zerrin, deve boyu, y├ósemin, g├╝l-i nesrin, ┼čebboy, karanfil, reyhan, l├óle ve s├╝mb├╝l gibi ├ži├žekleri verip hastalara, g├╝zel ho┼č kokular─▒yla ┼čif├óy├ób ederler.

B├óyez├«d-i Vel├« Vak─▒fn├ómesiÔÇÖnde; hastalara dev├ó, dertlilere ┼čif├ó, d├«v├ónelerin r├╗huna g─▒da ve def-i sevd├ó olmak ├╝zere, on adet h├ónende ve s├ózende gul├óm tahsis etmi┼čtir ki; ├╝├ž├╝ h├ónende, biri n├óyzen, biri kem├ón├« biri ├ženg sant├╗r├«, biri ├╗d├« olup haftada ├╝├ž kere gelerek hastalara, delilere m├╗s─▒k├« fasl─▒ verirler…

Nefis taamlar verilir. Keklik, tura├ž, g├╝vercin, ├╝veyik, kaz, ├Ârdek… C├╝mle ku┼člar─▒, avc─▒lar m├╝tevell├«ye getirip hekimlerin arzusu ve mizac─▒ ├╝zre pi┼čirilip hastalara verilir…

Amma ┼čif├óh├ónenin kap─▒s─▒ ├╝zerinde vakf─▒n ┼čart─▒:

ÔÇťSa─člam olan ├ódem bu dev├ólardan bir k─▒rat al─▒rsa; al├«l olub, Firavun ve K─ür├╗n l├óneti ├╝zerinde ola…ÔÇŁ diye yaz─▒l─▒yd─▒.

17. y├╝zy─▒lda bir ak─▒l hastah├ónesi tasvir ediliyor. Hastah├óne; yap─▒s─▒ ve tezyinat─▒yla, ├ži├žeklerin, kokular─▒n, m├╗s─▒k├«nin hastalar ├╝zerindeki tesiriyle, anlat─▒l─▒rken; verilen yiyecekler; hekimlerin kontrol├╝nde tespit ediliyor. Uygunsuz hareketlerin ├Ân├╝ne ge├žmek i├žin hastah├óne giri┼čine as─▒lan vak─▒f talimatn├ómesi ├Ânemlidir.

Aradan ge├žen y─▒llar─▒n i├žinde hastah├ónelerimizin durumunu; a─ča├žs─▒z, ├ži├žeksiz hastah├óne bah├želerini, oralarda bekle┼čen hasta yak─▒nlar─▒n─▒ d├╝┼č├╝nmek bile istemiyoruz.

Evliy├ó ├çelebi Seyahatn├ómesi fak├╝ltelerde okutulmal─▒. Bu canl─▒ anlat─▒m, t─▒p, hukuk, tar─▒m, sosyal ilimler, siyaset okuyanlar i├žin ├Ânemli ipu├žlar─▒ verecektir. ├ťniversiteye giden her ├Â─črenciye, seyahatn├óme arma─čan edilmeli, bran┼člar─▒na g├Âre mukayeseli e─čitim yap─▒lmal─▒d─▒r…

Devrimize gelelim, gezi yaz─▒lar─▒n─▒ daha ├žok yazarlar ve konferans verenler yaz─▒yor. Zira gazetecilerin gezme imk├ón─▒, di─čer yazarlara g├Âre daha fazlad─▒r. Bu yaz─▒lar mukayeseli olmad─▒─č─▒ i├žin, tarafl─▒ bir g├Âzle yap─▒l─▒yor. Gazeteci veya televizyoncu, ba─čl─▒ bulundu─ču gazetenin ve televizyonun g├Âr├╝┼č├╝ne g├Âre gezdi─či yerleri de─čerlendiriyor. Siyas├« de─čerlendirmeler de ayn─▒ mant─▒kla yap─▒lm─▒yor mu?

Dergi yazarlar─▒n─▒n kendi imk├ónlar─▒yla yurt d─▒┼č─▒ gezileri, gazetecilere g├Âre daha k─▒s─▒tl─▒d─▒r. Kendi imk├ónlar─▒yla gezip g├Ârmek ve yazmak durumundad─▒rlar. Bir ├Â─čretmen-yazar olan benim i├žin de durum ayn─▒d─▒r. Hayallerimde ve du├ólar─▒mda ─░sl├óm ├╝lkelerini g├Ârmeyi istemi┼čimdir. Du├ólar─▒m kabul olmu┼č olacak ki, ─░ranÔÇÖda d├╝zenlenen Humeyn├«ÔÇÖnin ├Âl├╝m y─▒ld├Ân├╝m├╝ t├Ârenlerine, T├╝rkiyeÔÇÖden de sivil toplum gruplar─▒ davet edilmi┼čti. Birdenbire kendimi m├╝racaat etmedi─čim h├ólde bu davetlilerin i├žinde buldum.

Gezimizin ilk g├╝n├╝nde TahranÔÇÖda son derece g├╝zel bir otele indik. Biraz dinlendikten sonra h├╝k├╗met merkezine gittik. ─░hti┼čaml─▒ olmayan bir binan─▒n bekleme salonundayd─▒k. Uzun tahta bir masada k├ó─č─▒t bardaklar i├žinde meyve sular─▒, birka├ž tabakta kurabiye vard─▒. Dinlenirken; yememiz, i├žmemiz i├žin konmu┼čtu. Hizmet eden yoktu. ─░steyenler istedi─čini al─▒p yiyip i├žiyordu. Bir s├╝re sonra konferans salonuna girdik. K├╝├ž├╝k bir Anadolu ┼čehrindeki bir konferans salonuna girdi─čimizi d├╝┼č├╝nd├╝m. ├ťzerine oturdu─čumuz tahta sandalyeler uzun y─▒llar ├Ânce al─▒nm─▒┼čt─▒ muhakkak. AhmedinejadÔÇÖ─▒n ve ├╝st d├╝zey yetkililerin konu┼čmalar─▒, ─░ngilizce ve T├╝rk├žeye ├ževriliyordu.

Yetkililerin ve AhmedinejadÔÇÖ─▒n konu┼čmalar─▒ ve d├╝nyan─▒n bir├žok ├╝lkesinden gelen tebli─čcilerin a├ž─▒klamalar─▒nda s├Âylenenler, birbirini tamaml─▒yordu. Humeyn├«ÔÇÖnin hayat felsefesi, yabanc─▒lar taraf─▒ndan anlat─▒l─▒yordu.

Adalet duygusuna vurgu yapt─▒lar. Yaln─▒z ─░ran i├žin de─čil, cihan┼č├╝mul bir adaletten s├Âz ediliyordu. ─░sl├óm├« uyan─▒┼č─▒n d├╝┼č├╝nmeyle olaca─č─▒n─▒ s├Âyl├╝yorlard─▒. ─░sl├óm ├╝lkelerinin uyan─▒┼č─▒, d├╝nyan─▒n kurtulu┼čuna vesile olacakt─▒r. Geri kalm─▒┼č ├╝lkelerin kaderi, geri kalm─▒┼čl─▒k olmamal─▒. ┬źMeden├«yim┬╗ diyen ├╝lkeler, geri kalm─▒┼č ├╝lkelerin kaynaklar─▒n─▒ kullanmakla meden├« olduklar─▒n─▒ iddia ediyorlar. Oysa onlar─▒n kaynaklar─▒ndan ellerini ├žektikleri zaman, o ├╝lkeler de geri kalm─▒┼čl─▒ktan kurtulacaklard─▒r. Halk─▒n adalete olan g├╝veniyle fertler, fertlerin uyan─▒┼č─▒yla ├╝lkeler uyanacakt─▒r. ─░nanc─▒n─▒ ya┼čayan idarecilerle, uyan─▒┼č ba┼čar─▒l─▒ olacakt─▒r. Ahmedinejad ve Humeyn├«ÔÇÖnin bat─▒y─▒ iyi tan─▒d─▒klar─▒n─▒ yap─▒lan konu┼čmalardan anl─▒yoruz.

Ahmedinejad, Sultanahmet CamiiÔÇÖnde namaz k─▒ld─▒ktan sonra, b├╝t├╝n yollar─▒n trafi─če kapal─▒ oldu─čunu g├Âr├╝nce;

ÔÇťBen, ├╝lkemde b├Âyle yapmam!ÔÇŁ dedi─činde dikkatimi ├žekmi┼čti. Arabas─▒n─▒n 20 y─▒ll─▒k oldu─čunu, evinin ├žok sade oldu─čunu anlat─▒yorlar. Anma t├Ârenlerinden d├Ânerken, y├╝r├╝d├╝─č├╝m├╝z yolda, AhmedinejadÔÇÖ─▒n karde┼čiyle beraberdik. Onun da k─▒yafeti orta h├ólli bir halk─▒n k─▒yafetinden farkl─▒ de─čildi.

Humeyn├«ÔÇÖnin ya┼čad─▒─č─▒ eve gittik. TahranÔÇÖ─▒n bir kenar mahallesinde iki odal─▒ bir k├Ây evine benziyordu. Evinin yolunu bile yapt─▒rmam─▒┼č, en ya┼čl─▒ y─▒llar─▒nda o yollardan gidip gelmi┼č.

─░ranÔÇÖda t├╝rbeler ├žok ihti┼čaml─▒, geni┼č araziler ├╝zerinde kurulmu┼č. D─▒┼č mek├ón ├žinilerle kapl─▒, i├ž mek├ón p─▒r─▒l p─▒r─▒l s├╝tunlar, avizeler… T├╝rbelerin ve camilerin i├žinde anma program─▒ oldu─ču i├žin Humeyn├«ÔÇÖnin resimleri yer al─▒yor.

TahranÔÇÖda Humeyn├«ÔÇÖnin, Me┼čhed ┼čehrinde Hazret-i Muhammed -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem- EfendimizÔÇÖin torunlar─▒ndan ─░mam R─▒z├óÔÇÖn─▒n, Kum ┼čehrinde Hazret-i M├ós├╗meÔÇÖnin t├╝rbelerini ziyaret ettik.

Kum ┼čehrinde Necefi Mer├ó┼č├«ÔÇÖnin k├╝t├╝ph├ónesi g├Âr├╝lmeye de─čerdi. Mer├ó┼č├«, hayat─▒ boyunca 37 bin el yazmas─▒ eseri toplam─▒┼čt─▒. Zengin olmad─▒─č─▒ndan, g├Ârd├╝─č├╝ kitaplar─▒ alabilmek i├žin bazen tarlalarda ├žal─▒┼čm─▒┼č, bazen ba┼čkalar─▒n─▒n yerine tuttu─ču oru├žtan ald─▒─č─▒ mebl├ó─člar─▒ kitaplara yat─▒rm─▒┼čt─▒r. ├ľ─čle yeme─či yemez, biriktirdiklerini yine kitaba yat─▒r─▒rm─▒┼č. Bazen de elbiselerini satarm─▒┼č. D├╝nyada var olan ┼×i├« d├╝nyas─▒n─▒n ilk k├╝t├╝ph├ónesidir. B├Âyle olmas─▒na ra─čmen di─čer dinlerle ilgili kitaplar─▒ da alm─▒┼čt─▒r. K├╝t├╝ph├óne yetkililileri, bu mertebeye var─▒┼č─▒n─▒ anlat─▒rken, bunu; tevekk├╝l, imamlara tevecc├╝h ve anne-baba r─▒z├ós─▒ almak olarak a├ž─▒kl─▒yorlar.

Tahran ├ťniversitesi bah├žesinde Cuma namaz─▒ k─▒ld─▒k. ┼×ehidli─či ziyaret ettik. Bu seyahat i├žin yak─▒nlar─▒m endi┼čeliydi:

ÔÇťNas─▒l cesaret edip gidiyorsun?ÔÇŁ demi┼člerdi.

├ç├╝nk├╝ T├╝rk medyas─▒, yasaklarla ya┼čanan daha do─črusu ya┼čanmayacak bir ─░ranÔÇÖdan bahsediyorlard─▒. ├çar┼čafl─▒ olmayanlar─▒n ad─▒m atamayacaklar─▒ bir ├╝lkeden bahsediyorlard─▒.

Biz, T├╝rkiyeÔÇÖdeki k─▒yafetlerimizle gitmi┼čtik. Halk─▒n bir k─▒sm─▒ ├žar┼čafl─▒, bir k─▒sm─▒ ba┼č├Ârt├╝l├╝yd├╝. ─░ranl─▒ gen├ž k─▒zlar─▒n bir k─▒sm─▒n─▒n ba┼člar─▒n─▒ kapatan ├Ârt├╝ yar─▒md─▒ ve sa├žlar─▒n─▒n yar─▒s─▒ ortadayd─▒. Bir k─▒sm─▒n─▒n el ve ayak t─▒rnaklar─▒ ojeliydi.

Gece saat 23:00ÔÇÖda Tahran caddelerinde han─▒m gruplar─▒ olarak dola┼č─▒p, al─▒┼čveri┼č yapabiliyorduk. Sadece t├╝rbelerde paketler i├žinde temiz uzun ├Ârt├╝ler veriliyordu ve onlar─▒ ├Ârtmemiz mecburiydi. Ayakkab─▒lar─▒m─▒z─▒ numara alarak b─▒rak─▒yor, ├ž─▒karken al─▒yorduk.

Hava s─▒cak oldu─ču i├žin, gitti─čimiz her yerde halka su da─č─▒t─▒yorlar; t├Ârenler uzun s├╝recekse, paket i├žinde yiyecekler ikram ediyorlard─▒.

TahranÔÇÖdaki otelimizde ─░ran yemekleri ikram edilmedi. Al─▒┼č─▒k olmad─▒─č─▒m─▒z d├╝┼č├╝n├╝lerek; ─▒zgara et, bal─▒k ve safranl─▒ pil├óv ile bol salata ikram ettiler. Yemeklerde bizim l├╝ks otellerimizdeki abart─▒ yoktu. Tatl─▒ gelene─či yok. Yeme─čin ├╝st├╝ne meyve ikram ediliyor.

Otele hangi saatte d├Ânersek d├Ânelim, o saatte ─▒zgara yap─▒larak ikramlar devam ediyor. ─░ranl─▒lar─▒n misafire ├žok de─čer verdiklerini her yerde hissediyorsunuz. Gidi┼č ve d├Ân├╝┼č├╝m├╝zde u├žakta yap─▒lan ikramlar da ├Âzenle haz─▒rlanm─▒┼čt─▒.

VanÔÇÖa giderken ilk defa bindi─čim bir ├Âzel ┼čirketin, suyu bile ├╝cretle vermesi beni ├žok incitmi┼čti. T├╝rk misafirperverli─čine uymayan b├Âyle bir davran─▒┼č─▒ unutamad─▒m. Mecbur kal─▒p bindi─čim zaman yan─▒ma bir ┼či┼če su alarak tepkimi vermeye ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒m.

Gezmek, yaln─▒z vakit ge├žirmek olmamal─▒. G├Âr├╝len her yerle kendi ├╝lkemiz mukayese edilmeli, yeni d├╝┼č├╝nceler ve projeler olu┼čturulmal─▒d─▒r. Grubumuzdaki han─▒mlar─▒n ├žo─ču, ─░ngilizceyi anlayacak kadar biliyor, fakat konu┼čam─▒yordu. Hemen hemen hepimiz fak├╝lte mezunuyduk. Gen├ž bir ─░ngiliz han─▒m;

ÔÇťT├╝rk kad─▒nlar─▒ neden dil bilmiyorlar?ÔÇŁ diye sordu─čunda utanm─▒┼čt─▒k.

Orta ├Â─čretimde ve ├╝niversitede uygulanan metodlar─▒n de─či┼čmesi gerekiyor. Dili iyi ├Â─čretmek i├žin yurtd─▒┼č─▒ndan ├Â─čretmen getirtmeye gerek yok, yeni metodlarla ├Â─čretmenlerimizi yeti┼čtirmemiz gerekiyor.

Bizi Diyarbak─▒rÔÇÖa, VanÔÇÖa, ─░ranÔÇÖa gitme konusunda korkutan medya da de─či┼čmeli diyorum.

Diyarbak─▒r ve VanÔÇÖa gitmeden ├Ânce oralarda her g├╝n bombalar─▒n patlad─▒─č─▒n─▒, halk─▒n evlere kapand─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝yordum. Korku ┼čehirleri in┼ča etmi┼člerdi.

Gitti─čim zaman ├Âyle olmad─▒─č─▒n─▒ g├Ârd├╝m. Olaylar zaman zaman baz─▒ b├Âlgelerde oluyor, medya bize tam tersini yans─▒t─▒yordu. ─░ran da ayn─▒ ┼čanss─▒zl─▒─ča kurban edilmi┼čti.

Ne diyelim; Allah insaf versin!..