KRİZİ FIRSATA ÇEVİRMEK

Mustafa K├ť├ç├ťKA┼×CI tali@yuzaki.com

Bir hocam anlatt─▒:

Adam otomobil acentesine gelmi┼č m├╝essese sahibine dert yan─▒yor:

ÔÇťÔÇôSon ├ž─▒kan vergi indirimi y├╝z├╝nden, on g├╝n ├Ânce sizden ald─▒─č─▒m arabada 6 milyar zarar ettim…ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôAma a─čabeyci─čim biliyorsunuz bu devletin bir uygulamas─▒.ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôBiliyorum can─▒m!..ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôHerh├ólde buraya bizden alt─▒ milyar─▒ geri istemeye gelmediniz?ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôYok yok, araba almak bu kadar avantajl─▒ h├óle gelince ben iki araba daha alay─▒m, dedim. Biri han─▒ma biri anneme…ÔÇŁ

Aylard─▒r s├╝ren bir kriz var. Ge├žmi┼čtekiler gibi sadece ├╝lkemizi ilgilendiren de─čil, uzmanlar─▒n bildirdi─čine g├Âre 1929ÔÇÖdaki gibi b├╝t├╝n d├╝nyay─▒ saran bir kriz bu. Krizin neticelerinden ve devam─▒n─▒n sebeplerinden biri; t├╝ketimin, harcamalar─▒n azalmas─▒. ─░nsanlar para harcas─▒nlar diye vergi indirimi ihtiva eden paketler ├ž─▒kar─▒lmas─▒n─▒n sebebi bu. ├ç├╝nk├╝ piyasalar durgun. Paras─▒ olmayanlar bir tarafa, olanlar da harcam─▒yor. Piyasa durunca, ├╝retim de duruyor. ─░stihdam daral─▒yor. ─░┼čsizlik art─▒yor. B├╝y├╝me duruyor.

Kapitalist sistemin motoru t├╝ketim… ─░nsanlara ihtiya├ž hissettirmek ve sat─▒n ald─▒rmak. Rekl├ómlar, modalar, hayat tarzlar─▒… Paras─▒ yokmu┼č, bahane de─čil; kredi ├žeker! ├ľdeyemezse? Faiz var. Onu da ├Âdeyemezse? ─░fl├ós… ─░┼čte krizin ilk domino ta┼č─▒ da bu. AmerikaÔÇÖda herkesin tatl─▒ hayat d├╝┼čleriyle kredilere y├╝klenmesi, fakat krediler ├Âdenmeyince bankalar─▒n sap─▒r sap─▒r d├Âk├╝lmesi…

Bu t├╝ketime dayal─▒ ekonomi modelinin a├žmaz─▒… H├ólbuki ekonomik sistemin kendi midesini doldurmaya ├žal─▒┼čan bencil modern fertten daha g├╝├žl├╝ bir motoru olabilir:

Binlerce ki┼čiyi doyurmay─▒ vazife bilen bir hizmet insan─▒… Kendisi aza kanaat etti─či h├ólde, binlere bol bol ikramda bulunan… Kendisi sunÔÇÖ├« ┼čekilde geni┼čletilmemi┼č ┬źihtiya├ž┬╗ ├Âl├ž├╝lerinde ya┼čarken, vak─▒flar─▒nda, infaklar─▒nda, ikramlar─▒nda; ┬źsevdi─či ┼čeylerden vermek┬╗ m├«y├ór─▒yla hareket eden… Asl─▒nda bu, ekonomi i├žin daha b├╝y├╝k bir canl─▒l─▒k getirir…

M├óz├«mizde bunun misalleri vard─▒. Vakfiyelerdeki hizmet yar─▒┼č─▒n─▒ hat─▒rlay─▒n… ┼×u ┼ču g├╝nlerde, ┼ču kalitede bal ┼čerbeti ikram edilecek… ┼×u kadar sokak, iki┼čer adamla temizlenecek… Bir ba┼čka misal;

Cami yapt─▒ran bir zat, vakfetti─či akarlar─▒n gelirleriyle caminin duvarlar─▒n─▒n karalanmas─▒na m├ón├« olacak, ┬źm├óniuÔÇÖn-nuk├╗┼č┬╗ kadrosu tahsis ediyor. Bug├╝n├╝n ne belediyecili─činde ne de vak─▒flar y├Ânetiminde bu hizmet ve istihdam seviyesine var─▒labildi… G├╝zelim ├že┼čmelerin al─▒nlar─▒ haylaz sokak ├žocuklar─▒n─▒n hoyrat f─▒r├žalar─▒ndan nasibini ald─▒ m─▒ bir dahaki bak─▒ma kadar y─▒llarca ├Âyle kal─▒yor.

T├╝ketime dayal─▒ ekonominin bir ba┼čka a├žmaz─▒, temas etti─čimiz ┼čekilde zaman zaman ortaya ├ž─▒kan durgunluk. Harcamama…

Fakirlerde, yoksullarda zaten para yoktu, ┼čimdi hi├ž yok.

Peki, imkânı olan, birikimi olan tüketim toplumuna ne oluyor ki para harcamayı durduruyorlar?

Her ┼čeyin haz almak oldu─čuna, b├╝t├╝n hazlar─▒ edinmenin yeg├óne yolunun da maddiyat oldu─čuna inand─▒r─▒lm─▒┼č bir toplum ┼čimdi ni├žin hazlar─▒n─▒ erteliyor?

Cevap belli:

Gelece─či ad─▒na korkuyor ve yine maddiyata sar─▒l─▒yor. Ama bunda da huzur yok. Ya se├žti─či para birimi de─čer kaybederse! Alt─▒n daha y├╝kselir mi?

Maksad─▒m─▒z, zaten pek habersiz olmad─▒─č─▒m─▒z krizi anlatmak de─čil, s─▒k─▒c─▒ bir ekonomi sayfas─▒ okutmak da de─čil. H├ódiseye edeb├« ve i├žtim├ó├« bir a├ž─▒dan bakmak…

Art─▒k kriz denince yan─▒nda bir kavram─▒ da ├žok duyar olduk: F─▒rsat…

ÔÇťAkl─▒n─▒z─▒ kullan─▒n krizi f─▒rsata ├ževirin!ÔÇŁ

Krizin uzak k─▒tadaki ayak sesleri gelirken, uyan─▒k bir i┼čadam─▒na;

ÔÇťÔÇôNeler oluyor?ÔÇŁ diye sormu┼čtum;

ÔÇťÔÇôBir ┼čey oldu─ču yok, zenginler de─či┼čiyor.ÔÇŁ demi┼čti.

Krizi f─▒rsata ├ževirmek…

ÔÇťA─člayan─▒n mal─▒, g├╝lene yaramaz.ÔÇŁ anlay─▒┼č─▒ndan ne kadar uzak, ne kadar ac─▒mas─▒z bir s├Âz…

S├Âzde krizi f─▒rsata ├ževirenler ┼čunlar:

Kriz paketindeki vergi indiriminden yararlan─▒p ayn─▒ eve iki araba daha almaya ├žal─▒┼čanlar…

Bu uyan─▒klardan daha uyan─▒k olup, m├╝┼čteriye; ┬źYok!┬╗ deyip, devletin piyasa canlans─▒n diye a├žt─▒─č─▒ paketten, stoklama m├órifetiyle kendileri kanlananlar…

Krizin ┬źk┬╗sini duyunca ilk i┼č olarak i┼č├žilerinin ekme─čiyle oynayanlar…

Bu yaz─▒yla me┼čgul oldu─čum g├╝nlerde bir haber:

Kriz sebebiyle sadece bir m├╝essesesinde 1.200 ├žal─▒┼čan─▒n─▒n i┼čine son veren bir holding, 54.000.000 TL vererek bo─čazda bir yal─▒ ┬źdaha┬╗ alm─▒┼č. Necip Faz─▒lÔÇÖ─▒ hat─▒rlaman─▒n vaktidir:

All├óhÔÇÖ─▒n on pulunu bekleye dursun on kul;
Bir ki┼čiye tam dokuz, dokuz ki┼čiye bir pul.
Bu taksimi kurt yapmaz, kuzulara ┼čah olsa;
Ya┼čas─▒n, kefenimin kefili karaborsa!

Belki bunlar kadar a─č─▒r de─čil, ama krizi nefis ad─▒na f─▒rsata ├ževirmenin bir ┼čekli de hay─▒r-hasen├óta ayr─▒lan b├╝t├želerin kesilmesi, k─▒s─▒lmas─▒…

Kriz ortam─▒nda insanlar ┬źihtiya├žlar─▒ndan┬╗ bile k─▒sar da hay─▒r-hasenattan k─▒smaz m─▒?

Asl─▒nda k─▒smamal─▒!

Bu sefer m├╝sbet/olumlu m├ón├óda s├Âyl├╝yorum; krizi ger├žekten f─▒rsata d├Ân├╝┼čt├╝rmek i├žin k─▒smamal─▒… Hatt├ó zor durumlara ├Âzel m├ónev├« paketlerden yararlanabilmek i├žin hay─▒r-hasen├ót─▒ daha da art─▒rmal─▒!

Nedir o mânevî paketler?

S─▒r ve Hikmet kitab─▒ndan okuyal─▒m:

Mahrumiyet Zamm─▒

Yap─▒lan hizmetler ve ideal insan yeti┼čtirme gayretleri ne d├╝nyada ne ├óhirette z├óy├« olur. Bilhassa i├žinde bulundu─čumuz, ─░sl├óm ahl├ók─▒n─▒n zaafa u─črad─▒─č─▒ h├╝z├╝nl├╝ devirlerde yap─▒lan amelleri Cen├ób-─▒ Hak, ├Âzel ecirlerle primlendiriyor, bunlar─▒; ┬źkarz-─▒ hasen / kendisine verilmi┼č bir bor├ž┬╗ olarak yaz─▒yor. Kar┼č─▒l─▒─č─▒n─▒ da, t─▒pk─▒ d├╝nya hayat─▒nda zor ve tehlikelerde memuriyet yapanlara verilen ┬źmahr├╗miyet zamm─▒┬╗ gibi kat kat, fazla fazla ve ├žok y├╝ksek olarak lutfedece─čini bildiriyor…

Bollukta da darl─▒kta da ham bir nefse sahip insan infaktan korkar. ├ç├╝nk├╝ ┼čeytan fakirlikle korkutur.

─░nsan; nefsi i├žin harcarken, asl─▒nda paran─▒n elinden gitti─čini d├╝┼č├╝nmez. ├ç├╝nk├╝ o sat─▒n almaktad─▒r, yani de─či┼čtirmektedir. Elindeki ┬źher ┼čeyi alabilen┬╗ sihirli nesne ile ihtiya├ž duydu─ču ┼čeyi de─či┼čtirmektedir. Eline m├╝┼čahhas bir ┼čey ge├žmedi─či zamanlarda da -modern tabirle- hizmet sat─▒n almaktad─▒r. Riy├ó/g├Âsteri┼č i├žin yap─▒lan yard─▒mda ise, yard─▒m─▒n kar┼č─▒l─▒─č─▒nda ┼č├Âhret, belki m├╝┼čteri, h├╝sn-i kabul ilh. sat─▒n al─▒nm─▒┼č olur. Yine kar┼č─▒l─▒ks─▒z de─čildir. ├ľyleyse para, kar┼č─▒l─▒ks─▒z olarak elden ├ž─▒karsa, bu maddiyat├ž─▒ bak─▒┼čla bak─▒ld─▒─č─▒nda bir k─▒ymet ziyan edilmi┼č olur.

Krizin b├╝y├╝tt├╝─č├╝ gelecek korkular─▒n─▒ iz├óle etmek ve piyasan─▒n durgunla┼čmas─▒n─▒ ├Ânlemek i├žin devletler, m├╝esseseler ve ticar├« kurulu┼člar─▒n a├ž─▒klamalar yapmas─▒, paketler a├ž─▒klamas─▒ ve kampanyalar d├╝zenlemesi gibi d├«nimiz de infak korkusunun anlams─▒zl─▒─č─▒n─▒ vurgulayan il├óh├« beyanlar indirmi┼čtir:

ÔÇťAllah yolunda her ne harcarsan─▒z, Allah onun yerine ba┼čkas─▒n─▒ verir.ÔÇŁ (SebeÔÇÖ, 39)

Nas─▒l? Misliyle mi? Hay─▒r, en az on kat─▒yla… Yedi y├╝z kata ne dersiniz?

ÔÇťMallar─▒n─▒ Allah yolunda harcayanlar─▒n durumu, yedi ba┼čak verip her birinde y├╝z tane bulunan bir ba┼ča─č─▒n haline benzer. Allah diledi─čine kat kat fazlas─▒n─▒ da verir. All├óhÔÇÖ─▒n lutfu geni┼čtir, ilmi her ┼čeyi kaplar.ÔÇŁ (el-Bakara, 261)

Bunlar mec├óz├«, m├ónev├« m├╝k├ófatlar gibi tel├ókk├« edilebilir. Maalesef insano─člu ┬źf├ón├« olan─▒, ebed├« olana; damlay─▒ deryaya de─či┼čme ham├ókati┬╗ne s─▒kl─▒kla d├╝┼čebilmekte… Fakat bu ├óyet ve hadisler i├žerisinde infak─▒n d├╝nyev├« m├ón├óda da bereketlendi─čini m├╝jdeleyenler vard─▒r.

─░┼čte nazmetti─čimiz had├«s-i ┼čerifte m├╝thi┼č bir teminat:

Allah bereket bah┼čediyor inf├óka,
Hi├žbir mal─▒ eksiltemez asl─ü sadaka.

KurÔÇÖ├ón ve S├╝nnetÔÇÖi hayatlar─▒yla sergileyen sah├óbe-i kiramdan infak─▒yla me┼čhur zengin sah├ób├«lerin m├╝thi┼č mebl├ó─člarla ed├ó ettikleri infaklara ra─čmen yine zenginle┼čtiklerini g├Ârmek ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ de─čildir. Abdurrahman bin Avf, Hazret-i Eb├╗bekir ve Hazret-i Osman…

Onlar verdik├že fakirle┼čmediler, zenginle┼čtiler… Hem madd├« hem m├ónev├« boyutta… Ama bug├╝n o uhrev├« bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ kaybedilirse, krizler a├žlar─▒ daha a├ž, muhta├žlar─▒ daha muhta├ž h├óle getiriyor:

Yine hocamdan dinliyorum:

Bir ikindi ├╝st├╝d├╝r. Mahalleden bir ├žocuk. ├çekine ├žekine sokulur:

ÔÇťÔÇôHocam, bir ┼čey diyecektim.ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôBuyur, s├Âyle…ÔÇŁ

ÔÇťÔÇô┼×eyy… Sizin bizim mahallede muhta├žlara yard─▒m etti─činizi duydum da ondan dolay─▒…ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôS─▒k─▒lma delikanl─▒, ihtiyac─▒n ne ise s├Âyle…ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôBabam… Babam hastanede yat─▒yor.ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôGe├žmi┼č olsun. Tedavi masraflar─▒ l├óz─▒m herh├ólde?ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôYook. Onu ye┼čil kart h├óllediyordur da… ┼×ey…ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôS├Âyle o─člum.ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôBiz babam─▒ ziyarete gitmek istiyoruz. Fakat yol param─▒z yok. Yani sadece birka├ž otob├╝s bileti alacak kadar…ÔÇŁ

Ay─▒p de─čil ya, o an hocan─▒n da ├╝st├╝nde ┬źotob├╝s paras─▒┬╗ yoktur.

ÔÇťÔÇôYar─▒n ├Â─čle namaz─▒na gel, h├ólledelim. Belki birlikte gideriz, olur mu?ÔÇŁ

Delikanl─▒n─▒n g├Âzleri ─▒┼č─▒ldar, sevin├žle, ko┼čar ad─▒m uzakla┼č─▒r.

Ertesi g├╝n, ├Â─čle namaz─▒nda mihrapta tesbihat i├žin d├Ând├╝─č├╝nde hocan─▒n g├Âzleri delikanl─▒y─▒ arar. Fakat yoktur. Ne ├Â─čle, ne ikindi, ne ak┼čam… ┬ź├ť├ž kuru┼č de─čil mi, bulmu┼člar demek ki┬╗ diye ge├žirir i├žinden. T├ó ki birka├ž g├╝n sonra ayn─▒ delikanl─▒yla tekrar kar┼č─▒la┼č─▒ncaya kadar…

ÔÇťÔÇôDelikanl─▒, gelmedin o g├╝nden beri?ÔÇŁ

ÔÇťÔÇô─░htiya├ž kalmad─▒ hocam…ÔÇŁ

ÔÇťÔÇô─░yi, buldunuz gittiniz yani…ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôYok… Ertesi g├╝n babam vefat etmi┼č. Bizim hastaneye gitmemize gerek kalmad─▒.ÔÇŁ

G├Âzya┼člar─▒n─▒ kalbine ak─▒tan hocam, as─▒l ihtiyac─▒n ┼čimdi ba┼člad─▒─č─▒n─▒n fark─▒ndad─▒r. Sa─čl─▒─č─▒nda kendisini hastanede ziyarete gitmek i├žin otob├╝s bileti alamayan adamca─č─▒z─▒n ├žocuklar─▒, art─▒k bir de yetimdir… ─░ki y├╝z k─▒rk liral─▒k kiralar─▒n─▒ ├╝stleniyor ┼čimdi. Fakat kira ile bitmiyor ihtiya├žlar… Bug├╝n krizin, fakat daima ┼čeytan─▒n alevlendirdi─či fakirlik korkusuyla azalan infak, bu mahzun h├ónelere daha a─č─▒r krizler ya┼čat─▒yor. Onlar kriz paketlerinden, de─čil ikinci, ├╝├ž├╝nc├╝ otomobil, otob├╝s bileti alacak kadar bile yararlanam─▒yorlar.

├ľyleyse krizi ger├žek f─▒rsatlara d├Ân├╝┼čt├╝rmeli… F├ón├« krizleri, f├ón├« f─▒rsatlara d├Ân├╝┼čt├╝rmek i┼č de─čil… F├ón├«lik krizinden ebediyet dev┼čirmeli… ─░nsan─▒ say─▒p biriktirdi─či mal ebed├«le┼čtirmez… Fakat ayn─▒ mal, ayn─▒ imk├ón bir ba┼čka s├╗rette insan─▒ ebed├«le┼čtirmeye vesile olur. Nas─▒l m─▒?

Bir vak─▒f, bir sadaka-i c├óriye, bir vak─▒f insan, bir hay─▒rl─▒ evl├ót, e─čitimi ├╝stlenilen, burs verilen ve hizmet zincirinin bir halkas─▒ olan bir yetim, bir yoksul kabiliyet… bunlar biz f├ón├«lerin amel defterini vefat─▒m─▒zdan sonra da a├ž─▒k tutar.

Var m─▒ bundan y├╝ksek k├ór? Var m─▒ bundan daha ├ól├ó krizi f─▒rsata ├ževirme yolu?