D├╝nya Nereye

Mustafa K├ť├ç├ťKA┼×CI

Bug├╝n d├╝nyada derece derece artan s─▒cakl─▒kla birlikte yery├╝z├╝nde hayatiyetin ├Âmr├╝ hakk─▒ndaki tahminler de derece derece k─▒sal─▒yor. Bundan sonra neler yap─▒laca─č─▒ bir ba┼čka konu. Fakat gelinen noktan─▒n sebeplerine bakt─▒─č─▒m─▒zda, d├╝nyan─▒n havas─▒n─▒ bozan, suyunu kirleten, topra─č─▒n─▒ ├ž├Âlle┼čtiren, ate┼čini y├╝kselten hususlar─▒n, tamamen bat─▒ medeniyetinin yan etkilerinden ibaret oldu─čunu g├Âr├╝yoruz. Bunlar: ┼×uursuzca t├╝ketim, her ne pahas─▒na olursa olsun kalk─▒nma, f├╝tursuz fen ve sanayile┼čme; ve b├╝t├╝n bunlar─▒n r├╗h├«, felsef├« arka pl├ón─▒.
┼×imdi bunlar─▒ herkes s├Âyl├╝yor. Acaba ba┼čtan beri i┼čin bu raddeye gelip dayanaca─č─▒ belli de─čil miydi? Tamamen t├╝ketimi ├ž─▒ld─▒rtmaya dayanan bir ekonominin, tamamen sefahati te┼čvik eden bir hayat tarz─▒n─▒n, her ┼čeyden ├Ânce m├ón├óy─▒, hissi, kalbi d─▒┼člay─▒p; maddeyi, bilimi ve nefsi ├Âne ├ž─▒karan bir gidi┼čat─▒n sonunun b├Âyle olaca─č─▒ a┼čik├ór de─čil miydi?
Elbette: ┬źBu cadde, ├ž─▒kmaz sokak!┬╗ diye yollarda hayk─▒ranlar oldu. Fakat maalesef end├╝strile┼čmenin, makinele┼čmenin kara b├╝y├╝s├╝ ├žoklar─▒n─▒n g├Âzlerini efsunluyordu. Bat─▒n─▒n fen sahas─▒nda terakk├« etmi┼čli─či Osmanl─▒ m├╝nevverlerinin kendilerini, cemiyetlerini bir tedenn├«, bir geri kalm─▒┼čl─▒k kompleksi i├žinde hissetmelerine sebep oluyordu. Hele ┼čark irfan─▒n─▒n bu f├╝tursuz ve vicdans─▒z ┬źgeli┼čme┬╗lere kay─▒tlar koymas─▒ tamamen taassup addolunuyordu.
Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n son d├Âneminin kudretli fakat nasipsiz ┼čairlerinden Tevfik Fikret de ba┼č─▒ d├Ânm├╝┼č bir ┼čekilde, maddenin ve maddeyi tetkike dayal─▒ m├╝spet ilmin tek hakikat oldu─ču vehmine kap─▒lanlardand─▒. ┼×air, o─člu Hal├╗kÔÇÖa ithafen yazd─▒─č─▒ ┼čiirlerden birinde o─člu ad─▒na bir tak─▒m inan├žlar dile getirmi┼čti. ┬źHal├╗kÔÇÖun ├ément├╝s├╝┬╗ adl─▒ bu ┼čiirinde, Tevfik FikretÔÇÖin gelece─čin d├╝nyas─▒na dair fikir ve beklentilerini okumak m├╝mk├╝nd├╝r.
FikretÔÇÖin tasavvurunda gelece─čin ak─▒l ve fen (m├╝spet ilim, teknik) elinde m├╝kemmelle┼čece─či inanc─▒ gayet a├ž─▒kt─▒r:
Akl─▒n, o b├╝y├╝k s├óhirin iÔÇÖc├óz─▒ ├Ân├╝nde
B├ót─▒l ge├žecek yerlere h├╝sranla, inand─▒m.

Bir g├╝n yapacak fen ┼ču siyah topra─č─▒ alt─▒n,
Her ┼čey olacak kudret-i irfanla, inand─▒m.
Fikret, i├žinden ├ž─▒kt─▒─č─▒ milletin de─čerlerine y├╝z ├ževirmi┼č, y├Ân├╝n├╝ bir s├╝r├╝ ┬źizm┬╗den olu┼čan bir bat─▒l─▒ de─čerler sistemine d├Ând├╝rm├╝┼čt├╝. Ama bunu, hi├žbir vatana de─čil, topra─ča; hi├žbir millete de─čil, insanl─▒─ča ait olmak ┼čeklinde ifade edecekti:
Toprak vatan─▒m; nevÔÇÖ-i be┼čer milletim… ─░nsan
─░ns├ón olur ancak bunu izÔÇÖanla, inand─▒m.
Tevfik Fikret ├óment├╝ ad─▒n─▒ verdi─či ve ┬źinand─▒m┬╗ redifiyle kaleme ald─▒─č─▒ ┼čiirde demektedir ki:
┼×eytan da biziz cin de, ne ┼čeytan ne melek var;
D├╝ny├ó d├Ânecek cennete insanla, inand─▒m.
┼×air, pozitivizmin tesiriyle g├Âzle g├Âr├╝lmeyen (gayba ait) cin, ┼čeytan, melek, ├óhiret ve cennet gibi ┼čeylere inanmad─▒─č─▒n─▒ s├Âylerken, b├╝t├╝n bu mefhumlar─▒n madd├« d├╝nyadaki mecaz├« kar┼č─▒l─▒klar─▒na kap─▒ a├ž─▒yor. Bunlar─▒n bilim, teknik, ak─▒l vas─▒tas─▒yla ve insan eliyle ger├žekle┼čece─čine olan inanc─▒n─▒ il├ón ediyor.
Aradan ├žok da zaman ge├žmedi fakat tarih, Tevfik FikretÔÇÖin inan├žlar─▒n─▒n b├ót─▒l oldu─čunu bin bir tekzip ile g├Âsterdi.
En ac─▒ taraf─▒; ┬źHal├╗kÔÇÖun ├ément├╝s├╝┬╗ne ba┼čta ┼čairin o─člu Hal├╗k ├«man etmedi. M├╝phem bir ┬źkudret-i k├╝lliye┬╗ye vicdanla inanmak ona yetmedi, bo┼čluk i├žinde bulundu─ču AmerikaÔÇÖda Protestan dinini benimsedi, ├Âld├╝─č├╝nde bir Amerikan k├Ây├╝nde papaz idi.
FikretÔÇÖin ve pozitivizmi insanl─▒─č─▒n son merhalesi olarak g├Âren hemfikirlerinin zannetti─či neticeler ya┼čanmad─▒. Yani onlar─▒n iddialar─▒n─▒n aksine vatan da, milliyet de, din de b├╝y├╝k bir ihtiya├ž olarak insanl─▒─č─▒n merkezinde yer ald─▒.
Ak─▒l, sihriyle a─čyar─▒ ├óciz b─▒rakmak ┼č├Âyle dursun, ilm├« her ad─▒mda il├óh├« kudret kar┼č─▒s─▒nda aczi bir kez daha tatt─▒. Ak─▒l hi├žbir zaman kalbin ├Ân├╝ne ge├žemedi, FikretÔÇÖten bir s├╝re sonra Necip Faz─▒l ┼č├Âyle diyecektir:
Kursa da bo┼člu─ča asma k├Âpr├╝, fen,
Allah derim, ba┼čka hi├žbir ┼čey demem!
FikretÔÇÖin siyah topra─č─▒ alt─▒na ├ževirece─čine inand─▒─č─▒ fen, yani bilim, teknik ve teknoloji vicdans─▒z ve f├╝tursuz ellerde topra─č─▒ ├žil ├žil alt─▒nlara de─čil, sapsar─▒ kumlara ├ževirdi. D├╝nyan─▒n pek ├žok yeri bug├╝n kurakl─▒k ve ├ž├Âlle┼čme tehdidi alt─▒nda. Milyonlarca insan a├žl─▒kla, susuzlukla, denge bozukluklar─▒n─▒n yol a├žt─▒─č─▒ tsunami, deprem, kas─▒rga gibi fel├óketlerle y├╝z y├╝ze. Nesli t├╝kenen hayvan ve bitkiler, k─▒talara bir anda yay─▒lan sunÔÇÖ├« vir├╝sler, orta├ža─č─▒n veba salg─▒nlar─▒n─▒ kat kat a┼čan t├╝rl├╝ hastal─▒klarÔÇŽ ve bu m├╝┼čahhas fesad─▒n kat kat fazlas─▒ r├╗h├« ve m├ónev├« hasarÔÇŽ
D├╝nyan─▒n s─▒caklarla kavruldu─ču ve ├ódeta cehenneme d├Ânece─či korkusunun yava┼č yava┼č kalplere doldu─ču bug├╝nden bak─▒l─▒nca, Tevfik FikretÔÇÖin temenn├«si inkisara u─čram─▒┼č bir hayal h├╝km├╝nden ├žok basiretsizlik damgas─▒n─▒ yiyor.
Maksat Tevfik FikretÔÇÖi karalamak ya da olan-bitenden bir zihniyeti mesÔÇÖul tutmak de─čil elbette. M├╝him olan bug├╝n├╝n yanl─▒┼č inan─▒┼člar─▒na bir ibret levhas─▒ sa─člamak. Fikret ve muas─▒rlar─▒n─▒n yan─▒ld─▒─č─▒ husus, devrin terakk├« yar─▒┼č─▒ i├žerisinde her ┼čeyi bilimden ibaret g├Ârmekti. H├ólbuki onlar kendi medeniyetlerinin yeti┼čtirdi─či de─čerlere e─čilselerdi; mesel├ó Mevl├ón├ó onlara ┼ču nasihati verecekti:
┬źMayas─▒ bozuk bir adama ilim ve fen ├Â─čretmek, yol kesen bir hayduda k─▒l─▒├ž vermek gibidir.┬╗
Tek ba┼č─▒na fen, ak─▒l, m├╝spet ilimlerÔÇŽ bunlar─▒n sadece ara├ž oldu─čunu bilecekler, maksat hay─▒r olursa vas─▒talar─▒n hay─▒r, maksat ┼čer olursa vas─▒talar─▒n ┼čer netice verece─čini bileceklerdi.
O zaman Hal├╗klar, ├és─▒mlar kendi cemiyetleri i├žerisinde el ele m├ónev├« a├žl─▒klar─▒n─▒ doyurabilecekler ve milletlerini daha ileri g├Ât├╝rme gayretinde olacaklard─▒. Belki garb─▒n yanl─▒┼č gidi┼čine ┼čarktan bir cevap bulunabilecekti. Do─čru temeller ├╝zerinde bir kalk─▒nma, bir ilerleme bulunacak, fennin imk├ónlar─▒ ger├žekten insan─▒n saadetine hizmet edecek ve belki de d├╝nya cennet gibi bir devir ya┼č─▒yor olacakt─▒.
─░klim de─či┼čiklikleri, ekolojik dengenin sa─članmas─▒ konusunda art─▒k zaruret h├ólini alan tedbirler al─▒n─▒rken, bizim de zihin d├╝nyam─▒zda dengeleri oturtmam─▒z─▒n tam s─▒ras─▒d─▒r. Daha ge├ž olmadan.