Basın Ahlâkı

B. Cahit ├ľZDEM─░R

Medya g├╝c├╝n├╝n kontrols├╝zl├╝─č├╝ ve maksat d─▒┼č─▒, gayrime┼čru ihtiraslara ├ólet edilmesi durumlar─▒nda bas─▒n─▒n biz├ótihi kendisi, ahl├ók├« problemlerle m├ólul, ┬źPandoraÔÇÖn─▒n Kutusu┬╗ h├óline gelmektedir.

─░nsanl─▒─č─▒n ├Â─črenme ihtiyac─▒n─▒ kar┼č─▒lamak i├žin ortaya ├ž─▒kan haberle┼čme vas─▒talar─▒, cemiyetlerin geli┼čme kaydetmesiyle, m├╝essesele┼čerek, i├žtima├« hayat─▒n bir l├óz─▒mesi h├óline gelmi┼čtir. ┬źK├╝reselle┼čme┬╗nin bir neticesi olarak; milletleraras─▒ m├╝nasebetlerin geli┼čmesi, ferd├« faaliyetlerin ├Ânem kazanmas─▒, ┬źbilgi┬╗nin fevkal├óde k─▒ymetli bir meta h├óline gelmesi, bas─▒na da imtiyazl─▒ bir mevk├« bah┼četmi┼čtir. Ula┼č─▒lan bu g├╝c├╝n kontrols├╝zl├╝─č├╝ ve maksat d─▒┼č─▒, gayrime┼čru ihtiraslara ├ólet edilmesi durumlar─▒nda da bas─▒n─▒n biz├ótihi kendisi, ahl├ók├« problemlerle m├ólul, ┬źPandoraÔÇÖn─▒n Kutusu┬╗ h├óline gelmektedir.

D├╝nyada n├╝fuz sahalar─▒ kurma veya bu sahalar─▒ geni┼čletme m├╝cadelesindeki ├╝lkeler ve g├╝├ž mihraklar─▒, bas─▒na h├ókim olma hususunda b├╝y├╝k gayretler i├žerisindedirler. Bununla ilgili olarak, ABD ve ─░srailÔÇÖin, d├╝nya bas─▒n─▒n─▒ y├Ânlendirmek maksad─▒yla, 450 milyon dolar civar─▒nda fon ay─▒rd─▒klar─▒ belirtilmektedir. Nitekim bu ├╝lkelerin hususiyle ─░sl├óm d├╝nyas─▒na kar┼č─▒ icr├ó ettikleri deh┼čet verici, kanl─▒ harekatlarda, bas─▒n─▒n g├╝c├╝nden sonuna kadar faydaland─▒klar─▒ g├Âr├╝lmektedir. Di─čer taraftan, Yahudi, Rum ve Ermeni lobilerinin bas─▒n─▒ kullanarak, kamuoyunu nas─▒l y├Ânlendirdikleri de s─▒k s─▒k ┼č├óhit olunan bir husustur.

Demokrasinin yerle┼čti─či geli┼čmi┼č ├╝lkelerde, ┬źoto kontrol ve kamuoyu kontrol├╝┬╗, ri├óyet edilmesi gerekli k├óideler a├ž─▒s─▒ndan, bas─▒n─▒ hizada tutan en ├Ânemli mekanizmalard─▒r. Nitekim bahis mevzuu bu ├╝lkelerde, zaman zaman hizadan ├ž─▒kan baz─▒ bas─▒n kurulu┼člar─▒n─▒n kamuoyundan alenen ├Âz├╝r dilemeleri, yanl─▒┼č yapan mensuplar─▒n─▒ cezaland─▒rmalar─▒ bir te├óm├╝l h├óline gelmi┼čtir. Di─čer ├╝lkelerde ise, i├žteki ve d─▒┼čtaki g├╝├ž mihraklar─▒n─▒n d├╝men suyunu takip etme; mensubu bulunduklar─▒ sermaye gruplar─▒n─▒n i┼č takip├žili─či; siyas├« maksatlara m├ótuf ┬źBizans oyunlar─▒┬╗; ├že┼čitli niyetlerle ┬ź┼či┼čirme haber ve yaygarac─▒┬╗ habercilik; ┬źyarg─▒s─▒z infaz┬╗; ├ódeta ┬źm├╝stemleke komiseri┬╗ keyfiyetiyle, milletin de─čerlerini hi├že sayma gibi, i├žtima├« m├╝esseselerin ciddiyetiyle ba─čda┼čmayacak v├ók─▒alar, bas─▒nda g├Âr├╝lebilecek baz─▒ kirlenme tezah├╝rlerindendir. Yusuf KAPLANÔÇÖ─▒n ┼ču tespiti pek do─čru:

ÔÇť(─░leti┼čim) ara├žlar─▒na sahip olan g├╝├žler, bu vas─▒talar─▒, kendi ├ž─▒karlar─▒na hizmet edecek ┼čekilde kullan─▒yorlar. Sonu├žta medyan─▒n g├╝c├╝, g├╝c├╝n medyas─▒na d├Ân├╝┼č├╝yor. (ÔÇŽ) Sonu├žta, medya ve k├╝lt├╝r end├╝strisi demokratikle┼čme vas─▒tas─▒ de─čil, kitleleri kontrol etme ve y├Ânlendirme ara├žlar─▒ olarak kullan─▒lmaktad─▒r.ÔÇŁa

├ťlkemizde de, bas─▒n─▒n ├Ânemli bir k─▒sm─▒n─▒n az veya ├žok, bahis mevzuu kirlilikleri ta┼č─▒d─▒─č─▒n─▒ s├Âylemek yanl─▒┼č olmaz. ┬źBas─▒na g├╝ven┬╗ ile al├ókal─▒ bir kamuoyu yoklamas─▒n─▒n, halk─▒n % 86 nispetinde menf├« g├Âr├╝┼čte oldu─čunu g├Âstermesi, bunun bir i┼čaretidir.

Bas─▒n─▒n sermaye gruplar─▒n─▒n organ─▒ olma hususiyeti ve kartelle┼čme v├ók─▒as─▒, onun asl├« h├╝viyetinden uzakla┼čmas─▒n─▒n ├Ânemli sebeplerindendir. Holdinglerin, ellerindeki g├╝c├╝ kaybetmemek i├žin, tekelle┼čmeyi ├Ânlemeye m├ótuf ├žal─▒┼čmalar─▒ nas─▒l engellemeye ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ bilinmektedir. Mevcut sistemdeki kirli menfaat ili┼čkileri, zaman zaman bas─▒n patronlar─▒n─▒n mahkemelere d├╝┼čmeleri, mahk├╗m olmalar─▒yla kamuoyunun g├╝ndemine de oturmaktad─▒r.

Baz─▒ bas─▒n organlar─▒n─▒n, demokrasinin asl├« unsuru olan millete bak─▒┼č─▒ da problemlidir. Milletin de─čerlerinin, hissiy├ót─▒n─▒n ve do─črular─▒n─▒n, kendisine bi├žilen rol├╝n yan─▒nda bir k─▒ymeti yoktur; ┬ź├Âteki┬╗ mesabesindedir. Serdar TURGUT, bu hususta ┼čunlar─▒ yaz─▒yor: ÔÇťT├╝rkiyeÔÇÖde ayd─▒n olabilmek i├žin ill├ó da belirli kodlara g├Âre davranmak ve b├Âylece de onay almak gerekmektedir. ├ľrne─čin ├╝lkenin ├Ânemli bir sorunu ile ilgili yazarken, konu┼čurken mutlaka ama mutlaka bu ├╝lkenin insanlar─▒n─▒n hislerini rencide edeceksin. Demokrat olaca─č─▒m diye ├╝lkenin b├╝t├╝n geleneklerini, his yap─▒s─▒n─▒, vatanda┼člar─▒n sahip ├ž─▒kt─▒─č─▒ gelenekleri ayaklar alt─▒na alacaks─▒n.ÔÇŁ (H├╝rriyet: 02. 05. 1995)

Bu sebepledir ki mukaddes de─čerlerimiz, hatta ├╝lkemizin % 99ÔÇÖu M├╝sl├╝man olmas─▒na ra─čmen ─░sl├óm dini bile maalesef bir kavga, ├žat─▒┼čma, cephele┼čme sebebi h├óline getirilmek isteniyor.

─░deolojik taassup ve m├╝essese menfaati, bas─▒n─▒n muhtevas─▒n─▒ belirleyen en ├Ânemli s├óik durumunda g├Âr├╝nmektedir. Bas─▒n muhabirleri aras─▒nda yap─▒lan bir ara┼čt─▒rmada; ┬źHaberin ne oldu─ču?..┬╗ sorusuna ├žo─čunluk; ┬źPatronun ne d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝d├╝r.┬╗ cevab─▒n─▒ vermi┼čtir. Haberlerin bahis mevzuu ├Âl├ž├╝lerle yorumlan─▒p aktar─▒lmas─▒, kamuoyuna kar┼č─▒ yap─▒lm─▒┼č en b├╝y├╝k sayg─▒s─▒zl─▒k olarak d├╝┼č├╝n├╝lmelidir. Taha AKYOL bununla al├ókal─▒ ┼č├Âyle diyor: ÔÇťK├Â┼če yazarlar─▒ olarak, bazen k├Â┼čelerimizi Yakup CEM─░L gibi mi kullan─▒yoruz? Benim bu soruya cevab─▒m: ┬źEvet, maalesef┬╗tirÔÇŽ Elimizdeki kalem ve ekran g├╝c├╝n├╝ zaman zaman sil├óh gibi, en az─▒ndan sorumsuzca kulland─▒─č─▒m─▒z─▒ ink├ór edemeyiz.ÔÇŁb

Kad─▒nl─▒─č─▒n istismar─▒ demek olan m├╝stehcenlik, bas─▒n─▒n vazge├žilemez bir malzemesi h├óline gelmi┼čtir. Rejime sahip ├ž─▒kmak ad─▒na, ┬źkamuya ait alanlarda┬╗ k─▒y─▒da k├Â┼čede ba┼č├Ârt├╝l├╝, ┬ź─░mam- Hatipli┬╗ av─▒na ├ž─▒kan baz─▒ bas─▒n organlar─▒n─▒n; ┬ź├Âzg├╝rl├╝k┬╗ slogan─▒na s─▒─č─▒narak te┼čhircilikte s─▒n─▒r tan─▒mamas─▒, ├«zah edilemez.

Geli┼čen teknolojinin bas─▒na il├óve etti─či bir vas─▒ta olan televizyonun, di─čerlerine nispetle yeri daha tesirlidir. Ancak; aile i├ži m├╝n├ósebetlerde ve i├žtima├« hayatta menf├« geli┼čmelere sebep olan bu ┬źb├╝y├╝l├╝ kutu┬╗nun, bir problem h├óline geldi─či de ifade ediliyor. Bu hususla ilgili olarak; AlmanyaÔÇÖda, ┬źBeyin Antrenman Kurumu┬╗ ba┼čkanlar─▒ndan Prof. FisherÔÇÖin dikkat ├žekici bir tespiti var. Buna g├Âre: ÔÇť─░ki saat televizyon seyretmek s├╗retiyle beynin ├ót─▒l b─▒rak─▒lmas─▒n─▒n beyinde h├ós─▒l etti─či tembelli─či gidermek i├žin bir hafta zihin ├žal─▒┼čmas─▒ yapmak gerekir.ÔÇŁ Bilhassa ABDÔÇÖde etkili olan bir ┬źsivil toplum kurulu┼ču┬╗, b├╝t├╝n d├╝nyay─▒, her y─▒l Nisan ay─▒n─▒n son haftas─▒nda, televizyon kapatmaya davet ediyor. Bu faaliyeti d├╝zenleyenler; gayenin, televizyondan uzak ge├žirilecek bir hafta i├žinde, insan─▒n hayat─▒na neler kazand─▒raca─č─▒n─▒ ke┼čfettirmek oldu─čunu a├ž─▒kl─▒yorlar.

RT├ťK taraf─▒ndan yap─▒lan bir ara┼čt─▒rmaya g├Âre; g├╝nde ortalama d├Ârt saate yak─▒n televizyon seyredilmekte olup, be┼č saatin ├╝zerinde seyredenlerin nispeti ise % 20ÔÇÖdir. Televizyon kanallar─▒nda en ├žok seyredilen saatlerin, umumiyetle, k├╝lt├╝rel m├ón├óda hi├žbir katk─▒ sa─člamayan, sadece vakit ├Âld├╝rmeye m├ótuf programlara ayr─▒ld─▒─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝l├╝rse, vaziyetin vahameti daha a├ž─▒k ortaya ├ž─▒kar. Nitekim cemiyetimizdeki ┼čiddet, cinayet, intihar, ├žetecilik, sap─▒kl─▒k gibi ├že┼čitli i├žtima├« hastal─▒klarda yap─▒labilecek her t├╝rl├╝ baya─č─▒l─▒─č─▒n sergilendi─či, ┼čiddetin kol gezdi─či bu programlar─▒n ├Ânemli tesirleri oldu─ču, s─▒k s─▒k ortaya ├ž─▒kan bir ger├žektir.

ÔÇťT├╝rk medyas─▒n─▒n ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝n├╝n, evrensel gazetecilik ahl├ók─▒ndan ve standartlar─▒ndan ne denli uzak oldu─čuÔÇŽÔÇŁc bir v├ók─▒ad─▒r. ─░├žtima├« hayatta ├Ânemli bir rahatlama sa─člayacak olan bu meselenin hallinin, ilgili kurulu┼člar─▒n, derneklerin ve yetkililerin g├╝ndeminde olmas─▒ gereken ├Âncelikli bir mevzu oldu─ču muhakkakt─▒r.

a Yusuf KAPLAN: Yeni ┼×afak-17. 06. 2002

b Taha AKYOL: Milliyet- 30. 03. 2002

c Prof. Dr. Atilla YAYLA: Zaman- 28. 07. 2006