─░SL├éMÔÇÖDA ┼×EH─░R VE M─░MAR├Ä

Ayla A─×ABEG├ťM aylaagabegum@hotmail.com

┼×ansl─▒ nesillerdik, bah├želi evlerde do─čmu┼čtuk. Dedelerimizin, ninelerimizin ekti─či ├ži├žeklere konan kelebekleri kovalarken, a─ča├žlardan kopard─▒─č─▒m─▒z kokulu meyveleri yerken, tulumbadan ├žekti─čimiz suyla ├ži├žekleri sularken, sal─▒ncakta sallan─▒rken; b├╝t├╝n bu g├╝zelliklerin r├╝ya gibi ge├žece─čini d├╝┼č├╝nememi┼čtik. Evlerimiz, mahallelerimiz cennet tasavvurunun g├Ânl├╝m├╝ze yans─▒mas─▒yd─▒. Ecdat y├ódig├ór─▒ ┼čehirler, yerle┼čim mek├ónlar─▒ bizi d├╝nyev├« duygulardan uzakla┼čt─▒r─▒p, All├óhÔÇÖa daha da yak─▒nla┼čt─▒r─▒yordu. Tabiatla i├ž i├žeydik. Bah├žemizde yeti┼čtirdi─čimiz domatesleri, biberleri, maydanozlar─▒ kopar─▒rken onlar─▒n kendine has kokular─▒n─▒ i├žimizde hissediyorduk. ├çi├žekleri sulamak, onlar─▒n reng├órenk d├╝nyas─▒nda g├╝n├╝n yorgunluklar─▒ndan uzakla┼čmak, tefekk├╝re dalmak, sonra b├╝y├╝k bir enerji depolanmas─▒yla hayata devam etmek…

Y─▒llar ├Ânce SapancaÔÇÖda okuma-yazma bilmeyen bir k├Âyl├╝ han─▒mdan tabiatla ilgili ilk dersimi alm─▒┼čt─▒m. Daha ├Ânce okuduklar─▒m, dinlediklerim nedense bana tesir etmemi┼čti. Sabah ezan─▒ndan ├Ânce tarlada a─ča├žlar─▒n, ├ži├žeklerin zikretti─čini bir ┼čiir gibi anlatm─▒┼čt─▒. ┬źAyn─▒ tarlada ben de o han─▒mla beraber olsam, ayn─▒ sesleri duyabilir miyim?┬╗ diye d├╝┼č├╝nm├╝┼čt├╝m. Ayn─▒ duygular i├žinde olmam i├žin benim de o k├Âyl├╝ han─▒m gibi emek vermem, toprakla ha┼č─▒r-ne┼čir olmam gerekiyordu.

Nakka┼čtepeÔÇÖde arkada┼člarla ├žay i├žerken ─░stanbulÔÇÖu seyrediyorduk. Ye┼čilli─čin olmad─▒─č─▒ ta┼č binalar, ta┼čla┼čan kalplerimizin resmiydi. ─░stanbul; ├╝├ž-d├Ârt ya┼č─▒nda eline kalemi al─▒p evler ├žizen bir ├žocu─čun resimlerindeki gibiydi. Y─▒llar ├Âncesinde ya┼čad─▒─č─▒m ├ťsk├╝darÔÇÖ─▒ hat─▒rlad─▒m. ─░hsaniye Mahallesi; bah├želi, ah┼čap evler; bu evlerde ya┼čayan tevekk├╝l sahibi insanlar… Bir ├Â─čretmen, bir doktor, bir pa┼ča, bir ticaret adam─▒, kimsesiz bir teyze… s─▒n─▒f fark─▒, gelir fark─▒ yok. Ayn─▒ mahallenin birbirini tamamlayan insanlar─▒, ya┼čanan hayat ─░sl├ómÔÇÖ─▒n r├╗huna uygun.

Y─▒llar sonra m├╝teahhitler geldi, a─ča├žlar─▒n i├žinde olu┼čan kurtlar gibi mahalleyi i├žten i├že kemirmeye ba┼člad─▒lar. Arsa kar┼č─▒l─▒─č─▒ apartman dairesi veriyorlar, ac─▒mas─▒zca ah┼čap evleri y─▒k─▒yorlard─▒. ─░nsafs─▒z mimarlar─▒n ├žizdi─či projeleri belediyeler onayl─▒yordu. Birbiriyle yar─▒┼čan m├╝teahhitler, bir kat daha fazla yapmak i├žin bir yolunu buluyor projelerini kabul ettiriyorlard─▒. Yap─▒lan apartmanlar─▒n bah├želeri yoktu. Birbirine paralel sokaklardaki evlerden deniz g├Âr├╝l├╝rken, pl├óns─▒z uygulamayla alt sokakta olanlar ├╝st sokakta olanlar─▒n denizi g├Ârmesini engellemeye ba┼člam─▒┼čt─▒. Daha fazla kazanma h─▒rs─▒, yap─▒lan binalar─▒ ta┼č duvarlar h├óline getirmi┼čti. Ah┼čap evler bitmeye ba┼člay─▒nca yeni alanlar bulundu, daha do─črusu talan edildi. Yeni semtler, y├╝ksek y├╝ksek binalar… S─▒ra ye┼čil alanlara gelmi┼čti, orada zenginler oturmal─▒yd─▒. Bah├žesi olan villalar yap─▒lmaya ba┼čland─▒.

Yeni ├ž─▒kan yasayla var olan ye┼čil alanlar da ├žok yak─▒nda yok olacak. Dev├ós├ó binalar, al─▒┼čveri┼č merkezleri ┬źy├╝kseldik├že daha daha y├╝ksek olmal─▒┬╗ diyen bir anlay─▒┼č ve ruhlar─▒n ├ž├Âk├╝┼č├╝… Saraylar─▒, camileri, kas─▒rlar─▒, k├Â┼čkleriyle bir tarih ve 21. asr─▒n ta┼č kuleleri… ─░nsan eliyle d├╝nya cennetinin cehenneme ├ževrili┼či…

┼×ubat ay─▒nda vefat eden Turgut CANSEVERÔÇÖi 1983 y─▒l─▒nda tan─▒m─▒┼čt─▒m. T├╝rk Edebiyat─▒ Dergisi i├žin bir r├Âportaj yapm─▒┼čt─▒k. Heyecanla, b─▒kmadan, yorulmadan anlat─▒yordu. Y─▒llar sonra yapt─▒─č─▒m bir televizyon program─▒na konuk olmu┼čtu.

├çocuklu─čumdan beri neden oldu─čunu bilmeden, var olan kurallara, d├╝zene isyan etmeden, kendince bir ┼čeyler karalamay─▒ denemekten ho┼član─▒yordum. Televizyonda ├ódettir, bir araba g├Ânderilir ve o g├╝nk├╝ konuk evden al─▒n─▒r. Araban─▒n i├žine televizyonca g├Ârevli ┼čof├Âr ve siz arka s─▒rada konu┼čmadan etraf─▒ seyrediyor ve televizyona gelince tan─▒mad─▒─č─▒n─▒z bir sunucunun konu─ču oluyorsunuz. Size kl├ósik sorular soruluyor.

┬źMadem ki program yap─▒yorum, hi├ž olmazsa yol boyunca konu┼čarak misafirimi tan─▒ma f─▒rsat─▒m olmal─▒.┬╗ diyerek yola ├ž─▒km─▒┼č, zahmetli de olsa yapt─▒─č─▒m program s├╝resince konuklar─▒ evden almak i├žin giden arabada olmu┼čtum. Cansever hocay─▒ evden al─▒p yol boyunca sohbet ederken, heyecan─▒n─▒ y─▒llar─▒n daha da art─▒rd─▒─č─▒n─▒ g├Ârm├╝┼čt├╝m.

Y─▒llar sonra HABITAT haz─▒rl─▒klar─▒ ├Âncesinde hocam─▒z daha da heyecanl─▒yd─▒. Sivil toplumun ├Ânemine inand─▒─č─▒ i├žin derneklere, vak─▒flara, bilhassa kad─▒n sivil toplum kurulu┼člar─▒na giderek anlat─▒yordu… Bu kadar sevilen, sayg─▒ duyulan hocam─▒za y├Âneticilerimizin y─▒llar i├žinde yakla┼č─▒m─▒ nas─▒ld─▒; hangi projeleri ger├žekle┼čtirmi┼čti; projeleri, heyecanlar─▒, hayalleri nelerdi?.. Hepsini yazd─▒klar─▒nda bulmak m├╝mk├╝n. K─▒rg─▒nl─▒klar─▒ vard─▒, k├╝sk├╝nl├╝─č├╝ yoktu.

ÔÇťEvet, size me┼čakkatte b├╝y├╝k rahat var. Zira f─▒trat─▒ m├╝teheyyi├ž olan insan─▒n rahat─▒ saÔÇśy ve cidaldir.ÔÇŁ s├Âz├╝n├╝n r├╗huna uygun ya┼č─▒yordu. T├╝rk-Osmanl─▒ sivil mimar├« ├Ârnekleri yaln─▒z ─░stanbulÔÇÖda de─čil, AnadoluÔÇÖda da tahrip ediliyordu. Bug├╝n Anadolu ┼čehirlerinden ge├žerken hi├žbir ┼čahsiyeti olmayan birbirine benzeyen kooperatif evleri, TOK─░ evleri, zevksizli─čin sembol├╝ olarak Anadolu ┼čehirlerini de─či┼čtiriyor. Bu konuda Turgut CANSEVER Hoca dertlidir, konu┼čur ve yazar:

ÔÇťD├╝nyan─▒n her ├╝lkesi daha iyi mimar├« i├žin ├žaba sarf eder, kamu binalar─▒n─▒n daha iyi bir mimar├« ile v├╝cuda getirilmesinin yollar─▒n─▒ ara┼čt─▒r─▒rken; T├╝rk kamu idareleri, mimarl─▒k hizmetlerini kapal─▒ kap─▒lar arkas─▒nda gizli anla┼čmalarla, gizli oyunlar─▒n i├žerisinde tespit ettiler. B├Âylece takriben 30-40 y─▒l gibi bir zaman i├žerisinde b├╝t├╝n T├╝rk-Osmanl─▒ sivil mimar├« ├Ârnekleri tahrip oldu.ÔÇŁ (Kubbeyi Yere Koymamak)

Hocam─▒z, ilgimizi ├žeken mukayeseler yap─▒yordu: ÔÇťOsmanl─▒ toplumunda ┼čehir yap─▒s─▒n─▒ inceledi─čimizde topra─č─▒n tamam─▒ ┼čahs─▒n mal─▒ olam─▒yor. Kullanma hakk─▒ verilirken, toplumun ve insanl─▒─č─▒n hayr─▒na kullanma ┼čart─▒ vard─▒r. ─░sl├ómÔÇÖ─▒n daha evvelki k├╝lt├╝rlere katt─▒─č─▒; ┬źG├╝zelli─čin sevgisi ve terbiyenin y├╝celi─čidir.┬╗ M├╝lkiyet; All├óhÔÇÖ─▒n yaratt─▒─č─▒ d├╝nyay─▒ kirletmek i├žin kullan─▒lm─▒yor, evinizi in┼ča ederken ┬źkullanmak i├žin┬╗ prensibine ba─čl─▒ kal─▒yor. Kapitalist sistemin dayatt─▒─č─▒ rant sa─člama d├╝┼č├╝ncelerini hayata ge├žiremiyorsunuz.ÔÇŁ

Turgut CANSEVERÔÇÖe; ┬źBilge Mimar┬╗ denmektedir. Tasavvufun inceliklerini der├╗nunda ya┼čamaktad─▒r. ┼×ehirlerin y├╝ksek binalarla b├╝y├╝mesinden yana de─čildir. ─░sl├óm├« psikolojik h├óller, davran─▒┼člar, ha┼čyet, takv├ó, sab─▒r, mur├ókabe… ─░sl├óm mimar├«sinin i├žinde yer al─▒r.

21. as─▒rda ya┼čayan fertlerin ruh h├óli de; y├╝kseklik, g├Âsteri┼č, basitlik, sanattan uzakla┼čma ve ┬źben yapt─▒m oldu┬╗ anlay─▒┼č─▒yla ├Âzetlenebilir. Kurulacak k├╝├ž├╝k mahalle ┼čehirlerde; b├╝t├╝n ihtiya├žlar─▒n kar┼č─▒lanaca─č─▒ pl├ónlan─▒rsa, k├╝├ž├╝k bah├želi evlerin maliyeti daha d├╝┼č├╝k olacakt─▒r.

K─▒┼č─▒n ├žok so─čuk ge├žti─či bir b├Âlgede, b├╝y├╝k pencerelerin ve ince duvarlar─▒n oldu─ču apartmanlar─▒ ─▒s─▒tmak i├žin sarf edilen yak─▒t d├╝┼č├╝n├╝l├╝nce, b├╝t├╝n mimarlara Turgut CANSEVERÔÇÖin eserlerinin daha fak├╝lteden mezun olmadan okutulmas─▒nda fayda var.

ÔÇť─░sl├óm├« mimar├«de iklim pasif metotlarla kontrol edilmi┼čtir. ─░srafa, gereksiz masraflara ─░sl├óm mimar├«sinde izin verilmez:

┬ź├ç├╝nk├╝ sa├ž─▒p savuranlar ┼čeytan─▒n karde┼či olmu┼člard─▒r. ┼×eytan ise Rabbine kar┼č─▒ nank├Ârd├╝r.┬╗ (el-─░sr├ó, 17/27)

┼×ehre, topra─ča, d├╝nyaya All├óhÔÇÖ─▒n azametinin ve cemal s─▒fat─▒n─▒n tecell├« etti─či yerler ve insanlar─▒n idr├ók etti─či alanlar olarak bakmak yerine; bug├╝n bu alanlara ait meselelere b├╝rokrat ve teknokratlar─▒n g├Âzl├╝kleriyle bak─▒lmakta ve b├╝rokrasinin i┼čleyi┼č ve kurallar─▒na asl├« g├╝├ž p├óyesi verilmektedir. Topra─č─▒, d├╝nyay─▒ ve ┼čehri gayri me┼čr├╗ bir ┼čekilde kazan├ž kap─▒s─▒ olarak g├Ârmek, bu temel yan─▒lg─▒lar─▒ s├╝rd├╝ren m├╝esseseler vas─▒tas─▒yla halka zorla kabul ettirip yayg─▒nla┼čt─▒rmakta, yay─▒n ve telkin ara├žlar─▒yla, ├žok boyutlu bir kirlilik, yan─▒lg─▒lar, hastal─▒klar zinciri, halka zorla kabul ettirilmektedir.ÔÇŁ (─░sl├óm ve ┼×ehir Mimar├«si)

Eseri okurken, hayatta oldu─ču y─▒llarda belediye ba┼čkanlar─▒na, bakanlara bu ger├žekleri anlatmak i├žin ├ž─▒rp─▒nan Cansever hocay─▒ d├╝┼č├╝n├╝yorum. Y─▒llar─▒n i├žinde bir yi─čit insan ├ž─▒k─▒p: ÔÇťHocam, gelin bir b├Âlgeyi yeniden yap─▒land─▒r─▒rken sizinle beraberim.ÔÇŁ demedi, diyemedi…

Verdi─čimiz ├Âd├╝llerle Turgut CANSEVERÔÇÖi memnun etti─čimizi d├╝┼č├╝nmeyelim.

Kendisi hayatta olmasa da eserleriyle bizleri yeniden d├╝┼č├╝nmeye sevk edebilir. Belediye ba┼čkanlar─▒na, mimarl─▒k fak├╝ltesi ├Â─črencilerine kitaplar─▒n─▒ alarak hediye edelim. Vak─▒flar ve dernekler olarak belediye ba┼čkanlar─▒ i├žin toplant─▒lar d├╝zenleyelim. CanseverÔÇÖin kitaplar─▒ndan b├Âl├╝mler okuyal─▒m. Hi├ž olmazsa yeni ├ž─▒kan yasayla orman arazilerinin rant pe┼činde ko┼čanlara pe┼čke┼č ├žekilmesini ├Ânleyelim.