G─▒dalardaki katk─▒ maddeleri ÔÇô 8

Prof. Dr. Hasan DO─×RUYOL

─░nsan Sa─čl─▒─č─▒ ─░├žin Zararl─▒ Olan Katk─▒ Maddeleri

Tabi├« ve sentetik birtak─▒m kimyev├« maddelerin deney hayvanlar─▒nda kanser ve baz─▒ zehirli etkilere yol a├žt─▒klar─▒ bilinmektedir.

Katk─▒ maddelerinin b├╝y├╝k bir b├Âl├╝m├╝ maalesef insan sa─čl─▒─č─▒ i├žin zararl─▒ maddelerdir. Bu zarar ├žo─ču kere al─▒nan maddenin miktar─▒na ba─čl─▒d─▒r. Baz─▒ ├Âzel durumlarda ise ├žok k├╝├ž├╝k miktarlarda olsa bile maddenin ortamda bulunmas─▒ zararl─▒ olabilmektedir. Ge├žen yaz─▒lar─▒m─▒zda bir k─▒sm─▒ndan bahsetti─čimiz zararl─▒ etkileri anlatmaya devam edelim.

3. Kanser Yap─▒c─▒ (Karsinojenik) Etkiye Yol A├žan Katk─▒ Maddeleri

Tabi├« ve sentetik birtak─▒m kimyev├« maddelerin deney hayvanlar─▒nda kanser ve baz─▒ zehirli etkilere yol a├žt─▒klar─▒ bilinmektedir. Fakat toplum di─čer etkilerden ├žok kansere odaklanm─▒┼č g├Âr├╝lmektedir. Bu durum hastal─▒─č─▒n g├╝n ge├žtik├že yayg─▒nla┼čmas─▒ ve sonu├žlar─▒n─▒n ac─▒mas─▒zl─▒─č─▒ y├╝z├╝ndendir. Bilim adamlar─▒ bug├╝n bile kanserin neden meydana geldi─čini, baz─▒ kimyev├« maddelerin kansere yol a├žt─▒klar─▒ halde di─čer baz─▒lar─▒n─▒n neden yol a├žmad─▒─č─▒ gibi sorular─▒ cevaplamakta yetersizdirler.

G─▒dalarla birlikte al─▒nan kimyev├« maddelere ba─čl─▒ olarak ortaya ├ž─▒kan kanser riskini ara┼čt─▒rmak ├╝zere 1996 y─▒l─▒nda AmerikaÔÇÖda bir kurul te┼čkil edilmi┼čtir. ─░nsan diyetindeki kanser sebebi ve kanseri ├Ânleyen maddelerin ara┼čt─▒r─▒lmas─▒yla ilgili olarak olu┼čturulan bu kurul (The National Research Council Report, Carcinogens and Anti Carcinogens in the Human Diet), kanser ├Âl├╝mlerinin ├╝├žte birinin diyete ba─čl─▒ oldu─čunu ortaya koymu┼čtur. AmerikaÔÇÖda 1996 y─▒l─▒nda yay─▒mlanan Harward RaporuÔÇÖnda kanser ├Âl├╝mlerinin % 65ÔÇÖinden sigara sorumlu tutulmu┼č, g─▒da katk─▒lar─▒n─▒n y├╝zdesi ise % 1 gibi k├╝├ž├╝k bir say─▒ olarak ifade edilmi┼čti. Fakat bu ifade hi├žbir zaman insanlar─▒ tatmin etmemi┼č ve konu g├╝ndemdeki yerini muhafaza etmeye devam ettirmi┼čtir.

Kansere yol a├žt─▒─č─▒ bilinen kimyev├« maddeler karsinojen maddeler (carcinogens) olarak bilinirler. Bug├╝ne kadar gerek g─▒da ve di─čer yollardan al─▒nma ve gerekse temas sonucu insanlarda kesin olarak kansere yol a├žt─▒─č─▒ bilinen maddelerin toplam miktar─▒ 20-25 civar─▒ndad─▒r. Bunlardan baz─▒lar─▒ ├žok iyi bilinir; t├╝t├╝n ve asbest ├Ârne─činde oldu─ču gibi. Bunlar─▒n yan─▒nda ba┼čka bir grup kimyev├« maddenin deney hayvanlar─▒nda kanser olu┼čturduklar─▒ bilinmekte olup bu etkilerini insanlarda da g├Âsterme ihtimali s├Âz konusudur. Kullan─▒lan b├╝t├╝n kimyev├« maddeler, bu y├Ânleriyle teste t├ób├« tutulmam─▒┼čt─▒r. Bu y├╝zden zamanla, yap─▒lan hayvan deneylerinin sonu├žlar─▒ da al─▒nmaya ba┼čland─▒k├ža kanser yap─▒c─▒ maddelerin say─▒lar─▒n─▒n giderek artaca─č─▒ a┼čik├órd─▒r.

B├╝t├╝n zehirli maddelerin etkilerinde oldu─ču gibi, kanser yap─▒c─▒ maddelerin etkilerinin de al─▒nan miktarla bir dereceye kadar ilgisi vard─▒r. Bu bak─▒mdan hangi kimyev├« maddenin ne miktar─▒n─▒n, ne oranda kansere sebebiyet verebilece─činin bilinmesi gerekir. Bu miktar hesaplan─▒nca toplumdaki tabi├« kanser oran─▒ ile k─▒yaslan─▒r ve bir sonuca var─▒l─▒r. Bir milyon ki┼čide ilave bir kansere rastlanmas─▒, kanser riskinin artt─▒─č─▒n─▒n i┼čareti olarak kabul edilir. Fakat g─▒da katk─▒lar─▒ ve i├žme suyu, bu ├Âl├ž├╝lerin d─▒┼č─▒nda tutulur. ├ç├╝nk├╝ bunlarda s─▒f─▒r karsinojenite esast─▒r. (The Delaney Clause, Federal Food, Drug and Cosmetic Act)

Bir maddenin kanser riski ta┼č─▒y─▒p ta┼č─▒mad─▒─č─▒ iki t├╝rl├╝ ├Âl├ž├╝l├╝r. Bunlardan ilki do─črudan toplumun taranmas─▒, ikincisi ise maddelerin deney hayvanlar─▒na verilerek inceleme yap─▒lmas─▒d─▒r. Bu us├╗llerin avantajlar─▒ ve dezavantajlar─▒ yan─▒nda her ikisinin de k├Âr noktalar─▒ vard─▒r. Toplum taramas─▒ sonucunda t├╝t├╝n ve asbestin akci─čer kanserleriyle, vinil klor├╝r├╝n karaci─čer t├╝m├Ârleriyle ve benzenin l├Âsemi ile yak─▒n ili┼čkisi tespit edilmi┼čtir. Ayr─▒ca b├Âcek ila├žlar─▒ – pestisidlerin de kansere yol a├žt─▒─č─▒ y├Ân├╝nde kuvvetli deliller s├Âz konusudur. Toplum taramas─▒ ile elde edilen sonu├žlarda, tehlikeli maddenin hangi yo─čunlukta ne oranda risk ta┼č─▒d─▒─č─▒ y├Ân├╝nde bir ke┼čif elbette s├Âz konusu de─čildir. Belki maddeye m├óruz kalan ki┼čilerde kansere yakalanma riski y├╝ksektir denebilir.

L├óboratuvar ├žal─▒┼čmalar─▒nda ise baz─▒ avantajlar s├Âz konusudur. Maddeler tek tek ve y├╝ksek dozlarda uygulanabilir, ├ževre fakt├Ârleri ve di─čer maddeler ortamdan kald─▒r─▒labilir ve i┼člem s─▒ras─▒nda hayvan ├Âld├╝r├╝l├╝p kansere yakalan─▒p yakalanmad─▒─č─▒ ara┼čt─▒r─▒labilir. Buradaki zorluk ise hayvana verilen y├╝ksek miktardaki kimyev├« maddenin etkisi ile g├╝nl├╝k hayatta insanlar─▒n ald─▒─č─▒ d├╝┼č├╝k dozdaki maddelerin do─čuraca─č─▒ etkiler aras─▒nda bir paralellik kurma esnas─▒nda ya┼čanmaktad─▒r.

Sonu├žta kanser yap─▒c─▒ (karsinojen) etkisi olan her maddenin kabul edilebilir bir zarars─▒zl─▒k d├╝zeyinin olmas─▒ s├Âz konusudur ve bu d├╝zey her madde i├žin a├ž─▒klanm─▒┼čt─▒r. Bu d├╝zey, devaml─▒ al─▒nd─▒─č─▒nda 70 senede kanser yapacak doza ula┼čt─▒ran miktar olarak tan─▒mlan─▒r. Bu miktar─▒n alt─▒ndaki madde miktar─▒ elbette ┬źemniyetli d├╝zey┬╗ anlam─▒ ta┼č─▒maz. Fakat b├Âyle bir ┬źhedef┬╗ d├╝zeyin belirlenmi┼č olmas─▒ ile maddeye m├óruz kalm─▒┼č olman─▒n do─čuraca─č─▒ ger├žek riskin, hayvan deneyleri sonunda a├ž─▒klanan riskten daha d├╝┼č├╝k oldu─ču ifade edilmi┼č olur. Bu konudaki d├╝zenlemeler, elbette toplumun hassas elementleri (├žocuklar ve hamile kad─▒nlar) dikkate al─▒nmak s├╗retiyle ger├žekle┼čtirilir.

B├╝t├╝n bu bilgilerin ─▒┼č─▒─č─▒nda ki┼čilerin kansere yakalanma risklerini ger├žek boyutlar─▒yla ortaya koymak imk├óns─▒z gibi g├Âr├╝nmektedir. Bu konuda politika geli┼čtirenler eldeki bilgiler ─▒┼č─▒─č─▒nda m├╝mk├╝n mertebe insan sa─čl─▒─č─▒n─▒ korumaya y├Ânelik d├╝zenleme ve uygulamalar─▒ te┼čvik edici davranmaktad─▒rlar. Bu c├╝mle ile ilgili olarak, kanser yapt─▒─č─▒ bilinen maddelerle insanlar─▒n temas─▒n─▒ en az d├╝zeye indirme politikalar─▒ benimsenmi┼čtir. Fakat maalesef bu maddelerin ├žo─ču, modern hayatla g├╝nl├╝k hayat─▒n vazge├žilmezleri aras─▒na girmi┼čtir. Buradaki problem, bu maddelerin sa─člad─▒─č─▒ yararlar─▒ ortadan kald─▒rmayacak en d├╝┼č├╝k miktarlar─▒n─▒n hesaplanmas─▒nda bir kural olu┼čturmakt─▒r. Risk ve fayda dengesini olu┼čturmak her zaman kolay olamamaktad─▒r.

Bir s├╝r├╝ g─▒da katk─▒s─▒n─▒n hayvanlarda kanser meydana getirdi─či bilinmektedir. Bunlar─▒n ├žo─čunun insanlarda kanser yapt─▒─č─▒ g├Âsterilememi┼čtir. Zaten bunu g├Âsterme ├žabalar─▒ da s├Âz konusu olamaz. Hayvanlar ├╝zerinde karsinojenik etkisi oldu─ču ispat edilmi┼č kimyev├« maddelerin insan topluluklar─▒n─▒ nas─▒l etkilemekte oldu─ču konusunun ilm├« olarak ara┼čt─▒r─▒lmas─▒ insan├« de─čildir. Kald─▒ ki bu t├╝r bir ├žal─▒┼čmay─▒ toplumda pl├ónlayabilmek i├žin kontrol grubu olarak bu kimyev├« maddeleri hi├ž almam─▒┼č bir toplulu─ča ihtiya├ž vard─▒r. Bu maddelerin ├žok yayg─▒n olarak kullan─▒lmakta olmalar─▒ buna imk├ón vermemektedir. Bundan dolay─▒ g─▒da d├╝zenlemelerini yapan kurulu┼člar bu tip etkiye h├óiz maddeleri ya hi├ž kullanmamay─▒, ya da ├žok az d├╝zeyde kullanmay─▒ tavsiye eden bir politika izlerler. Hayvanlarda kanser meydana getiren maddelerin insanlarda da ayn─▒ etkiyi meydana getirece─či d├╝┼č├╝n├╝l├╝r ve kurallar bu varsay─▒ma g├Âre konur. ┬źE┬╗ listesine al─▒nm─▒┼č veya al─▒nmam─▒┼č y├╝zlerce kimyev├« maddenin ancak s─▒n─▒rl─▒ say─▒daki bir b├Âl├╝m├╝, kanser olu┼čturma riski y├Ân├╝nden incelenmi┼č ve deneyler tamamlanm─▒┼čt─▒r. Di─čerleri i├žin ara┼čt─▒rmalar s├╝rmektedir.

A┼ča─č─▒da ┬źE┬╗ numaralar─▒ verilmi┼č maddeler bu ├žal─▒┼čmalar sonunda derlenmi┼č ve hayvanlarda kanser meydana getirdikleri tespit edilmi┼č maddelerdir.